Другая грамадзянская вайна ў Судане

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Другая грамадзянская вайна ў Судане
SouthernSudanMap.png
Рэгіён Паўднёвага Судана
Дата 19832005
Месца Судан
Прычына палітыка арабізацыі Поўдня
Вынік Найвашскае пагадненне
Праціўнікі
Flag of Sudan.svg Судан
пры падтрымцы:
Flag of Iran.svg Іран[1]
Flag of Libya (1977–2011).svg Лівія[2]
Flag of South Sudan.svg Паўднёвы Судан НАВС
пры падтрымцы:
Flag of Ethiopia.svg Эфіопія[3]
Flag of Uganda.svg Уганда[3][4]
Flag of Eritrea.svg Эрытрэя[3]
Flag of Israel.svg Ізраіль[5]
Камандуючыя
Сцяг Судана Джафар Мухамед Німейры
Сцяг СуданаАмар Хасан аль-Башыр
Сцяг Паўднёвага Судана Джон Гаранг
Агульныя страты
каля 2 000 000 загінулых

Другая грамадзянская вайна ў Судане — вайна арабаў Судана супраць неарабскіх народаў Поўдні, якая доўжылася 22 года (19832005) і суправаджалася актамі генацыду, масавымі забойствамі і выгнаннямі мірнага насельніцтва. Па ацэнцы 2001 года, ужо да гэтага часу каля 2 мільёнаў чалавек загінулі, а 4 мільёна апынуліся бежанцамі[6]. Ваенныя дзеянні і забойствы грамадзян выклікалі таксама голад і эпідэмічныя захворванні, якія суправаджаліся гібеллю людзей.

Вайна вялася паміж арабскім урадам Судана, які базіраваўся на поўначы, і ўзброенай групоўкай НАВС (Народная армія вызвалення Судана, SPLA), якая прадстаўляла паўднёўцаў-неарабаў. Прычынай вайны з'явілася палітыка ісламізацыі, пачатая ўрадам Судана на чале з Джафарам Німейры ў 1983. Штуршком да пачатку вайны стала напружанасць ва ўзброеных сілах краіны, выкліканая адпраўкай на Поўнач падраздзяленняў, якія складаліся з неарабскіх жыхароў Поўдня[7]. Баявыя дзеянні ішлі з пераменным поспехам. У 2002 годзе пачаўся мірны працэс, які завяршыўся ў студзені 2005 падпісаннем Найвашскага мірнага пагаднення.

Перадгiсторыя[правіць | правіць зыходнік]

У часы, калі Судан быў калоніяй Брытанскай імперыі, поўнач і поўдзень Судана былі падзеленыя ў адміністрацыйным дачыненні і практычна не мелі агульных рыс. Аднак ў 1946 годзе брытанцы скасавалі гэты падзел. Арабская мова стала афіцыйнай на ўсёй тэрыторыі Судана[8]. Ушчамленне правоў экватарыяльнай англамоўнага насельніцтва выклікала незадаволенасць на поўдні. Пасля дэкаланізацыі і абвяшчэння незалежнасці інтарэсы паўднёўцаў не ўлічваліся. Лідзіруючыя пазіцыі ў краіне заняла паўночная арабская эліта, пасля чаго на поўдні краіны пачаліся беспарадкі.

У 1962 годзе сітуацыя ў Судане абвастрылася, ісламскi ўрад забараніў уезд у краіну хрысціянскім місіянерам і абвясціла аб закрыцці хрысціянскіх школ. Гэта прывяло да сутыкненняў на поўдні краіны паміж урадавымі войскамі і незадаволенымі паўднёўцаў. Паступова гэтыя сутычкі перараслі ў грамадзянскую вайну. Першая грамадзянская вайна завяршылася ў 1972 г. падпісаннем мірнага пагаднення ў Адыс-Абебе. Дагавор прадугледжваў шырокую рэлігійную і культурную аўтаномію Поўдня[9].

Унутраная палітыка суданскага ўрада (няўдалая аграрная палітыка) прывяла да пачатку шырокамаштабных сутыкненняў на ўсёй тэрыторыі Судана. Грамадзянская вайна паміж урадам і паўстанцамі на поўдні краіны праходзіла паралельна з іншымі канфліктамі — дарфурскага канфліктам, сутыкненнямі на поўначы краіны і вайной паміж народамі дзінка і нуэр[4].

Ход вайны[правіць | правіць зыходнік]

Раніцай 16 мая 1983 года ў лагеры 105-га батальёна суданскай узброеных сіл (SAF) у некалькіх кіламетрах ад горада Бор успыхнула ўзброенае паўстанне. Паўсталыя адкрылі агонь па прысутных у лагеры нешматлікіх арабскім вайскоўцам, узяўшы на час пад свой кантроль наваколлі Бора. У той жа дзень, атрымаўшы вестку пра Борскі мецяжы, за некалькі дзесяткаў кіламетраў на паўночны ўсход паўстаў 104-й батальён SAF, таксама падняў мяцеж.

Супраць мяцежнікаў былі кінутыя істотныя сілы, што прымусіла паўстанцаў бегчы ва ўсходнім напрамку ў Эфіопію. Неўзабаве ў гэту краіну хлынуў паток незадаволеных урадам Судана грамадзян, якія пазней сфарміравалі Народную армію вызвалення Судана.

У пачатку 1985 года ў Хартуме адчувалася вострая недахоп паліва і харчавання, засуха, голад і эскалацыя канфлікту на поўдні краіны прывялі да цяжкай унутрыпалітычнай сітуацыі ў Судане. 6 красавіка 1985 г. генерал Абдэль ар-Рахман Свар ад-Дагаб з групай старэйшых афіцэраў здзейсніў дзяржаўны пераварот. Яны не ўхвалялі спробаў татальнай ісламізацыі Судана. Канстытуцыя 1983 года была скасавана, кіруючая партыя Суданскі сацыялістычны саюз распушчана, былы прэзідэнт адправіўся ў выгнанне, аднак законы шарыяту адменены не былі. Пасля гэтага быў створаны пераходны ваенны савет. Пасля гэтага было сфарміраваны часовы грамадзянская ўрад. У красавіку 1986 года ў краіне прайшлі выбары, пасля якіх быў сфармаваны новы ўрад на чале з Садзікам аль-Махдзі з партыі «Ума». Урад складалася з кааліцыі партыі «Ума», Дэмакратычнага саюза, Нацыянальнага ісламскага фронту Хасана Турабі. Гэтая кааліцыя была распушчана і змянялася некалькі разоў на працягу некалькіх гадоў. Прэм’ер-міністр Садзік аль-Махдзі і яго партыя гулялі цэнтральную ролю ў Судане ў гэты час.

У маі 1986 г. урад аль-Махдзі пачаў мірныя перамовы з НАВС на чале з Джонам Гарангам. На працягу ўсяго года прадстаўнікі Судана і НАВС сустракаліся ў Эфіопіі і дамовіліся аб хуткай адмене законаў шарыяту і правядзенні канстытуцыйнай канферэнцыі. У 1988 году НАВС і Дэмакратычны саюз Судана дамовіліся аб праекце плана мірнага ўрэгулявання, які ўключае адмену ваенных пагадненьняў з Егіптам і Лівіяй, адмену шарыяту, адмену надзвычайнага становішча і спыненне агню.

Аднак з-за абвастрэння становішча ў краіне і цяжкай эканамічнай сітуацыі ў лістападзе 1988 года прэм'ер-міністр аль-Махдзі адмовіўся ўхваліць план мірнага ўрэгулявання. Пасля гэтага Дэмакратычны саюз Судана выйшаў з урада, пасля чаго ва ўрадзе засталіся прадстаўнікі ісламскіх фундаменталістаў.

У лютым 1989 года пад ціскам арміі аль-Махдзі сфармаваў новы ўрад, паклікаўшы членаў Дэмакратычнага саюза, і прыняў план мірнага ўрэгулявання. Канстытуцыйная канферэнцыя была прызначаная на верасень 1989 года.

30 чэрвеня 1989 года ў Судане адбыўся чарговы ваенны пераварот пад кіраўніцтвам палкоўніка Амара аль-Башыра. Пасля гэтага быў створаны «Савет рэвалюцыйнага камандавання нацыянальнага выратавання», які ўзначаліў сам аль-Башыр. Ён таксама стаў міністрам абароны і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі Судана. Амар аль-Башыр распусціў урад, забараніў палітычныя партыі, дзейнасць прафсаюзаў і іншых «нерэлігійных» устаноў, ліквідаваў свабодную прэсу. Пасля гэтага ў Судане зноў пачалася палітыка ісламізацыі краіны.

У кастрычніку 1989 года пасля перамір’я баявыя дзеянні аднавіліся. У ліпені 1992 году ўрадавыя войскі падчас буйнамаштабнага наступлення ўзялі пад кантроль паўднёвую частку Судана і захапілі штаб-кватэру НАВС ў Тарытэ[10].

У жніўні 1991 года ў НАВС пачаліся ўнутраныя сваркі і барацьба за ўладу. Частка паўстанцаў аддзяліліся ад войска вызвалення Судана. Лідара НАВС Джона Гаранг паспрабавалі звергнуць з пасады кіраўніка. Усё гэта прывяло да з’яўлення ў верасні 1992 года другі фракцыі паўстанцаў (на чале з Уільямам Лазні), а ў лютым 1993 года трэцяй (на чале з Керубіна Болі). 5 красавіка 1993 года ва [[Найробі][ (Кенія) лідары аддзяліўшыхся паўстанцкіх фракцый заявілі аб стварэнні кааліцыі.

У 1995 годзе апазіцыя на поўначы краіны аб’ядналася з палітычнымі сіламі на поўдні і стварылі кааліцыю апазіцыйных партый пад назвай «Нацыянальны дэмакратычны альянс». У яго ўвайшлі НАВС, Дэмакратычны саюз Судана, партыя «Ума» і шэраг дробных партый паўночных этнічных груп[10]. У гэтым жа годзе Эфіопія, Эрытрэя і Уганда ўзмацнілі сваю ваенную дапамогу паўстанцам[11] Усё гэта прывяло да таго, што ў 1997 годзе ўрад Судана было вымушана падпісаць з шэрагам паўстанцкіх груповак на чале з генералам Рыека Мачаром Хартумскае пагадненне. Па яго ўмовах на тэрыторыі Паўднёвага Судана стваралася «Армія абароны Паўднёвага Судана», у якую ўвайшлі былыя паўстанцы. Яны выконвалі ролю міліцыі ў Паўднёвым Судане, ахоўваючы гарнізоны суданскіх войскаў і нафтавыя радовішча ад магчымых нападаў непрымірымых мяцежнікаў. Многія лідары паўстанцаў пачалі супрацоўніцтва з Хартумам, увайшлі ў сумесныя ўрадавыя органы, а таксама праводзілі сумесныя баявыя аперацыі з паўночнікамі[12]

У 1999 годзе прэзідэнт Амар аль-Башыр прапанаваў НАВС культурную аўтаномію ў складзе Судана, аднак Джон Гаранг адхіліў гэтую прапанову і баявыя дзеянні працягнуліся[13].

У перыяд з 2002 па 2004 паміж прадстаўнікамі НАВС і ўрада Судана вяліся перамовы аб спыненні агню, хоць узброеныя сутычкі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі працягваліся. У выніку пасля працяглых перамоваў 9 студзеня 2005 г. у Найробі віцэ-прэзідэнтам Судана Алі Асман Махаммад Таха і лідарам НАОС Джонам Гарангам было падпісана мірнае пагадненне[14].

Мірны дагавор вызначыў пераходны перыяд аб статусе Паўднёвага Судана, неадкладнае спынення агню, усталяваў дэмабілізацыю, колькасць узброеных фарміраванняў, размеркаванне сродкаў ад здабычы нафты і іншыя аспекты жыцця краіны. Згодна з мірным дагаворы поўдзень краіны прадастаўлялася аўтаномія на 6 гадоў, пасля чаго павінен быў прайсці рэферэндум аб незалежнасці Паўднёвага Судана. Даходы ад здабычы нафты размяркоўваліся пароўну паміж суданскімі ўладамі і паўднёўцаў, ісламскі шарыят на поўдні касуецца[13].

Джон Гаранг станавіўся лідарам аўтаномнага поўдня, а таксама адным з двух віцэ-прэзідэнтаў Судана[15].

Замежная патрымка[правіць | правіць зыходнік]

Па некаторых дадзеных у 1993 годзе, Іран прафінансаваў закупку Суданам 20 кітайскіх штурмавікоў. Таксама іранскае кіраўніцтва аказвала фінансавую дапамогу суданскаму ўраду[1].

У 2002 годзе Беларусь паставіла ў Судан артсістэмы рознага прызначэння. У 2003 годзе SAF атрымалі некалькі дзясяткаў беларускіх баявых браніраваных машын. У 2004 яшчэ было получино яшчэ некалькі бронемашын[16].

Таксама SAF атрымлівалі дапамогу ад лівійскага лідара Муамара Кадафі.

Паўстанцы атрымлівалі зброю з Эрытрэі, Уганды і Эфіопіі[3]. Пасольства Ізраіля ў Кеніі займалася пастаўкай супрацьтанкавых ракет падраздзяленням НАВС[5].

Дзеці салдаты[правіць | правіць зыходнік]

Арміі абодвух бакоў залічалі дзяцей у свае шэрагі. Пагадненне 2005 года было неабходна, каб дзеці-салдаты былі дэмабілізаваны і адправіліся дадому. НАВС сцвярджала, што адпусціла 16000 сваіх дзяцей-салдат у перыяд паміж 2001 і 2004 гадах. Аднак міжнародныя назіральнікі (ААН і Глабальны даклад 2004) выявілі дэмабілізаваных дзяцей, паўторна залучаных НАВС. У 2004 годзе налічвалася ад 2500 да 5000 дзяцей, якія працуюць у НАВС. Паўстанцы абяцалі дэмабілізаваць усіх дзяцей да канца 2010 года.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Why Iran and Hamas adore Darfur's genocidal (англ.) 
  2. Dixon, Jeffrey S., and Meredith Reid Sarkees. A Guide to Intra-state Wars an Examination of Civil, Regional, and Intercommunal Wars, 1816-2014, p. 392. Los Angeles, CA: Sage Reference, 2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 "Bureau of African Affairs, Background Note: Sudan" (англ.) . Bureau of Public Affairs: Electronic Information and Publications. (10 января 2012). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012.
  4. 4,0 4,1 Brian Raftopoulos and Karin Alexander. Peace in the balance: the crisis in the Sudan. — African Minds, 2006. — P. 12—13.
  5. 5,0 5,1 Karl R. DeRouen and Uk Heo. Civil wars of the world: major conflicts since World War II. — ABC-CLIO. — Т. 1. — P. 742.
  6. U.S. Committee for Refugees: Crisis in Sudan
  7. Sudan, Civil War since 1955
  8. What's happening in Sudan? (англ.) . Sudanese Australian Integrated Learning (SAIL) Program (8 снежня 2003). Архівавана з першакрыніцы 28 кастрычніка 2009. Праверана 10 апреля 2007.
  9. Karl R. DeRouen and Uk Heo. Civil wars of the world: major conflicts since World War II. 1. ABC-CLIO стp. 744.
  10. 10,0 10,1 Karl R. DeRouen and Uk Heo. Civil wars of the world: major conflicts since World War II. 1. ABC-CLIO. стp. 748.
  11. Brian Raftopoulos and Karin Alexander. Peace in the balance: the crisis in the Sudan. — African Minds, 2006. — P. 19.  англ.: {{{1}}}
  12. Claire Mc Evoy and Emile LeBrun. Uncertain Future: Armed Violence in Southern Sudan. — HSBA Working Paper No. 20, 2010. — P. 13.  англ.: {{{1}}}
  13. 13,0 13,1 Хрупкий мир в краю вечной войны (руск.) . Сергей Карамаев. (10 января 2005). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012.
  14. Sudan Comprehensive Peace Agreement (CPA) Архівавана 9 чэрвеня 2011 года., 9 Января 2005 (англ.) 
  15. Судан. История.
  16. Торговля оружием и будущее Белоруссии

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]