Класіцызм

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Класіцы́зм (фр.: classicisme, ад лац.: classicus — узорны) — мастацкі стыль і эстэтычны напрамак у еўрапейскім мастацтве XVIIXIX стст.

У аснове класіцызму ляжаць ідэі рацыяналізму, якія ярка праявіліся ў філасофіі Дэкарта. Мастацкі твор, з пункту гледжання класіцызму, павінен будавацца на аснове строгіх канонаў, тым самым выяўляючы складнасць і лагічнасць самой светабудовы. Цікавасць для класіцызму ўяўляе толькі вечнае, нязменнае — у кожнай з’яве ён імкнецца распазнаць толькі істотныя, тыпалагічныя рысы, адкідаючы выпадковыя індывідуальныя прыкметы. Эстэтыка класіцызму надае вялікае значэнне грамадска-выхаваўчай функцыі мастацтва. Многія правілы і каноны класіцызм бярэ з антычнага мастацтва (Арыстоцель, Гарацый).

Класіцызм устанаўлівае строгую іерархію жанраў, якія дзеляцца на высокія (ода, трагедыя, эпапея) і нізкія (камедыя, сатыра, байка). Кожны жанр мае строга пэўныя прыкметы, змешванне якіх не дапускаецца.

Жывапіс[правіць | правіць зыходнік]

Нікола Пусэн. «Танец пад музыку»

Цікавасць да мастацтва антычнай Грэцыі і Рыма праявілася яшчэ ў эпоху Адраджэння, якое пасля стагоддзяў Сярэдневякоўя звярнулася да форм, матываў і сюжэтаў антычнасці. Найвялікшы тэарэтык Рэнесансу, Леон Батыста Альберці, яшчэ ў XV ст. выказаў ідэі, якія прадракалі асобныя прынцыпы класіцызму і ў поўнай меры выявіліся на фрэсцы Рафаэля «Афінская школа» (1511).

Сістэматызацыя і замацаванне дасягненняў вялікіх мастакоў Адраджэння, асабліва фларэнційскіх на чале з Рафаэлем і яго вучнем Джуліа Рамана, склалі праграму Балонскай школы канца XVI стагоддзя, найбольш характэрнымі прадстаўнікамі якой былі браты Карачы (італ.: Carracci). У сваёй уплывовай Акадэміі мастацтваў балонцы прапаведавалі, што шлях да вяршынь мастацтва ляжыць праз скрупулёзнае вывучэнне спадчыны Рафаэля і Мікеланджэла, імітацыю іх майстэрства лініі і кампазіцыі.

У пачатку XVII стагоддзя для знаёмства са спадчынай антычнасці і Адраджэння ў Рым сцякаюцца маладыя іншаземцы. Найбольш значнае месца сярод іх заняў француз Нікаля Пусэн, у сваіх жывапісных творах, пераважна на тэмы антычнай старажытнасці і міфалогіі, які даў непераўзыдзеныя ўзоры геаметрычна дакладнай кампазіцыі і прадуманых суадносін каляровых груп. Іншы француз, Клод Ларэн, у сваіх антыквізаваных пейзажах наваколляў «вечнага горада» парадкаваў карціны прыроды шляхам гарманізацыі іх святлом заходзячага сонца і ўвядзеннем своеасаблівых архітэктурных куліс.

Халоднаразважлівы нарматывізм Пусэна выклікаў адабрэнне Версальскага двара і быў працягнуты прыдворнымі мастакамі, такімі як Лебрэн, якія бачылі ў класіцыстычным жывапісу ідэальную мастацкую мову для ўсхвалення абсалютысцкай дзяржавы «караля-сонца». Хоць прыватныя заказчыкі аддавалі перавагу розным варыянтам барока і ракако, французская манархія падтрымлівала класіцызм на плаву за кошт фінансавання такіх акадэмічных устаноў, як Школа вытанчаных мастацтваў. Рымская прэмія давала найбольш таленавітым вучням магчымасць наведаць Рым для непасрэднага знаёмства з вялікімі творамі старажытнасці.

Адкрыццё «сапраўднага» антычнага жывапісу пры раскопках Пампей, абагаўленне антычнасці нямецкім мастацтвазнаўцам Вінкельманам і культ Рафаэля, якія прапаведаваў блізкі да яго па поглядаў мастак Менгс, у другой палове XVIII стагоддзя ўдыхнулі ў класіцызм новае дыханне (у заходняй літаратуры гэты этап называецца неакласіцызмам). Найбольш значным прадстаўніком «новага класіцызму» стаў Жак-Луі Давід; яго гранічна лаканічная і драматычная мастацкая мова з роўным поспехам служыла прапагандзе ідэалаў Французскай рэвалюцыіСмерць Марата») і Першай імперыіКаранацыя Напалеона»).

У XIX стагоддзі жывапіс класіцызму ўступае ў паласу крызісу і становіцца сілай, якая стрымлівае развіццё мастацтва, прычым не толькі ў Францыі, але і ў іншых краінах. Мастацкую лінію Давіда з поспехам працягваў Энгр, які пры захаванні мовы класіцызму ў сваіх творах часта звяртаўся да рамантычных сюжэтаў з усходнім каларытам («Турэцкія лазні»); яго партрэтныя работы адзначаны тонкай ідэалізацыяй мадэлі. Мастакі ў іншых краінах (як, напрыклад, Карл Брулоў) таксама напаўнялі класіцыстычная па форме творы духам бесшабашнага рамантызму; гэта спалучэнне атрымала назву акадэмізму. Яго рассаднікамі служылі шматлікія Акадэміі мастацтваў. У сярэдзіне XIX стагоддзя супраць кансерватызму акадэмічнага істэблішменту бунтавала маладое пакаленне, якое цягнулася да рэалізму і было прадстаўлена ў Францыі кружком Курбэ, а ў Расіі — перадзвіжнікамі.

Скульптура[правіць | правіць зыходнік]

Антоніа Канова. Амур і Псіхея (1787—1793, Парыж, Луўр)

Штуршком да развіцця класіцыстычнай скульптуры ў сярэдзіне XVIII стагоддзя паслужылі сачыненні Вінкельмана і археалагічныя раскопкі старажытных гарадоў, якія пашырылі пазнанні сучаснікаў аб антычнай скульптуры. На грані барока і класіцызму вагаліся ў Францыі такія скульптары, як Пігаль і Гудон. Свайго найвышэйшага ўвасаблення ў галіне пластыкі класіцызм дасягнуў у гераічных і ідылічных працах Антоніа Кановы, які чэрпаў натхненне пераважна ў статуях эпохі элінізму (Праксіцель). У Расіі да эстэтыкі класіцызму імкнуліся Фядот Шубін, Міхаіл Казлоўскі, Барыс Арлоўскі, Іван Мартас.

Публічныя помнікі, якія атрымалі ў эпоху класіцызму шырокае распаўсюджанне, давалі скульптарам магчымасць ідэалізацыі воінскай доблесці і мудрасці дзяржаўных мужоў. Вернасць антычнаму ўзору патрабавала ад скульптараў адлюстроўваць мадэлей голымі, што ўступала ў супярэчнасць з прынятымі нормамі маралі. Каб вырашыць гэту супярэчнасць, дзеячы сучаснасці спачатку высякаліся скульптарамі класіцызму ў выглядзе аголеных антычных багоў: Сувораў — у выглядзе Марса, а Паліна Баргезэ — у выглядзе Венеры. Пры Напалеоне пытанне вырашылася шляхам пераходу да адлюстравання дзеячаў сучаснасці ў антычных тогах (такія фігуры Кутузава і Барклая дэ Толі перад Казанскім саборам).

Бертэль Торвальдсен. «Ганімед, які корміць Зеўсава арла» (1817).

Прыватныя заказчыкі эпохі класіцызму аддавалі перавагу ўвекавечванню сваіх імёнаў на надмагільных помніках. Папулярнасці гэтай скульптурнай формы спрыяла ўладкаванне публічных могілак у галоўных гарадах Еўропы. У адпаведнасці з класіцыстычным ідэалам постаці на надмагільных помніках, як правіла, знаходзяцца ў стане глыбокага спакою. Скульптуры класіцызму наогул далёкія ад рэзкага руху, знешніх праяў такіх эмоцый, як гнеў.

Позні, ампірны класіцызм, які прадстаўлены ў першую чаргу пладавітым дацкім скульптарам Торвальдсенам, прасякнуты сухаватай патэтыкай. Асабліва цэняцца чысціня ліній, стрыманасць жэстаў, бясстрасныя выразы. У выбары ўзораў для пераймання акцэнт зрушваецца з элінізму на перыяд архаікі. Уваходзяць у моду рэлігійныя вобразы, якія ў трактоўцы Торвальдса ствараюць у гледача некалькі халоднае ўражанне. Надмагільная скульптура позняга класіцызму нярэдка нясе на сабе лёгкі налёт сентыментальнасці.

Архітэктура[правіць | правіць зыходнік]

Прыклад брытанскага паладыянізму — лонданскі асабняк Остэрлі-парк (арх. Роберт Адам).
Чарльз Камеран. Праект аздаблення ў Адамавым стылі зялёнай сталовай Екацярынінскага палаца.

Галоўнай рысай архітэктуры класіцызму быў зварот да форм антычнага дойлідства як да эталону гармоніі, прастаты, строгасці, лагічнай яснасці і манументальнасці. Архітэктуры класіцызму ў цэлым уласцівая рэгулярнасць планіроўкі і выразнасць аб’ёмнай формы. Асновай архітэктурнай мовы класіцызму стаў ордар, у прапорцыях і формах блізкі да антычнасці. Для класіцызму ўласцівыя сіметрычна-восевыя кампазіцыі, стрыманасць дэкаратыўнага ўбрання, рэгулярная сістэма планіроўкі гарадоў.

Архітэктурная мова класіцызму была сфармулявана на зыходзе эпохі Адраджэння вялікім венецыянскім майстрам Паладзіа і яго паслядоўнікам Скамоцы. Прынцыпы антычнага храмавага дойлідства венецыянцы абсалютызавалі настолькі, што ўжывалі іх нават пры будаўніцтве такіх прыватных асабнякоў, як віла Капра. Ініга Джонс перанёс паладыянства на поўнач, у Англію, дзе мясцовыя архітэктары-паладыянцы з рознай ступенню вернасці трымаліся запаветаў Паладзіа аж да сярэдзіны XVIII стагоддзя.

К таму часу перасыць «узбітымі вяршкамі» позняга барока і ракако стала накоплівацца і ў інтэлектуалаў кантынентальнай Еўропы. Народжанае рымскімі дойлідамі Берніні і Бараміні барока вытанчылася ў ракако, пераважна камерны стыль з акцэнтам на аздабленні інтэр’ераў і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Для вырашэння буйных горадабудаўнічых задач гэтая эстэтыка была малапрыдатная. Ужо пры Людовіку XV (1715-74) у Парыжы будуюцца горадабудаўнічыя ансамблі ў «старажытнарымскім» гусце, такія як плошча Згоды (арх. Анж Жак Габрыэль) і царква Сен-Сюльпіс, а пры Людовіку XVI (1774-92) падобны «высакародны лаканізм» становіцца ўжо асноўным архітэктурным напрамкам.

Найбольш значныя інтэр’еры ў стылі класіцызму былі распрацаваны шатланцам Робертам Адамам, які вярнуўся на радзіму з Рыма ў 1758 годзе. Велізарнае ўражанне на яго зрабілі як археалагічныя пошукі італьянскіх вучоных, так і архітэктурныя фантазіі Піранезі. У трактоўцы Адама класіцызм паўставаў стылем, які па вытанчанасці інтэр’ераў наўрад ці саступаў ракако, што набыло яму папулярнасць не толькі ў дэмакратычна настроеных колах грамадства, але і сярод арыстакратыі. Падобна сваім французскім калегам, Адам прапаведаваў поўную адмову ад дэталей, пазбаўленых канструктыўнай функцыі.

Фрагмент ідэальнага горада Арк-э-Сена (арх. Леду).

Француз Жак-Жэрмен Суфло пры будаўніцтве ў Парыжы царквы Сен-Жэнеўеваў прадэманстраваў здольнасць класіцызму арганізоўваць шырокія гарадскія прасторы. Масіўная веліч яго праектаў прадвяшчала мегаламанію напалеонаўскага ампіру і позняга класіцызму. У Расіі ў адным напрамку з Суфло рухаўся Бажэнаў. Французы Клод-Нікола Леду і Эцьен-Луі Бул пайшлі нават далей у бок распрацоўкі радыкальнага візіянерскага стылю з ухілам у абстрактную геаметрызацыю форм. У рэвалюцыйнай Францыі аскетычны грамадзянскі пафас іх праектаў быў мала запатрабаваны; у поўнай меры наватарства Леду ацанілі толькі мадэрністы XX стагоддзя.

Архітэктары напалеонаўскай Францыі чэрпалі натхненне ў велічных вобразах ваеннай славы, пакінутых імперскім Рымам, — такіх, як трыумфальная арка Септымія Севера і калона Траяна. Па загадзе Напалеона гэтыя вобразы былі перанесеныя ў Парыж у выглядзе трыумфальнай аркі Карузель і Вандомскай калоны. У дачыненні да помнікаў воінскай велічы эпохі напалеонаўскіх войнаў выкарыстоўваецца тэрмін «імперскі стыль» — ампір. У Расіі выдатнымі майстрамі ампіру паказалі сябе Карл Росі, Андрэй Вараніхін і Андрэян Захараў. У Брытаніі ампіру адпавядае т.зв. «Рэгенцкі стыль» (найбуйнейшы прадстаўнік — Джон Нэш).

Вальхалла — паўтор афінскага Парфенона баварскім дойлідам Леа фон Кленцэ.

Эстэтыка класіцызму спрыяла маштабным горадабудаўнічых праектаў і прыводзіла да ўпарадкавання гарадской забудовы ў маштабах цэлых гарадоў. У Расіі практычна ўсе губернскія і многія павятовыя гарады былі перапланаваны ў адпаведнасці з прынцыпамі класіцыстычнага рацыяналізму. У сапраўдныя музеі класіцызму пад адкрытым небам ператварыліся такія гарады, як Санкт-Пецярбург, Хельсінкі, Варшава, Дублін, Эдынбург і шэраг іншых. На ўсім прасторы ад Мінусінска да Філадэльфіі панавала адзіная архітэктурная мова, якая ўзыходзіць да Паладзіа. Радавая забудова ажыццяўлялася ў адпаведнасці з альбомамі тыпавых праектаў.

У перыяд пасля напалеонаўскіх войнаў класіцызму прыходзілася ўжывацца з рамантычна афарбаванай эклектыкай, у прыватнасці, з вяртаннем цікавасці да Сярэдневякоўя і модай на архітэктурную неаготыку. У сувязі з адкрыццямі Шампальёна набіраюць папулярнасць егіпецкія матывы. Цікавасць да старажытнарымскай архітэктуры змяняецца піетэтам перад усім старажытнагрэчаскім («неагрэк»), які асабліва ярка праявіўся ў Германіі і ў ЗША. Нямецкія архітэктары Леа фон Кленцэ і Карл Фрыдрых Шынкель забудоўваюць, адпаведна, Мюнхен і Берлін грандыёзнымі музейнымі і іншымі грамадскімі будынкамі ў духу Парфенона. У Францыі чысціня класіцызму разводзіцца свабоднымі запазычаннямі з архітэктурнага рэпертуару рэнесансу і барока (гл. боз-ар).

У літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Бюст П'ера Карнеля

Заснавальнікам паэтыкі класіцызму лічыцца француз Франсуа Малерб (1555—1628), які правёў рэформу французскай мовы і верша і распрацаваў паэтычныя каноны. Вядучымі прадстаўнікамі класіцызму ў драматургіі сталі трагікі Карнель і Расін (1639—1699), асноўным прадметам творчасці якіх быў канфлікт паміж грамадскім абавязкам і асабістымі пачуццямі. Высокага развіцця дасягнулі таксама «нізкія» жанры — байка (Ж. Лафантэн), сатыра (Буало), камедыя (Мальер 1622—1673).

Нікола Буало. Бюст працы Ф. Жырардона. Парыж, Луўр

Буало праславіўся на ўсю Еўропу як «заканадавец Парнаса», найбуйнейшы тэарэтык класіцызму, які выказаў свае погляды ў вершаванай трактаце «Паэтычнае мастацтва». Пад яго ўплывам у Вялікабрытаніі знаходзіліся паэты Джон Драйдэн і Аляксандр Поўп, якія зрабілі асноўнай формай англійскай паэзіі александрыны. Для англійскай прозы эпохі класіцызму (Адзісан, Свіфт) таксама характэрны латынізаваным сінтаксіс.

Класіцызм XVIII стагоддзя развіваецца пад уплывам ідэй Асветы. Творчасць Вальтэра (16941778) накіравана супраць рэлігійнага фанатызму, абсалютысцкая прыгнёту, напоўнена пафасам волі. Мэтай творчасці становіцца змяненне свету ў лепшы бок, пабудова ў адпаведнасці з законамі класіцызму самога грамадства. З пазіцый класіцызму аглядаў сучасную яму літаратуру англічанін Сэмюэл Джонсан, вакол якога склаўся бліскучы кружок аднадумцаў, які ўключаў эсэіста Босуэла, гісторыка Гібана і акцёра Гарыка.

У Расіі класіцызм зарадзіўся ў XVIII стагоддзі, пасля пераўтварэнняў Пятра I. Ламаносавым была праведзена рэформа рускага верша, распрацавана тэорыя «трох штыляў», якая з’явілася па сутнасці адаптацыяй французскіх класічных правілаў на рускую мову. Вобразы ў класіцызме пазбаўленыя індывідуальных рыс, бо прызначаныя ў першую чаргу захоўваць устойлівыя родавыя, устойлівыя ў часе прыкметы, якія выступаюць як увасабленне якіх-небудзь сацыяльных ці духоўных сіл.

Класіцызм у Расіі развіваўся пад вялікім уплывам Асветы — ідэі роўнасці і справядлівасці заўсёды былі ў фокусе ўвагі рускіх пісьменнікаў-класіцыстаў.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]