Рака Амазонка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Амазонка
Amazonas
Дэльта Амазонкі, здымак са спадарожніка
Дэльта Амазонкі, здымак са спадарожніка
Вышыня вытоку 110 м
Вусце Атлантычны акіян
Вышыня вусця 0 м
Даўжыня 6992.06 км
Расход вады 220 тыс. м³/с
Вадазбор 7180 км²
Amazon river basin.png

Амазонка (парт.: Amazonas) — рака ў Паўднёвай Амерыцы. Даўжыня 6.400 км.[2] Плошча дэльты 100 тыс. км².

Вадазбор 7180 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 220 тыс. м³/сек. Самая паўнаводная рака свету.

Адкрыццё ракі Франсіска дэ Арэльяна[правіць | правіць зыходнік]

Амазонку адкрыў канкістадор Франсіска дэ Арэльяна, які першым з еўрапейцаў перасек Паўднёвую Амерыку ў самай шырокай яе частцы. Улетку 1542 года яго атрад нібыта ўбачыў племя легендарных амазонак і ўступіў з імі ў бітву. Сёння лічыцца, што гэта былі альбо індзейскія жанчыны, якія змагаліся побач з мужчынамі, альбо проста доўгавалосыя індзейцы, якіх іспанцы прынялі за жанчын. Першапачаткова дэ Арэльяна хацеў назваць раку сваім імем, але пасля бою ён спыніўся на варыянце "Амазонка".

Цячэнне[правіць | правіць зыходнік]

Амазонка цячэ па тэрыторыі Перу, Бразіліі і часткова, як памежная рака праз Калумбію. Вытокі Амазонкі знаходзяцца ў Андах, потым рака цячэ на ўсход праз Амазонскую нізіну. Амазонка мае некалькі вытокавых рэк, у залежнасці ад прыняцця адной з іх за галоўную мяняецца і даўжыня. Часцей за галоўную раку прымаюць Укаялі, радзей Мараньён.

У сярэднім цячэнні, ад упадзення Явары да ўпадзення Рыа Негра, Амазонка мае назву Solimões. Шырыня ракі ў сярэднім цячэнні даходзіць да 20 км, у ніжнім цячэнні да 100 км. Вусце Амазонкі мае выгляд вялікай дэльты з глеістымі, аддзеленымі адзін ад аднаго рукавамі. Найвялікшы рукаў мае пачатак за 350 км ад акіяна. У вусці рака мае шырыню каля 80 км.

Максімальны расход вады ў вусці даходзіць да 300 тыс. м³/с (сярэднегадавы каля 120 тыс м³/с). Так вялікая маса прэснай вады выклікае апрасненне акіянічнай вады на адлегласці да 400 км ад вусця.

Флора і фаўна[правіць | правіць зыходнік]

Амазонія мае багатую фаўну і флору. Прастору насяляе больш за мільён самых розных відаў раслін і жывёл, і гэтую мясцовасць без перабольшання можна назваць сусветным генетычным фондам. Навукоўцы сцвярджаюць, што на 10 км² трапічнага лесу прыходзіцца 1,5 тыс. відаў кветак, 750 відаў дрэў, 125 відаў млекакормячых, 400 відаў птушак і незлічоная колькасць насякомых і бесхрыбетных. Шматлікія іх віды нават не апісаныя і не ідэнтыфікаваныя.

У басейне Амазонкі раскінуўся і самы вялікі ў свеце вільготны трапічны лес. Гэта выключнае расліннае прыроднае ўтварэнне апісаў Аляксандр фон Гумбальт падчас свайго падарожжа па Паўднёвай Амерыцы ў 1799-1804 гадах, назваўшы яго гілеяй (ад грэчаскага «гілестон» - лес). Клімат вечназялёнага экватарыяльнага лесу гарачы і вільготны; ўвесь год тэмпература вагаецца ў межах 25-28 °C, і нават ноччу не апускаецца ніжэй 20 °C. Дажджавыя ападкі тут незвычайна багатыя: іх гадавая сума складае 2000-4000 мм, але часам выпадае і больш. Унутры лесу бязветрана, толькі ў час буры калышуцца верхавіны дрэў. Скрозь густое лісце і перапляценні ліян пад кроны дрэў пранікае мала святла, а буйная расліннасць абцяжарвае рух, цалкам пазбаўляючы арыентацыі. Каб перамясціцца нават на невялікую адлегласць, часта трэба прасякаць дарогу.

Суднаходнасць[правіць | правіць зыходнік]

Амазонка суднаходная на працягу 4300 км ад вусця і з'яўляецца асноўным шляхам, які злучае паўночную частку Паўднёвай Амэрыкі. Караблі з водавымяшчэннем да 5000 тон даходзяць да Манаўсу, а да 3000 тон нават да перуанскага Ікітасу.

Найвялікшыя гарады Амазоніі[правіць | правіць зыходнік]

Прытокі[правіць | правіць зыходнік]

Найбольш значныя прытокі: справа — Журуа, Пурус, Мадэйра, Тапажос, Шынгу, Такантынс; злева — Іса, Жапура, Рыу-Негру.

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Амазонская сельва - незаменная экасістэма, якой, аднак, пагражае масавая высечка дрэў. Найбольшаму спусташэнню падвергнуліся абодва берагі ракі паміж Манаўсам і вусцем. У 70-х гадах ΧΧ стагоддзя значныя лясныя прасторы былі ператвораныя ў пашы, што прывяло да эрозіі глебы. На гэтых тэрыторыях ужо няма некранутых джунгляў. І хоць высечаную або выпаленую расліннасць спрабуюць адрадзіць, але ў такім змененым лесе змяшчаецца толькі частка першапачатковай відавой разнастайнасці.

Ад эксплуатацыі лясоў гінуць многія віды раслін і жывёл. Выключна рэдка зараз сустракаецца выдра Ptesonura brasilensis. У пералік знікаючых відаў патрапілі чырвонае дрэва Rio Palenque і бразільскі палісандр з выдатнай драўнінай, з якой робяць дарагую мэблю.

Зноскі