Дзяржава Хулагуідаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Дзяржава Хулагуідаў
سلسله ایلخانی

1256 — 1335


Flag of Ilkhanate.gif


Меркаваны сцяг (паводле Каталанскага атласа)
Ilkhanate in 1256–1353.PNG
Сталіца Марага
Тэбрыз
Салтаніе
Мова(ы) сярэднемангольская
персідская
Плошча 3,750,000 км² (1310)[1]
Форма кіравання манархія
Пераемнасць
Абасіды
Нізарыты
Джалаірыды
Чабаніды
Музафарыды
Сербедары

Дзяржава Хулагуідаў — прынятае ў айчынным усходазнаўстве абазначэнне дзяржавы, якая была заснавана чынгізідам Хулагу і кіравалася яго нашчадкамі; у заходняй гістарыяграфіі абазначаецца як Ilkhanate, Il-Khanate. Самавольна створаная Хулагу падчас заваявальнага паходу (12561260), дзяржава была прызнана ў 1261 годзе ханам Мангольскай імперыі Хубілаем, якія даў Хулагу тытул ільхан («хан племя», у значэнні ўлусны хан[2]). Да ўзыходжання на прастол Газана (12951304) Хулагуіды прызнавалі намінальную залежнасць ад вялікага хана (імператара Юань).

Дзяржава, якая знаходзілася да 1290-х гадоў у цяжкім эканамічным стане, прадоўжыла сваё існаванне дзякуючы рэформам Газан-хана, праведзеным яго міністрам Рашыд ад-Дзінам, але толькі да 1335 года. Пасля смерці ільхана Абу Саіда 30 лістапада 1335 года бяссільныя ільханы ўзводзіліся на прастол толькі для надання законнасці ўладзе новых дынастый, Чабанідаў і Джалаірыдаў.

Тэрыторыя[правіць | правіць зыходнік]

Дзяржава Хулагуідаў уключала Іран, Аран, Шырван, Азербайджан, большую частку Афганістана, Ірак, Курдыстан, Джэзірэ (Верхняя Месапатамія) і ўсходнюю частку Малой Азіі (да р. Кызыл-Ірмак). Васаламі і даннікамі Хулагуідаў былі Грузія, Трапезундская імперыя, Канійскі султанат, Кілікійская Арменія, Кіпрскае каралеўства[3], дзяржава куртаў у Гераце; сталіцамі былі паслядоўна Мерагэ, Тэбрыз, Салтаніе, затым ізноў Тэбрыз.

Перадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню мангольскія войскі з'явіліся на тэрыторыях, якія пазней увайшлі ў хулагуідскую дзяржаву, у 1220—1221 гадах. Атрады Субэдэя і Джэбэ, якія пераследвалі харэзмшаха Мухамеда, разрабавалі многія персідскія гарады, у прыватнасці Казвін, Хамадан, Ардэбіль і Марагу. Тэбрыз, будучая сталіца ільханаў, пазбегла спусташэння, двойчы выплаціўшы кантрыбуцыю. Апошні харэзмшах Джэлал ад-Дзін, замацаваўшыся ў Заходнім Іране, у 1227 годзе дасягнуў адноснага поспеху ў бітвах з мангольскімі войскамі, але ў выніку пацярпеў паражэнне і загінуў у 1231 годзе. Харасан быў заваяваны войскамі Талуя ў 1221 годзе. Мерв і Нішапур былі спустошаны, жыхары Герата скарыліся і атрымалі літасць. У 1231—1239 гадах наён Чармаган заваяваў Аран, Шырван, Картлі і Арменію. Хазараспіды Лурыстана, Салгурыды Фарса і Кутлугшахі Кермана выплацілі кантрыбуцыю і прызналі вярхоўную ўладу хана Угэдэя.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Сцяг Ірана Гісторыя Ірана
Persepolis The Persian Soldiers.jpg
Персідская імперыяПерсідскія цары
Да нашай эры
Дагістарычны Іран
Прота-эламіты (3200—2700 да н.э.)
Джырофт (3000—500 да н.э.)
Элам (2700—539 да н.э.)
Мана (1000—700 да н.э.)
Мідыя (728550 да н.э.)
Ахеменіды (648330 да н.э.)
Селеўкіды (330150 да н.э.)
Наша эра
Аршакіды (250 да н.э.224 н. э.)
Сасаніды (224650)
Арабскае заваяванне (637651)
Амейяды (661750)
Абасіды (7501258)
Тахірыды (821873)
Алавіды (864928)
Сафарыды (8611003)
Саманіды (875999)
Зіярыды (9281043)
Буіды (9341055)
Газневіды (9631187)
Сельджукі (10371194)
Гурыды (11491212)
Харэзмшахі (10771231)
Хулагуіды (12561353)
Музафарыды (13141393)
Чабаніды (13371357)
Сербедары (13371381)
Джалаірыды (13701432)
Туркаманы Кара-Каюнлу (14071468)
Туркаманы Ак-Каюнлу (13781508)
Сефевіды (15011722/1736)
Хатакі (17221729)
Афшарыды (17361802)
Зенды (17501794)
Каджары (17811925)
Пехлеві (19251979)
Ісламская рэвалюцыя ў Іране (1979)
Ісламская рэспубліка Іран1980)

Партал «Іран»

Паход Хулагу і стварэнне дзяржавы[правіць | правіць зыходнік]

Да пачатку 1250-х мангольскім намеснікам у Іране не падпарадкоўваліся толькі ісмаіліты-нізарыты ў горах Эльбурса і Кухістане і халіфы-абасіды ў Іраку Арабскім і Хузестане. Мункэ, які прыйшоў да ўлады ў 1251 годзе, прыняў рашэнне давяршыць заваяванне рэгіёна, для чаго быў арганізаваны агульнаімперскі паход на чале з Хулагу, малодшым братам хана. Да 1257 года была ўзята большасць ісмаіліцкіх крэпасцей, уключаючы Аламут і Меймундзіз; у 1258 г. захоплены Багдад, апошні халіф быў пакараны смерцю; у пачатку 1260 года манголы, якія ўварваліся ў Сірыю, занялі Дамаск і Халеб. Паражэнні ад мамлюкаў пры Айн-Джалуце і Хомсе спынілі мангольскі наступ, і Сірыя на дзесяцігоддзі стала лініяй фронту войнаў мамлюкаў і Хулагуідаў.

Паводле Рашыд ад-Дзіна, Мункэ першапачаткова планаваў перадаць іранскія землі ў асабісты ўдзел Хулагу. Аднак Рашыд як прыдворны гісторык ільханаў мог быць тэндэнцыйным і паведамляць звесткі, якія б легітымізавалі ўладу сваіх заступнікаў. І. П. Петрушэўскі лічыць, што Хулагу самавольна стварыў новы ўлус, а Хубілай пазней (1261) прызнаў ужо фактычна незалежную дзяржаву. Ільханы, хоць і прызнавалі намінальную залежнасць ад вялікага хана, карысталіся поўнай самастойнасцю ў знешняй і ўнутранай палітыцы.

Кіраванне[правіць | правіць зыходнік]

Кіруючая дынастыя[правіць | правіць зыходнік]

Вярхоўная ўлада ў дзяржаве належала ільхану, які перадаваў асобныя вобласці і гарады ў якасці ўдзелаў царэвічам, наёнам і эмірам. Ільхан са сваёй стаўкай (арду), захоўваючы вернасцт качавым традыцыям, частку года праводзіў на летніх і зімовых пашах, частку — у Багдадзе і Тэбрызе. У выпадку вайны ільхан нярэдка браў на сябе камандаванне палявой арміяй.

Выканаўчая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Асноўным дзяржаўным інстытутам, як гістарычна склалася ў Мангольскай імперыі, з'яўлялася армія. Пры гэтым сістэма кіравання ільханства ўяўляла сабой камбінацыю прышлых цюркска-мангольскіх і мясцовых іранскіх элементаў. Вялікая колькасць мусульманскіх чыноўнікаў, галоўным чынам персідскамоўных, паступіла на службу да заваёўнікаў, напрыклад, сям'я Джувейні.

Ваеннымі сіламі кіраваў старэйшы эмір (амір-і ўлус — «улусны эмір» ці амір аль-умара — «эмір над эмірамі»). Грамадзянскае кіраванне было арганізавана ў відзе сістэмы дыванаў. Цэнтральнае ведамства — вялікі, ці найвышэйшы дыван — узначальваў візір (сахіб-дыван), які адказваў за фінансы (дзяржаўныя даходы і расходы, казну, падаткі), справаводства, кіраўнічыя кадры, а таксама рамесныя майстэрні (карханэ).

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall and Peter Turchin (2006). "East-West Orientation of Historical Empires" (PDF). Journal of World-Systems Research (University of Connecticut). 12 (no. 2): 219–229.
  2. Гісторыя Ірана з найстаражытных часоў да канца XVIII стагоддзя — С. 187.
  3. Петрушевский И. П. Иран и Азербайджан под властью Хулагуидов (1256–1353 гг.) // Татаро-монголы в Азии и Европе. — С. 235.

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

  • Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари. Тарих-и шейх Увейс — Баку, 1984.
  • Вассаф. История Вассафа // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М.: 1941.
  • История мар Ябалахи III и раббан Саумы / Исследование, перевод с сирийского и примечания Н. В. Пигулевской — М.: Наука, 1958. — 164 с.
  • Письмо Олджейту французскому королю Филиппу IV Красивому // Альманах «Арабески истории». — М.: 1996. — В. 5: «Каспийский транзит». — Т. 1. — С. 107—108.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семенова — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — Т. 2.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1946. — Т. 3.
  • Рашид ад-Дин. Переписка — М.: «Наука», 1971.
  • Фасих ал-Хавафи. Фасихов свод / Пер. Д. Ю. Юсуповой — Ташкент: Фан, 1980.

Літаратура

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]