Спаржа лекавая

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Спаржа лекавая
Asperge planten Asparagus officinalis.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Asparagus officinalis L., 1753

Сінонімы
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на ВікіСховішчы
ITIS   42784
NCBI   4686
EOL   988015
GRIN   t:300050
IPNI   531229-1
TPL   kew-275197

Спаржа лекавая[3] (Asparágus officinális) — шматгадовая травяністая расліна; тыпавы від роду Спаржа (Asparagus) сямейства Спаржавыя (Asparagaceae).

Распаўсюджанне і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Illustration Asparagus officinalis0.jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

У дзікім выглядзе расце ў раёнах з умераным кліматам па ўсім свеце — у Паўночнай Афрыцы, практычна на ўсёй тэрыторыі Еўропы (акрамя паўночных раёнаў), у Малой і Цэнтральнай Азіі, Паўночнай Амерыцы, Аўстраліі і Новай Зеландыі[4]. У Беларусі сустракаецца рэдка, на паўднёвым усходзе[3]. Культывуецца паўсюдна.

Расце на пойменных лугах, берагавых абрывах, травяністых месцах, у стэпах, сярод хмызнякаў, часам на палях.

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Шматгадовая травяністая расліна з патоўшчаным кароткім карэнішчам[3].

Сцеблы вышынёй 30-150 см, голыя, гладкія, прамыя, з многімі коса і ўверх накіраванымі галінамі[3]. Кладодзіі тонкія, прамыя, ніткападобныя, 1-3 см даўжынёй, сядзяць па тры-шэсць, ідуць коса ўверх або больш-менш прыціснутыя да сцябла.

Лісце дробнае, лускаватае, са шпорцам пры аснаванні, у іх пазухах сядзяць пучкі мяккіх іголкападобных зялёных галінак[3].

Кветкі зеленавата-белыя, бялёса-жаўтлявыя, па 1-2 на больш-менш доўгіх, сучлененых ля сярэдзіны або некалькі ніжэй або вышэй ножках і размешчаныя як па галоўнай восі, так і на галінах[3]; калякветнікі званочкава-варонкападобныя, з даўгаватымі долямі. Мужчынскія кветкі каля 5 мм даўжынёй, з пылавікамі амаль роўнымі ніткам тычынак. Песцічныя кветкі ўдвая драбней. Квітнее ў маі — чэрвені.

Плод — шарападобная чырвона-цагляная ягада[3]. Цвіце ў чэрвені. Плады спеюць у жніўні - пачатку верасня[3].

Размнажаецца насеннем, аднаўляецца з карэнішча[3].

Asparagus officinalis ies.jpg
Asparagus officinalis subsp. oficinalis flower, asperge bloem.jpg
Asparagus officinalis 004.JPG
Злева направа: малады парастак, кветка, ягады

Таксанамія[правіць | правіць зыходнік]

  яшчэ 24 сямействы
(згодна Сістэме APG II)
  яшчэ больш 300 відаў
       
  парадак Спаржакветныя     род Спаржа    
             
  аддзел Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя     сямейства Спаржавыя     вид
Спаржа лекавая
           
  яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін
(згодна Сістэме APG II)
  яшчэ 2 роды  
     

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Карэнішчы і карані спаржы ўтрымліваюць аспарагін, сапаніны, кумарыны, вугляводы, сляды эфірнага алею, караціноіды, амінакіслоты, вітамін C; у маладых парастках выяўленыя бялкі, аспарагін, лізін, аргінін і іншыя амінакіслоты, каратын, вялікая колькасць мінеральных соляў (асабліва калія), сапаніны; ў насенні маецца да 15 % тлустага алею, у спелых пладах — вугляводы, арганічныя кіслоты (яблычная і лімонная), сляды алкалоідаў[3].

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Спаржа лекавая вырошчваецца на гародах як гародніна, а таксама для афармлення кветкавых букетаў. Яна вядомая чалавецтву больш за 2000 гадоў. Яшчэ ў Старажытным Егіпце яе вырошчвалі як агароднінную, лекавую і дэкаратыўную расліну. У Антычнай Грэцыі з яе плялі вянкі для маладых, а ў Сярэднявечча выкарыстоўвалі як узбуджальны сродак. У Расіі спаржу апрацоўвалі з XVIII стагоддзя.

Нарыхтоўкі магчымы толькі ў выпадку культывацыі[3].

Ужыванне ў кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

CDP IMG 4083.JPG
Спаржа на гандлёвым прылаўку

Парасткі даўжынёй 18-20 см, якія яшчэ не выйшлі з зямлі і галоўка якіх яшчэ не распусцілася, ужываюць у ежу. Знаходзячыся ў пласце глебы, яны маюць белую афарбоўку, на паверхні глебы парасткі набываюць зялёна-фіялетавы колер і губляюць частку пажыўных рэчываў. Парасткі спаржы маюць выдатныя смакавыя якасці, з'яўляюцца хоць і невысока пажыўным прадуктам, але адрозніваюцца значным утрыманнем вітамінаў. Парасткі культурных формаў выкарыстоўваюць у вараным і кансерваваным выглядзе як дэлікатэс. Адвараныя парасткі па смаку нагадваюць зялёны гарошак.

Gemuesespargel Klasse II 2008-05.jpg
Парасткі спаржы

Спаржу выкарыстоўваюць у дыетычным харчаванні. З яе гатуюць стравы ў выглядзе салатаў, супоў, якія рэкамендуюць пры захворваннях печані, нырак, пры падагры, цукровым дыябеце, ацёках і як сродак, які падвышае апетыт. Дзякуючы высокаму ўтрыманню аспарагіну парасткі спаржы аказваюць станоўчы ўплыў на працу сэрца і спрыяюць паляпшэнню дзейнасці нырак.

Ужыванне ў медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

Эксперыментальна ўстаноўлена, што ўвядзенне ў вену аспарагіну або экстракту спаржы зніжае артэрыяльны ціск, запавольвае рытм сардэчных скарачэнняў, пашырае перыферычныя сасуды, павялічвае дыурэз, здымае стомленасць[3]. Экстракт спаржы выклікае больш значнае і працяглае зніжэнне ціску, чым аспарагін[3]. Спаржа спрыяе выдаленню з арганізма хларыдаў, фасфатаў і мачавіны. Таму яе прэпараты могуць быць рэкамендаваныя пры хваробах нырак[3], сэрца[3], рэўматызме, падагры, вострым і хранічным нефрыце з дастатковай функцыяй нырак, пры захворваннях нырачных лаханак і мачавога пузыра, пры запаленні мочавыдзяляльных шляхоў[5].

Дыўрэтычнае дзеянне звязана са змяншэннем рэабсорбцыі ў канальцах, прычым фільтрацыя не парушаецца[6].

Эсэнцыю з свежых парасткаў выкарыстоўваюць у гамеапатыі.

У народнай медыцыне карані і надземную частку ўжывалі пры некаторых захворваннях сэрца[3], печані, пры цыстытах, мачакаменнай хваробы[3], ацёках, эпілепсіі, рэўматызме, як слабільнае, пры алергіі, вуграх; плады — пры імпатэнцыі, дызентэрыі.

Спаржа ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

François Bonvin 001.jpg
«Нацюрморт з пучком спаржы». Франсуа Банвен
Schlossplatz-Schwetzingen-06.JPG
Помнік жанчыне, якая прадае спаржу ў Шветцынгене(руск.) бел.

Спаржа ў мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

Шматлікія мастакі малявалі спаржу на сваіх палотнах, у тым ліку Франсуа Банвен(руск.) бел., Андрыян Каорт(руск.) бел. (некалькі нацюрмортаў), Эдуард Манэ, Якапа да Эмпалі(руск.) бел., Вінчэнца Кампі(укр.) бел. і іншыя.

Было створана некалькі скульптурных прац, якія паказваюць гандляроў спаржай, а на іншых галоўным аб'ектам твору з'яўляецца сама спаржа.

Спаржа ў геральдыцы[правіць | правіць зыходнік]

Спаржа намалявана на некаторых гербах.

Escut d'Esparreguera.svg
Blason ville fr Fargues-sur-Ourbise (Lot-et-Garonne).svg
Blason ville fr Hœrdt Bas-Rhin.svg
Klein Nordende-Wappen.png
Wappen Busendorf.png

Меры аховы[правіць | правіць зыходнік]

Від занесены ў Чырвоную кнігу Свярдлоўскай вобласці[7], ахоўваецца ў нацыянальным парку «Прыпышмінскія бары».

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 Спаржа лекарственная // Лекарственные растения и их применение — 5-е, перераб. и. доп.. — Мінск: «Наука и техника», 1974. — С. 85-86. — 592 с. — 120 000 экз.
  4. Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны)
  5. Губергриц А. Я., Соломченко Н. И. Лекарственные растения Донбасса — Донецк: «Наука и техника», 1968.
  6. Атлас лекарственных растений СССР / пад рэдакцыяй М. В. Цыцына(руск.) бел. — М.: Гос. изд-во мед. лит, 1962. — 703 с.
  7. Положение о Красной книге Свердловской области. Союз охраны птиц России. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 6 сакавіка 2011.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Ильин М. М. Род 284. Спаржа — Asparagus // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 439—440. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
  • Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 189. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4
  • Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 342. Asparagus officinalis L. — Спаржа лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 452. — ISBN 8-87317-091-6.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]