Энцыклапедыя

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Commons

Энцыклапедыя (грэч.: ἐγκύκλιος παιδεία, enkyklios paideia – круг для вывучэння.) – тэрмін «энцыклапедыя» зараз выкарыстоўваецца для працы любога аб'ёму, дзе ёсць адзін ці болей артыкулаў, звычайна ў алфавітным парадку, па ўсіх галінах ведаў, альбо па ўсіх аспектах іншага прадмету. У адрозненне ад слоўніка, або даведніка, энцыклапедыя змяшчае інфармацыю, якую могуць чытаць і неспецыялісты.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Сучасная энцыклапедыя ўзрасла з работ, якія значна адрозніваліся ад таго што зараз называецца энцыклапедыяй і яна прайшла праз мноства мадыфікацый.

Раннія распрацоўкі[правіць | правіць зыходнік]

Грэчаскі вучоны Платон распрацаваў першую энцыклапедычную працу (к. 370 ДХ), куды ён запісваў свае па-майстэрску выкананыя лекцыі па натуральнай гісторыі, матэматыцы і філасофіі. Грэкі верылі, што ўніфікацыя і выкарыстанне ведаў і паляпшэнне мыслення былі першымі мэтамі адукацыі. У адрозненне ад грэчаскай, «Cato Praecepta ad filium» (к. 183 ДХ) адбівае тыпова рымскі прагматызм і была задумана і распрацавана для пашырэння здольнасцей і ведаў у практычных галінах.

Naturalis Historia, рэдакцыi 1669г, тытульны лiст.

Раннімі сапраўды энцыклапедычнымі працамі сталі творы Плінія Старшага, з яго велізарнай "Historia naturalis" (77 ПХ), што ўяўляе сабой паслядоўную анталогію з тэмамі прысвечанымі батаніцы, металургіі і касмагрфіі.

Манументальная кампіляцыя, надзвычай цяжка распрацаваны класіфікацыйна каркас, панаваў ад антычных часоў да вынаходжання больш рухомых формаў у XV стагоддзі. Гэтыя працы былі напісаны па-лацінску і прызначаліся для абмежаванай публікі. Іх дыяпазон розніўся ад Маркуса Тэрэтыўса Варро з яго "Disciplinarium libri IX" (к.50 ДХ) да прац Баэцыя і Ісідора з Сівілы. Кульмінацыяй стала "Speculum majus" Вінсента Б'еваіса, скончаная ў 1244 годзе. Гэта велізарны збор сачыненняў, пакінутых свету ад энцыклапедый, за мноства сотняў год. "Li livres dou tresor" Брунета Лаціні (к. 1266), тым не менш, уяўляе значны крок, бо яна напісана па-французску і была арыентавана на італьянскі вышэйшы пласт грамадства. Гэта было выключна ўдалым праэктам, з пункту гледжання фінансавай спрыяльнасці і наступнае выданне было створана ў 1530 годзе.

XVI–XVIII стст.[правіць | правіць зыходнік]

Harris' Lexicon Technicum, тытульны лiст 2га выдання, 1708

У сярэдзіне XVI стагоддзя стаў папулярным энцыклапедычны слоўнік, адрэдагаваны Карлам Эцьенам (15041564), што даказвала, што чытачы аддавалі перавагу алфавітнаму парадку. Калі б не дзейнасць немецкага пісьменніка Паўля Скаліха, магчыма, што тэрмін «энцыклапедыя» ніколі б не ўсталяваўся цвёрда. "Encyclopaedia, seu Orbis disciplinarum" («Энцыклапедыя, або веды пра свет», 1559) вяртае гэты тэрмін да вядомасці і ўжывання. Сярод даведнікаў XVII ст., што былі ўжо даволі роднаснымі да сучасных энцыклапедый, з'яўляецца "Le grand dictionnaire historique" («Вялікі гістарычны Слоўнік», 1674) Луіса Марэры, якая прайшла праз 20 выданняў. Гэтая энцыклапедыя больш адпавядае грамадскім патрэбам чым яе папярэднікі, уключае ў сябе геаграфічныя і біяграфічныя дадзеныя, якія размешчаны ў алфавітным парадку і напісаны зразумелым тэкстам. Іншыя энцыклапедысты ў Англіі, Германіі і ў іншых краях, бралі энцыклапедыю Марэры як узор. Джон Харрыс (16661719) стварыў першую параўнальную працу на англійскай мове. Яго "Lexicon Technicum" («Тэхнічны лексікон»), або "Universal English Dictionary of Arts and Sciences" («Універсальны англійскі слоўнік па мастацтвах і навуках») (1704), уключала дадзеныя біяграфіі і зніжала лексікаграфічны элемент, але трымала пільную ўвагу на матэматыцы, фізіцы і на тэхналогіях. Тэкст таксама змяшчаў дадзеныя пра гравіроўку па метале і мноства практычных парад. Наступнай, і вельмі значнай, стала "Ephraim Chambers's Cyclopaedia", або "Universal Dictionary of Arts and Sciences" («Універсальны слоўнік мастацтваў і навук») (1728). Яна змяшчала перакрыжаваныя спасылкі і загалоўкі і была першай энцыклапедыяй, цесна звязанай з сучаснымі. Яна натхніла іншаземных імітатараў.

На працягу гэтага перыяду, папярэднікі аднатомных энцыклапедый пачалі з'яўляцца ў Германіі. Сюды ўваходзіць Йохан Хабнер, з яго "Reales Staats- und Zeitungs-Lexikon" (1704), Йохан Менке і яго "Compendioses Gelehrten-Lexikon" (1715), і С. Г. Ёхер з "Allgemeines Gelehrtenlexikon" (17501751). Унёсак Францыі ў гэты час меў розны характар. Піэр Байле з яго "Dictionnaire historique et critique" («Гістарычны і крытычны слоўнік», 1697) прапаноўваў новыя асаблівасці ў структуры. Яго знакавасць у скептычным тоне. Ён абмежаваў біяграфічныя дадзеныя, але дадаў крытычныя каментары.

"Encyclopedie"[правіць | правіць зыходнік]

Такім нонканфармісцкім стаўленнем напоўнена "Encyclopedie", якая ў раннім варыянце ўяўляла сабой пераклад англійскай "Universal Dictionary of Arts and Sciences" на французскую мову (17431745). Спачатку, Андрэ Ле Брэтон, парыжскі выдавец, набыў неабходны каралеўскі прывілей, і пачаў выдаваць пяцітомную энцыклапедыю. Неадпаведнасць з перакладам мусіла ўнесці змены ў першапачатковы план і першы том энцыклапедыі выйшаў у 1751 пры дапамозе Дэніса Дзідро і Жана д'Алемберта. Гэты знакаміты экзэмпляр працягваў выдавацца не гледзячы на яго рацыяналісцкі і дэісцкі ўхіл, на атакі Каталіцкага Касцёла, і на забарону з боку Людовіка XV. Фрацузская «Encyclopedie» дасягнула поспеху дзякуючы таму, што гэта быў сапраўды прагрэсіўны твор. Яе структура засноўвалася на структуры Фрэнсіса Бекана аб універсальных ведах. Карыстанне гэтым найбольш поўным і сістэматычным інструментам ведаў і дасягненняў чалавецтва таго часу гарантвала прэзентацыю тэмаў праз увесь спектр ведаў. Асаблівую вартасць ёй надае тое, што яна была напісана не невядомымі асобамі, а лідарамі французскага Асветніцтва, такімі як Русо, Турго, Мантэск'ё і Вальтэр. Прыкладныя навукі былі ўключаны ў гэтае выданне. Ну і нарэшце, гэтае выданне не пакутуе на дагматы, але наадварот, яно досыць талерантнае, ліберальнае і, галоўным чынам, рацыяналістычнае.

"The Britannica" («Брытаніка»)[правіць | правіць зыходнік]

Encyclopædia Britannica, адна з найбольш старажытных i вялiкiх англійскiх энцыклапедый, 1913 года.

Іншай значнай энцыклапедыяй XVIII ст., была "Encyclopaedia Britannica" (17681771), якая мае найбольш працяглую гісторыю сярод усіх энцыклапедый. Яна з'явілася ў Шатландыі, дзе Эндру Бэл, Колін МакФаркухар і Уільям Смэлі аб'ядналі традыцыйную класіфікацыю і слоўнікавую арганізацыю. Да гэтага часу, алфавітная паслядоўнасць прадмет і фрагментаваныя веды давалі вельмі невялікі аб'ём на значных артыкулах. З іншага боку, ад няправільнага размяшчэння блыталіся неспецыялісты, і паслядоўнасць артыкулаў надавала перавагі інфармацыйнай кампіляцыі. Напрыклад, у арабскай энцыклапедыі, ежа і жанчына змяшчаліся ў канцы, у нямецкай энцыклапедыі спачатку знаходзіліся дадзеныя пра сусвет і тэхналогіі, у французскай давалася перавага дадзеным пра філасофію і матэматыку.

Брытанскае выданне ўключала ў сябе 45 вялікіх прадметаў, але размяркоўваліся яны ў межах адзінай алфавітнай паслядоўнасці, як асноўныя, так і падпарадкаваныя артыкулы. Класіфікацыя тым самым, зрабіла больш простым пошук, без перашкодаў у абранні неабходнага прадмету. Але першае выданне сустрэла мноства расчараваных водгукаў. Біяграфіі былі апушчаныя, некаторыя артыкулы былі празмерна вялікімі. Наступнае выданне было ўжо лепшае і змяшчала біяграфіі людзей, карты і бібліяграфіі для значных артыкулаў. Выданне дзевятае (18751889) і дзесятае (19101911) дасягнулі вышыні стылю і істотнасці.

XIX стагоддзе[правіць | правіць зыходнік]

У XIX ст. розныя фірмы праводзілі выпуск розных папулярных публікацый. Індустрыяльная рэвалюцыя, узвышэнне сярэдняга класу, узмацненне патрэбаў чалавека, прагрэс у тэхналогіі друкавання, пераўтваралі вытворчасць энцыклапедый у прыбытковы бізнес.

Англія[правіць | правіць зыходнік]

Сярод пераемнікаў і канкурэнтаў «Брытанікі» ў Англіі былі два вельмі амбіцыйныя прадпрыемствы: "Encyclopaedia Metropolitana" (18171845) i "Penny Cyclopaedia" (18331843).

"Encyclopaedia Metropolitana" была задуманая паэтам Самуэлем Тэйларам Колерыджам. Прыгожыя ілюстрацыі, інфармацыя падтрымлівалася аўтарытэтнасцю аўтараў і грунтавалася на добрай канцэптуальнай аснове і вычарпальных па класіфікацыі схемах, якія ахоплівалі мноства дысцыплінаў. Але праект пацярпеў няўдачу па трох асноўных прычынах: не алфавітны парадак размяшчэння, а толькі змест; на яе падрыхтоўку пайшло 28 год, а за гэты час мноства фактаў і дадзеных ужо састарэла; і яна не вытрымала канкурэнцыі з «Брытанікай».

"Penny Cyclopaedia" была прапанавана каб: «валодаць карыснай інфармацыяй для ўсіх класаў грамадства, асабліва для тых хто не ў стане мець для сабе вопытнага настаўніка, ці аддае перавагу самастойнаму навучанню». Гэтае намаганне таксама пацярпела няўдачу. Англійская мова гэтай энцыклапедыі не падыходзіла для перакладу на іншыя мовы, таму што французская мова — гэта не англійская, і такая мова не магла падыходзіць для найбольш культурных і адукаваных еўрапейцаў. Таксама, выдаўцы верылі, што прамысловы працаўнік жадае атрымліваць адукацыю для сабе пасля заканчэння яго працы, і верылі ў яго аптымістычнасць і дапытлівасць.

Германія[правіць | правіць зыходнік]

У XIX ст. тры нямецкія энцыклапедыі набылі вядомасць. У 1808 годдзе, Фрыдрых Арнольд Брокхаўз (1772- 1823) атрымалі правы на т. зв. "Frauenzimmer-Lexikon", жаночую энцыклапедыю створанную Лобелам у 1796. На аснове "Frauenzimmer-Lexikon" ён стварыў свой "Konversations-Lexikon", рысамі якога была прастата, папулярнасць, кароткасць артыкулаў, дыхтоўнасць, аўтарытэтнасць, шырыня ахопу. Брокхаўз быў недасканалы толькі ў навуцы і тэхналогіях. У той жа вобласці, Ёзэп Меераўскі "Der Grosse Konversations-Lexikon" (18401852) быў проста выдатным. Нарэшце, "Herder Konversations-Lexicon" (18531857) быў выдадзены дзеля абслугоўвання асаблівых патрабаванняў каталікоў Германіі.

Францыя[правіць | правіць зыходнік]

П'ер Ларасе і Аўгусцін Бае стварылі сумеснае "Librairie Larousse & Boyer" у 1852 і выдавалі "Grand dictionnaire universel du XIX siecle" (18651876), сумесь слоўніка і энцыклапедыі, якая працягвае выдавацца і сёння. Фердынд Каміль Дрэйфус выдаў "La grande encyclopedie" паміж 1886 i 1902.

Амерыка[правіць | правіць зыходнік]

«Энцыклапедыя амерыканская», якая з'явілася на англійскай мове пасля адаптатыцыі і сямі выданняў Брукхаўзам, выраблялася Фрэнсісам Ліберам паміж 1829 i 1833 гадамі. Гэта першая вялікая энцыклапедыя на Амерыканскім кантыненце, таксама выкарыстоўвалася кампаніяй Брукхаўз як узор.

Усходняя Еўропа[правіць | правіць зыходнік]

Падобная дзейнасць адбываецца і ва Усходняй Еўропе. Наглядным прыкладам можа служыць польская "Encyklopedia Powszechna" (18581868). Найбольш вялікімі і значнымі беларускімі энцыклапедыямі з'яўляюцца «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя» і «Беларуская энцыклапедыя». Найбольш пркметнымі Расійскімі выданнямі з'яўляюцца «Энциклопедический словарь» Ф. А. Брукхауза і І. А. Яфрона і «Большая советская энциклопедия». Галоўнымі недахопамі БСЭ з'яўляюцца ідэалагічная перадузятасць, асабліва ў першым выданні, якая істотна панізіла каштоўнасць працы.

Таталітарныя еўрапейскія энцыклапедыі[правіць | правіць зыходнік]

Дзве еўрапейскія энцыклапедыі, якія былі створаны пры таталітарных рэжымах, выклікаюць агульнае захапленне: гэта іспанская "Espasa" альбо "Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana" (19051970), якую паважаюць за зграбнасць, цудоўную графіку і дбайную апрацоўку мастацтва; і італьянская "Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti" (19291939) за аўтарытэтныя артыкулы, асабліва тыя, што прысвечаны біяграфіі і мастацтву.

Тыпы энцыклапедый[правіць | правіць зыходнік]

Дарослыя энцыклапедыі[правіць | правіць зыходнік]

Існуюць тры тыпы энцыклапедый: звычайная энцыклапедыя, спецыяльная энцыклапедыя і генеральная (агульная) энцыклапедыя. Публікацыі такога кшталту як «Гісторыя Беларусі», «Геаграфія Беларусі» адносяцца да першай катэгорыі. Спецыяльныя энцыклапедыі ўключаюць у сябе нарыс, прысвечаны якой-небудзь адной спецыялізаванай тэматыцы («Энцыклапедыя «Вялікае княства Літоўскае»», для прыкладу). Разам з тым, яны могуць уяўляюць сабой інфармацыю, змешчаную ў алфавітным парадку, забяспечваючы больш вялікім аб'ёмам ведаў па асобным прадмеце, чым генеральная энцыклапедыя. У параўнанні, генеральная дарослая энцыклапедыя цалкам асвятляе вобласць ведаў ад навукі да мастацтва, рухі крытычных пытанняў, таксама інфармацыю пра значныя мясціны і персон.

Істотнай значнасцю ў генеральных дарослых энцыклапедыях мае даўжыня артыкулаў. У энцыклапедыях «кароткага праходу» артыкулы змяшчаюць найбольш галоўнае па дадзеным аспекце праблемы, але мае спасылкі на іншыя артыкулы, перасылкі на групу артыкулаў і г.д. Даўжыня таксама залежыць ад значнасці тэмы, яе гісторыі, і яе сучаснага статусу. Бібліяграфічны пералік кніг дапамагае забяспечыць чытача спісам літаратуры для далейшага даследвання. Энцыклапедыі «доўгага праходу» прапануюць больш падрабязную інфармацыю ў межах аднаго артыкулу. У некаторых выпадках, адзін артыкул можа дасягаць кніжнага аб'ёму. Энцыклапедыямі «доўгага праходу» з'яўляюцца «Беларуская энцыклапедыя», «Беларуская савецкая энцыклапедыя», "Encyclopaedia Britannica", «Encyclopedia Americana”, «Большая советская энциклопедия». Энцыклапедыямі «кароткага праходу» з'яўляюцца The "Academic American Encyclopedia" (1980) "The Columbia Encyclopedia" (1935) кароткага ўваходу праца ў адным томе, таксама як і «Большая советская энциклопедия» у адным томе.

Дзіцячыя энцыклапедыі[правіць | правіць зыходнік]

Нягледзячы на тое, што першыя энцыклапедычныя працы для дзяцей публікаваліся ў мінулыя гады, першай значнай стала "The Сhildren’s Еncyclopedia", падрыхтаваная англійскімі рэдактарамі на чале з Артурам Місам у 1908. У 1910 годдзе, выйшаў амерыканскі варыянт кнігі Міса "The New Вook of Knowledge", пасля татальнай перапрацоўкі і рэдакцыі "The New Book of Knowledge" была выпушчана ў 1966. Амерыканскія энцыклапедыі для сталых дзяцей прадстаўлены "World Book" (1917), "Compton's" (1922) і "Merit Students Encyclopedia" (1967).

Электроныя энцыклапедыі[правіць | правіць зыходнік]

Нямецкая Вікіпедыя на DVD

Сучасныя тэхналогіі павялічылі ўніверсальнасць і дасяжнасць, зрабілі рэвалюцыю ў энцыклапедычнай прадукцыі. Камп'ютар дазваляе захоўваць і пераапрацоўваць вельмі вялікі аб'ём інфармацыі, што апраўдана эканамічна. Выданне можна бесперапынна выпраўляць і змяняць, артыкулы можна друкаваць на самім камп'ютары і загружаць у электронную базу дадзеных. Калі камп'ютар звязаны з прынтарам, то гэты артыкул можна надрукаваць. Дыск CD дазваляе захоўваць тэкст, выявы, музычныя файлы ў лічбавым фармаце, у ідэальным фармаце для элетронных энцыклапедый. Менавіта размяшчзнне, хуткая ідэтыфікацыя, узаемасувязь паміж прадметамі і імгненны пошук патрэбнага артыкула з'яўляецца галоўнай перавагай электронай энцыклапедыі.

Паспяховасць энцыклапедыі[правіць | правіць зыходнік]

Хутчэй за ўсё энцыклапедыі яшчэ доўга будуць працягваць існаваць, таму што не гледзячы на недахопы і абмежаванні, яна забяспечвае інфармацыяй, якая задавальняе мноства патрэб — сінтэз і вынік карысных ведаў, што дазваляе ёй паспяхова канкураваць з іншымі формамі. Неяк Блаіс Паскаль мовіў: "Паколькі нам немагчыма ведаць цалкам, што вядома аб усім, мы павінны ведаць крыху, але аб усім".

Вызначаныя характарыстыкі, звязаныя з паспяховымі энцыклапедыямі:

  • Алфавіттны парадак, падтрымка і поўны аналітычны індэкс асоб, мясцін і прадметаў і перакрыжаваныя перасылкі ўнутры самога тэксту
  • У вялікія і значныя артыкулы падпісаны крыніцамі і аўтарам
  • Спецыялісты па тым альбо іншым прадметам наймаюцца, альбо прымаюць удзел у рэдакцыі
  • Прэзентацыя ўсіх значных абласцей ведаў, значных пытанняў і падзей
  • Аб'ектыўна і сбалансавана, тактоўна асвятляць тыя пытанні, у якіх сустракаюцца супрацьлеглыя меркаванні, усякі раз тады, калі іншы пункт гледжання відавочна мае месца
  • Энцыклапедыя павінна задавальняць бесперапыннае, прынамсі 10% гадавое абарачэнне
  • Уключэнне ў энцыклапедыю знакамітых асоб
  • Накіраваная і моцная мова, якую павінны разумець неспецыялісты
  • Бібліяграфічны спіс у ключавых артыкулах
  • Каляровыя выявы мастацтва, карты, фотаздымкі, графікі і іншыя дыяграмы
  • Фізічны фармат, каб з энцыклапедыяй можна было падняцца, устойліва карыстацца, разам з прывабным, і зручна чытаным шрыфтам
  • Забяспячэнне штогоднікамі, рэдакцыяй і абнаўленне для захаваня ўжывальнасці на прынамсі чатыры гады пасля набыцця.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Brewer, A.M., ed., Dictionaries, Encyclopedias, and Other Word-Related Books, 2 vols., 4th ed. (1987)
  • Darnton, Robert, The Business of Enlightenment: A Publishing History of the Encyclopedia, 1175-1800 (1987)
  • Katz, William A., Introduction to Reference Work, vol. 1, 7th ed. (1987)
  • Kister, Kenneth F., Kister's Concise Guide to the Best Encyclopedias (1988)
  • McArthur, Tom, Worlds of Reference: Learning and Language from the Clay Tablet to the Computer