Уганда

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Уганда
Republic of Uganda (англ.) 
Jamhuri ya Uganda (суахілі) 
Yamuhuri Ya Uganda (луганда) 
Flag of Uganda.svg Герб Уганды
Сцяг Уганды Герб Уганды
Uganda (orthographic projection).svg
Гімн: ««Oh Uganda, Land of Beauty»»
Дата незалежнасці 9 кастрычніка 1962 (ад Вялікабрытаніі)
Афіцыйная мова англійская і суахілі
Сталіца Кампала
Форма кіравання Рэспубліка
Прэзідэнт
Віцэ-прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Ёверы Мусевені
Эдвард Секандзі
Амама Мбабазі
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
81-я ў свеце
236 040 км²
15,39
Насельніцтва
• Ацэнка (2012)
Шчыльнасць

35 620 977 чал. (35-я)
119 чал./км²
ІРЧП  0.514 (157-ы)
Валюта Угандыйскі шылінг
Інтэрнэт-дамен .ug
Тэлефонны код +256 (+006 з Кеніі і Танзаніі)
Часавыя паясы +3

Уга́нда (англ.: Uganda) — краіна ва Усходняй Афрыцы. На поўначы мяжуе з Паўднёвым Суданам, на ўсходзе — з Кеніяй, на поўдні — з Танзаніяй і Руандай, на захадзе — з Дэмакратычнай Рэспублікай Конга. Выхаду да мора не мае. Дзяржаўная мова — англійская; выкарыстоўваюцца суахілі, луганда. Сталіца — Кампала. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (9 кастрычніка)

Геаграфія Уганды[правіць | правіць зыходнік]

Унікальны краявід Рувензоры

Уганда размешчана ў межах Усходне-Афрыканскага пласкагор'я. На поўначы пашыраны плоскія раўніны (вышынёй да 1000—1500 м) з астанцовымі гарамі, на поўдні — спадзіста-хвалевы рэльеф. На захадзе — глыбокая тэктанічная даліна, або грабен (заходняе адгалінаванне Усходне-Афрыканскай рыфтавай сістэмы), занятая азёрамі Мабуту-Сесе-Сека і Эдуард, паміж якімі ўзвышаецца горны масіў Рувензоры (вышынёй да 5109 м, Пік Маргерыта), на паўднёвым захадзе — вулканы групы Вірунга, на ўсходзе — патухлы вулкан Элган (вышынёй да 4322 м). Карысныя выкапні: медныя, кобальтавыя, вальфрамавыя, жалезныя, калумбіта-танталавыя руды, апатыты, золата, берылы, сера, вапнякі. Клімат субэкватарыяльны мусонны. Сярэднія месячныя тэмпературы ад 18 да 25 °C. Ападкаў ад 750 да 1500 мм і больш за год. Рэкі належаць да басейна ракі Ніл. Буйныя азёры: Вікторыя, Мабуту-Сесе-Сека, К'ёга, Эдуард. Глебы чырвоныя фералітавыя, у засушлівых раёнах чырвона-бурыя ажалезненыя. Пераважаюць другасныя высакатраўныя саванны, ёсць масівы лістападна-вечназялёных лясоў (пад лесам 28 % тэрыторыі). Характэрна вышынная пояснасць ландшафтаў. У складзе фаўны антылопы, жырафы, гіены, леапарды, малпы, трапляюцца сланы, ільвы, насарогі. Нацыянальныя паркі: Рувензоры, Кабарэга, Кідэпа; некалькі фаўністычных рэзерватаў.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Барацьба за кантроль над Угандай працягвалася нават пасля таго, як на Берлінскай канферэнцыі 1884—1885 гг. былі афіцыйна зацверджаны правілы каланіяльнага падзелу Афрыкі і прызнаныя межы каланіяльных уладанняў, якія тады існавалі. Пасля заключэння Гельголандского дагавора 1890 г. Германская імперыя адмовілася ад сваіх прэтэнзіяў на Уганду, падаўшы свабоду дзеянняў у Бугандзе і ўсёй Угандзе Вялікабрытаніі ў асобе Імперскай брытанскай ўсходнеафрыканскай кампаніі. Прадстаўнік кампаніі капітан Фрэдэрык Лугард сфарміраваў узброены атрад з мясцовых жыхароў і ў 1892 ўмяшаўся ва ўнутрыпалітычную барацьбу на баку пратэстанцкай групоўкі. З тых часоў пратэстанты аказваюць найбольшы ўплыў на палітычнае жыццё Уганды. Скарыстаўшыся гэтай перамогай, Лугард ў 1893 г. навязаў кабаке Буганды Мвангу II дагавор аб заступніцтве брытанскай кампаніі.

Пратэктарат Уганда (1894—1962)[правіць | правіць зыходнік]

Неўзабаве Імперская брытанская ўсходнеафрыканская кампанія збанкрутавала, і ў 1894 г. урад Вялікабрытаніі абвясціў аб усталяванні пратэктарата над Угандай. Новая брытанская адміністрацыя неадкладна прыступіла да пашырэння тэрыторыі пратэктарата. У 1894 г. з дапамогай арміі Буганды было нанесена паражэнне кіраўніку Буньоро Кабареге. За ваенную дапамогу ў вайне з суседам Буганда атрымала права ўключыць у свае ўладанні часткe тэрыторыі Буньоро. Гэтыя «страчаныя акругі» заставаліся сур'ёзнай ўнутрыпалітычнай праблемай аж да 1964 г., калі частка з іх была «вернутая» Буньоро. У 1897 г. Мванга II падняў паўстанне супраць каланізатараў, але пацярпеў няўдачу і быў адхілены ад ўлады. Кабакай стаў яго малалетні сын Дауд Чва II. Збегшы з-за кратаў, Мванга II аб'яднаў сілы са сваім былым праціўнікам Кабарегай і працягнуў барацьбу. У 1899 абодва яны былі захопленыя ў палон і адпраўленыя ў выгнанне за межы Уганды.

Бугандскае пагадненне 1900 г. паміж кіраўнікамі Буганды і брытанскай адміністрацыяй паставіла адносіны паміж бакамі на дагаворную аснову і вызначыла іх узаемныя правы і абавязкі. У далейшым умовы пагаднення аказвалі істотны ўплыў на ўнутрыпалітычную абстаноўку. На менш выгадных для мясцовых кіраўнікоў умовах былі заключаны дамовы з Тора (1900 г.), Анколе (1901 г.) і Буньоро (1933 г.). Бугандзійская знаць беспаспяхова змагалася супраць стварэння ў 1921 г. Заканадаўчага савета пратэктарата, сцвярджаючы, што гэты крок парушае асаблівы характар ​​брытанска-бугандзійскіх адносін, замацаваных пагадненнем 1900 г.

Да Першай сусветнай вайны брытанская адміністрацыя прызначала лаяльных правадыроў з Буганды кіраўнікамі уключаных у склад пратэктарата небугандзійскіх тэрыторый. Брытанская адміністрацыя пратэктарата была вымушаная ў 1927 г. абмежаваць правы правадыроў.

Перыяд незалежнасці[правіць | правіць зыходнік]

Праўленне М. Аботэ ()[правіць | правіць зыходнік]

Дыктатура Ідзі Аміна[правіць | правіць зыходнік]

Грамадзянскае праўленне[правіць | правіць зыходнік]

Уганда ў XXI ст.[правіць | правіць зыходнік]

Дзяржаўны лад[правіць | правіць зыходнік]

Уганда — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1995 года. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на 5 гадоў. Заканадаўчую ўладу ажыццяўляе — парламент Уганды. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад, які ўзначальвае прэзідэнт.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі - Хвіліна / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 576 с.: іл.