Фара Вітаўта (Гродна)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Рэканструкцыя знешняга выгляду, к. XVI ст.
Чарцёж Фары Вітаўта, 1803 г.

Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі, таксама вядомы як Фара Вітаўта — каталіцкі храм у г. Гродна, збудаваны ў канцы 14 ст. у гатычным стылі. Пазней неаднаразова перабудоўваўся. Быў узарваны ў 1961 г.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Выява фары Вітаўта на гравюры Адэльгаўзена і Цюнта, 1568 г.
  • 1389 — згадваецца закладзены Вітаўтам першы драўляны фарны касцёл у цалкам праваслаўным горадзе.
  • 1494 — рэканструяваны па загадзе вялікага князя Аляксандра.
  • 1551 — паўторна рэканструяваны па фундацыі каралевы Боны.
  • 15841587 — замест драўлянага храма па загадзе Стэфана Баторыя побач узведзены новы мураваны храм
  • 1751, 1782 — гарэў.
Мураваная Фара Вітаўта, Т.Макоўскі, 1600
  • 1804 — касцёл перададзены пад праваслаўную царкву.
  • 1807 — адрамантаваны ў стылі класіцызму храм пераасвячоны ў сабор Святой Сафіі.
  • 1870 — перабудаваны архітэктарам Гур'евым.
  • 9 мая 1892 — моцна пашкоджаны пажарам, у выніку чаго абваліліся скляпенні.
  • 18961899 — рэканструяваны архітэктарам М.М.Чагіным ў псеўдарускім стылі.
  • 1919 — вернуты каталікам, выкарыстоўваўся як гарнізонны касцёл.
  • 1923 — перабудаваны пасля пажару архітэктарам В.Генбергам.
  • 1935 — ізноў здарыўся пажар, што прывяло да новай рэканструкцыі (архітэктар А.Сасноўскі).
  • 29 лістапада 1961 — ўзарваны савецкімі ўладамі.

Архітэктура[правіць | правіць зыходнік]

Фара Вітаўта, перабудаваная ў псеўдарускім стылі, канец ХІХ ст.

Драўляны храм[правіць | правіць зыходнік]

Збудаваны Вітаўтам драўляны фарны касцёл размяшчаўся на заходнім баку Старога рынка ля вуліцы Замкавай. Яго выгляд вядомы дзякуючы гравюры Адэльгаўзена і Цюнта.

Мураваны храм[правіць | правіць зыходнік]

У 1584-1587 гг. побач з драўляным храмам па ініцыятыве караля Стэфана Баторыя быў узведзены велічны мураваны касцёл. Яго архітэктарам з'яўляліся езуіт Джавані Марыя Бернардоні і прыдворны архітэктар Стэфана Баторыя Юзаф Ройтэн, а будаўнічымі працамі кіраваў Антоній Дзікрап.

На гравюры Тамаша Макоўскага 1600 год паказаны выгляд храма. Маньерыстычны будынак з моцнымі гатычнымі рысамі стаяў на пагорку ля рыначнай плошчы, да якой быў звернуты апсідай. Трохнефны васьміслуповы храм з гранёнай апсідай прасвітэрыя і сакрыстыяй з паўночнага боку быў накрыты высокім спічастым дахам, што ўласціва готыцы. Нефы храма былі перакрыты крыжовымі скляпеннямі, пры чым цэнтральны быў крыху вышэй за бакавыя. Вышынную дынаміку храма падкрэслівала шматярусная вежа на галоўным фасадзе з фігурным завяршэннем. Вонкавыя сцены кафалікона ўмацаваны контрфорсамі ў выглядзе пілястраў між якімі перакінуты лучковыя аркі, якія разам з контрфорсамі ўтварылі сваеасаблівую рэнесансную аркаду. Вокны храма мелі стральчатую форму, што ўласціва архітэктуры готыкі.

Першапачаткова мастацкае вырашэнне знешніх сценаў храма грунтавалася на кантрастным спалучэнні чырвонага колеру адкрытай муроўкі і белага колеру атынкаваных пілястраў. Гэта вельмі характэрны дэкаратыўны прыём для готыкі Вялікага княства (падобная апрацоўка захавалася, прыкладам, у Мірскім замку ці Мураванкаўскай царкве). Пазней сцены былі атынкаваны цалкам.

Некаторыя паверхі вежы мелі баявыя байніцы, што, верагодна, з'яўляецца ўплывам моцнай традыцыі абарончага храмабудаўніцтва ў ВКЛ.

Перабудова ў царкву[правіць | правіць зыходнік]

Фара Вітаўта, 1915 г.

Першая перабудова ў пачатку ХIХ стагоддзя кардынальна не закранула структуры храма. Касцёл набыў рысы класіцызму: завяршэнне вежы атрымала форму высокага шатра з гранёнай вежачкай, па баках храма былі прыбудаваны нізкія прыдзелы.

Другая рэканструкцыя пасля моцнага пажару 1892 года амаль да непазнавальнасці змяніла храм. Храм быў адбудаваны ў псеўдарускім стылі па праекце М. М. Чагіна. Над дахам паўстала кампазіцыя з пяці вежачак з цыбулепадобным завяршэннем, вежа пераўтворана ў званіцу з шатровым дахам, фасады былі апрацаваны элементамі псеўдарускага стылю: какошнікамі, броўкамі, парэбрыкам і г.д.

Неагатычная рэканструкцыя[правіць | правіць зыходнік]

Касцёл, рэстаўраваны ў стылі неаготыкі, канец 1930-х гг.

З пераходам улады ў Заходняй Беларусі і Гродна да палякаў, касцёл быў вернуты каталікам і перададзены пад гарнізонны храм. Даволі хутка адбылася рэканструкцыя, ў выніку якой быў адноўлены высокі спічасты дах, вежа была завершана сціплым шатровым завяршэннем.

Знішчэнне[правіць | правіць зыходнік]

Пасля Другой сусветнай вайны пашкоджаны і занядбаны касцёл прастаяў да 29 лістапада 1961-ага года, калі ноччу быў узарваны спецыяльным атрадам сапёраў.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]