Перайсці да зместу

Намітка

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Карціна "Жанчына ў намітцы". М. М. Філіповіч, 1928
Манекен з нацыянальным строем у інтэр’еры хаты ў Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту

На́мітка, намётка, таксама павойнік[1] — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор ва Ўсходняй Еўропе, які насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, на захадзе і поўначы Ўкраіны, у паўднёвых абласцях Расіі  (руск.) (бел., а таксама ў Літве ды Латвіі.

Уяўляе сабой паласу з вельмі тонкага белага кужэльнага льнянога палатна, радзей — канаплянай або шаўковай тканіны, шырынёй 30-70 сантыметраў і даўжынёй ад трох да пяці метраў, якая пэўным чынам завязваецца вакол галавы паверх каптура ці подвачкі  (укр.) (бел..

Геаграфія і гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]

Наміткі ва Ўкраіне

[правіць | правіць зыходнік]
Стылізаваны нацыянальны строй (бабуля за калаўротам) з наміткай.

Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, у эпоху Кіеўскай Русі жанчыны накрывалі галаву тканінай[2] — прастакутным кавалкам палатна памерам 2 м на 40-50 см белага або пурпурнага колеру з упрыгожанымі канцамі. Існавала два спосабы звязвання ўбруса: яго накідвалі на галаву, пакідаючы шыю свабоднай або абмотвалі вакол шыі пад падбародкам. У Іпацьеўскім летапісе таксама згадваецца падобны галаўны ўбор — павойнік[3]. Першы спосаб нашэння выкарыстоўваўся на ўкраінскай Бойкаўшчыне яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя. У XVI—XVIII стагоддзях жанчыны таксама насілі "абрус". Але пачынаючы з XV—XVI стагоддзяў на мініяцюрах пачынаюць з’яўляцца жанчыны ў намітках. У пісьмовых крыніцах тэрмін «наміткі» згадваецца пад 1565 годам у Львоўскай гарадской кнізе, а таксама ў «актавай кнізе Жытомірскага гарадскога ўрада XVI ст.». У Лохвіцкай ратушнай кнізе другой паловы XVII ст. з’яўляюцца тэрміны «намётка» і «перамётка». Але самай распаўсюджанай украінскай назвай гэтага галаўнога ўбору ў той час быў «серпанок  (укр.) (бел.». Намёткі і серпанок адрозніваліся матэрыялам. Намёткі выраблялася са звычайнага палатна, серпанок — з вельмі тонкага. У XVIII стагоддзі было наладжана прамысловая вытворчасць серпанкоў на фабрыках і яны моцна распаўсюдзіліся[4]. У XIX стагоддзі намёткі ткалі з лепшых гатункаў лёну ў хатніх умовах тонкімі, як марля. У пачатку XX стагоддзя наміткі яшчэ сустракаліся ў побыце месцамі па вёсках. У даваенны час пераміткі насілі ў заходніх абласцях Украіны, а ў Карпатах і на паўночным захадзе на Валыні яны затрымаліся і да другой паловы ХХ стагоддзя, але шырокага ўжывання ўжо не мелі і паступова сышлі з выкарыстання зусім.

Наміткі ў Літве і Латвіі

[правіць | правіць зыходнік]
Літоўская купішская намітка. Фота Б. Бурачаса, 1935 г.
Літоўская намітка. Фота Б. Бурачаса, 1935 г.

У Літве жаночыя галаўныя ўборы тыпу намітак засведчаныя з ХІ-ХІІ стагоддзяў. Вядомыя некалькі спосабаў іх завязвання. Найдаўжэй, да міжваеннага часу, бытавалі на паўночным усходзе Літвы (Купішкіс)[5].

Намітка-nuometas нярэдкая ў літоўскім народным фальклоры ў тым ліку з захаду Літвы: "Пад зялёным вянком танцы танцавала, / Пад белай намёткай беды бедавала", "І зняў вяночак як ранішнюю расічку, / І надзеў намётачку як цёмную ночку"[6].

Сярод латышскіх жаночых галаўных убораў наміткі зафіксаваныя на малюнку канца XVIII ст. Ё. К. Бротцэ[7].

Латышскія наміткі на малюнку Ё. К. Броцэ, канец 18 ст.
Латышскія жаночыя галаўныя ўборы ў канцы XVIII ст. Малюнак Ё. К. Бротцэ.

Назвы

[правіць | правіць зыходнік]

Паводле расійскага славіста М. Фасмера, слова намітка (наметка, намётка) ад прыназоўніка на і дзеяслова мятаць «кідаць», г.зн. «накідка»[8][9][10][11].

Даваенны літоўскі фалькларыст Ё. Баліс звяртаў увагу на падабенства назваў блр. намётка, укр. намітка і літоўскага nuometas "намітка"[12]. Паводле індаеўрапеіста К. Д. Бука, літоўскае слова паходзіць ад прыставачнага дзеяслова nu-mesti[13], у якога адно са значэнняў "апрануць (вопратку на сябе)" (даслоўна "накінуць, закінуць (на сябе)"), ад mesti "кідаць"[14]. З іншага боку, літоўскі даваенны мовазнавец К. Буга літоўскае nometas лічыў "рускім запазычаннем", але адзначаў і наяўнасць латышскага nāmets з тым жа значэннем.[15][16]

На паўночным захадзе Ўкраіны, на Валынскім Палессі намітку называлі «намітэць»[17]; на захадзе (на Гуцульшчыне, усходзе Закарпацця, захадзе Букавіны, поўдні Заходняга Падолля) — «пэрэмітка»[17]. Іншыя назвы ва Ўкраіне матываваліся іначай: у Валыні намітку называлі «плат», на ўкраінскім Палессі — «завивало», на Лемкаўшчыне — «рубок», на Букавіне — «рушник»[18]; на Букавіне[17] і Усходнім Падоллі[19] — «рантух»; на Заходнім Палессі — «серпанок», на Чарнігаўскім Палессі — «зав’язка»[17]; на Усходнім Падоллі — «нафрама»[19][20]. Рускія звалі падобны галаўны ўбор убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылька[21].

Семантыка

[правіць | правіць зыходнік]

Паводле Ё. Баліса, незамужнія дзяўчаты галавы не пакрывалі, валасоў не хавалі, каб паказаць сваю прыгажосць і адкрытасць да шлюбу. Замужнія жанчыны, пакрываючы галаву, паказвалі гэтым свой замужні статус. Галаўны ўбор замужняй жанчыны даўней мелі надзяваць маладой жонцы ў першы ж ранак пасля першай шлюбнай ночы, у мужавым доме. Гэты абрад паказвае, што даўней замужнія жанчыны не павінны былі ў людзях паказвацца з непакрытай галавой.[22] Проставалосасць жанчыны ў народнай культуры ўспрымалася як вяртанне ў прыродны, стыхійны, хаатычны стан[23].

Па народных вераваннях намітка мела значэнне абярэга, яе адсутнасць магла прывесці да псуты ў гаспадарцы. Таму жанчыны ад вяселля і да смерці ўбіралі покрыва кожны раз, выходзячы з хаты. Першапачаткова намітку насілі і ў будні, і ў святы, але пасля з-за дастаткова вялікай складанасці завязвання яна стала ўборам для асаблівага выпадку: свята, кірмашу, якога-небудзь абраду, напрыклад, вяселля, яе таксама апраналі ў царкву. Часцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вяселле. На Палессі маладой пасля вянчання ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха свёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хустку[24]. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыццё і ўкладывалася ў труну жанчыны.

Тканіна

[правіць | правіць зыходнік]

Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, тканіна для наміткі ткалася спецыяльная. Ніткі ўтка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла ў Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплі, ва ўкраінскай Кіеўскай вобласці наміткі рабілі з белага шоўку[25].

Завязванне

[правіць | правіць зыходнік]
Літоўская аўкштайцкая намітка-nuometas
Літоўская аўкштайцкая намітка-nuometas
Намітка-"пэрэмітка" з украінскай Цярнопальскай вобласці

У залежнасці ад мясцовасці ў Беларусі існавала каля 30 розных спосабаў завязвання намітак[26]. Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканы з грубых нітак хатняга прадзення, а мог быць сшыты з пакупных палотнаў і упрыгожаны залатой вышыўкай у залежнасці ад дастатку сям’i. Часам на галаву клалі выразаныя з дрэва падложкі для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасці падложкі маглі выкарыстаць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці подвачку — абруч з лазы або ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхоп галавы. Палотнішча абмотвалася вакол галавы, спускаючы канцы на плечы і спіну.

Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае ззянне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Звісаючыя канцы наміткі падкрэслівалі паставу.

Часцей за ўсё адзін канец наміткі праходзіў пад барадой і драпіраваўся над плячом, а другі спадаў на спіну. Часам абодва канцы завязваліся ззаду, напрыклад, у магілёўскім строі, над ілбом ці па баках, напрыклад, у Капыльска-Клецкім строі[26].

У некаторых выпадках завязаную намітку замацоўвалі доўгімі шпількамі, каб яе можна было здымаць і надзяваць як шапку і не завязваць кожны раз нанова[26].

Аздабленне намітак

[правіць | правіць зыходнік]

Наміткі ўпрыгожваліся складанай вышыўкай, часта з сімвалічнымі традыцыйнымі ўзорамі ці арнаментам[26]. Вышыўка размяшчалася па краю і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама каклюшныя карункі ці мохрыкі[27] (у пухавіцкім, маларыцкім і кобрынскім строях)[26] і ўзорыстае ткацтва.

Святочныя наміткі ўпрыгожвалі зелянінай, букетамі штучных і жывых кветак, папяровым веерам, як у ляхавіцкім строі, пер’ем, як у кобрынскім строі, каробачкай з двума «рожкамі» з пукоў фарбаванага пер’я, як у касцюме свацці ў маларыцкім строі[26].

На Заходнім Палессі наміткі былі пераважна палатняныя, толькі ў сяле Крупава  (укр.) (бел. Дубровіцкага раёна Ровенскай вобласці ва Ўкраіне выраблялі тонкае кісейнае палатно. Аздаблялі канцы прастакутнымі палосамі вышыўкі ці ткацтва, а таксама часта чало — вузкую палоску, якая пры вывязванні аказвалася над тварам. Чало не абавязкова знаходзілася пасярод намёткі, а магло быць размешчана бліжэй да аднаго з бакоў. Гэта залежала ад плануемага спосабу завязвання. Таксама, з прычыны таго, што пры завязванні намётка складалася ў некалькі разоў, частка яе паверхні заставалася ўтоенай, так палескія жанчыны мелі магчымасць рабіць некалькі варыянтаў узораў на канцах і два розных чала, якія аказваліся бачны па чарзе ў залежнасці ад жадання ўладальніцы. Дэкарыраванне ажыццяўлялі пераборным ткацтвам чырвонай ніткай або вышыўкай заваліканнем чырвоным з украпваннем чорнага (сіняга) або выразаннем («рыззю») з даданнем прамой гладдзі  (укр.) (бел. і верхаплуту белым (ці з даданнем чырвонага і сіняга).

Украінскія Пакуцкія  (укр.) (бел. і гуцульскія пераміткі былі палатнянымі і ўпрыгожаны на канцах пераборным ткацтвам з сусальнымі срэбнымі і залатымі кветкамі, таксама мелі пэндзлікі[28].

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Павойнік // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-014-9. — С. 371.
  2. ↑ Стельмащук 1993, с. 55.
  3. ↑ Стельмащук 1993, с. 55-56.
  4. ↑ Стельмащук 1993, с. 74.
  5. ↑ https://www.vle.lt/straipsnis/nuometas/
  6. ↑ http://lkz.lt/?zodis=nuometas&id=20056670000
  7. ↑ https://krustokrustovij.lv/en/etnografija/
  8. ↑ Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 7. Мінск, 1991. С. 225-226.
  9. ↑ Етимологічний словник української мови. Т. 4. Київ, 2003. С. 35.
  10. ↑ М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Т. 3. Москва, 1987. С. 41.
  11. ↑ Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд. Вып. 22. Москва, 1995. С. 184-185.
  12. ↑ Jonas Balys. Raštai. II. Vilnius, 2000. С. 135.
  13. ↑ Buck C. D., A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages, Chicago, Illinois, 1949. С. 436.
  14. ↑ http://lkz.lt/?zodis=mesti&id=19044660000
  15. ↑ K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1959. C. 502.
  16. ↑ Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 7. Мінск, 1991. С. 226.
  17. ↑ а б в г Стельмащук 1993, с. 136.
  18. ↑ Рукотвори 2009.
  19. ↑ а б Косміна О. Ю.  (укр.) (бел. Традиційне вбрання українців. — К. : Балтія-Друк, 2008. — Т. 1 : Лісостеп; Степ. — 2008. — 160 с. : іл. ISBN 966-8137-51-5
  20. ↑ Гальчевська Л. А. Традиційні головні убори українців Східного Поділля кінця ХІХ-ХХ ст..
  21. ↑ Украінскія нацыянальныя касцюмы Архівавана 16 красавіка 2009. (руск.)
  22. ↑ Jonas Balys. Raštai. II. Vilnius, 2000. С. 134-136.
  23. ↑ Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004. С. 64.
  24. ↑ Адзенне. Жаночы касцюм. Галаўныя уборы Архівавана 21 верасня 2008. // Партал беларускага фальклору
  25. ↑ Воропай О. Звичаї нашого народу — К.: Оберіг, 1993. — 592 с.
  26. ↑ а б в г д е Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. (бел.)
  27. ↑ Скребок, баратинки и намитка Архівавана 19 студзеня 2012. (руск.)
  28. ↑ Рэпартаж тэлеканала 24 (укр.)

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
commons: Намітка на Вікісховішчы
Вонкавыя відэафайлы
Намітка
«Прывід з Давыд-гарадка»
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Намітка&oldid=5113304"