Чагатайская мова

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Чагатайская мова
Саманазва:

туркі, Jağatāy, جغتای

Краіны:

Дзяржава Цімурыдаў і Імперыя Вялікіх Маголаў

Рэгіёны:

Цэнтральная Азія, Харэзм

Статус:

мёртвая[1][2]

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Алтайская сям'я (спрэчна)

Цюркская галіна
Карлукская група
Карлукска-харэзмійская падгрупа
Моўныя коды
ISO 639-1:

ISO 639-2:

chg

ISO 639-3:

chg

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Чагата́йская мова, чагата́йскі цюркі́, стараўзбекская[3][4] (جغتای — jaĝatāy ці ترکی — Turkī; узб.: ﭼﯩﻐﻪتاي, chig’atoy tili, чиғатой тили; уйг.: چاغاتاي تىلى/чағатай тили; пар. Чагатай) — сярэдневяковая сярэднеазіяцка-цюркская пісьмова-літаратурная мова, якая дасягнула найбольшага афармлення і аднастайнасці як мова класічная ў цімурыдскіх удзелах Маверанахра ў 2-й пал. XV—XVI стст.

Увабрала ў сябе араба-персідскую лексіку і многія іншадыялектныя формы, абумоўленыя блізкасцю пражывання і актыўнымі кантактамі паміж прадстаўнікамі карлукскай, кыпчакскай і агузскай груп цюркскіх гаворак, стаўшы наддыялектнай мовай.

Сучасныя ўзбекская і ўйгурская мовы з'яўляюцца «позняй формай»[5] ці прамымі спадкаемцамі чагатайскай[6], таму яе часам называюць «стараўзбекскай» ці Шаблон:Няма АК 2.

Чагатайская мова характарызуецца высокім узроўнем мастацкай выразнасці і тэрміналагічнай паўнаты. Жанры паэзіі і прозы ўключаюць стылі рэлігійнай, філасофска-дыдактычнай, навуковай, юрыдычнай, дзелавой, эпісталярнай літаратуры.

Цюркамоўныя крымчакі да канца XIX стагоддзя называлі сваю мову «чагатай». У нашы дні «чагатайскай» часам называюць тэкінскі дыялект туркменскай мовы ў Афганістане[7].

Пісьменнасць на аснове арабскай графікі і ўйгурскага пісьма.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Сярод цюрколагаў няма адзінства ў тлумачэнні чагатайскай мовы і вызначэння яе часавых межаў, але прынята лічыць, што на ёй пісалі ў Сярэдняй Азіі пачынаючы з XIII—XIV і практычна да пачатку XX стагоддзя. Чагатайская мова з'яўлялася мовай міжнацыянальных зносін у Сярэдняй Азіі.

З канца XV стагоддзя ў чагатайскай прасочваецца тэндэнцыя адыходу ад стараўйгурскай караханідскай літаратурнай традыцыі і збліжэння з народнай мовай продкаў сучасных узбекаў. Да гэтага часу ў граматычнай сістэме літаратурнай мовы азначыліся рысы пераходу да сучаснай узбекскай мовы[8]

Чагатайская мова з'яўляецца нашчадкам караханідскай мовы[9][10], але ўвабрала ў сябе таксама элементы самаркандскага і андыжанскага дыялектаў (продкаў сучаснай узбекскай мовы), спадчынай старажытнаўйгурскай мовы з'яўляецца выкарыстанне ўйгурскай графікі, якой напісаны раннія чагатайскія сачыненні[11]. З прычыны пастаяннага змяшання цюркскага насельніцтва і перамяшчэння геаграфічных цэнтраў мова ўвабрала ў сябе шматлікія дыялектныя формы розных цюркамоўных супольнасцей. Аднак у цэлым яна грунтавалася на карлукскай граматычных аснове. Апроч карлукскага лінгвістычнага каркаса ў чагатайскай мове прасочваюцца асаблівасці агузскага ўплыву (на тэрыторыі Харэзма), а таксама некаторыя рысы кіпчакскіх моў у месцах цеснага кантакту з іх носьбітамі[12] [13].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Лінгвістычная энцыклапедыя Ethnologue
  2. Мусорин А.Ю. Основы науки о языке — Новосибирск.: Новосибирское книжное издательство, 2004.
  3. Благова, Галина Фёдоровна. Чагатайский язык // Большая Советская Энциклопедия.
  4. Узбекский язык // Большая Советская Энциклопедия.
  5. Узбекская мова
  6. The Turkic languages. Edited by Lars Johanson and Eva A. Csato. London and New York: Routledge,2006,p.357, 379
  7. Артыкул «Туркменская мова» ў лінгвістычнай энцыклапедыя Ethnologue
  8. Благова Г.Ф. статья «О характере так называемого „чагатайского“ языка конца XV века» в сборнике «Тюрко-монгольское языкознание и фольклористика» — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — С. 34, 35.
  9. János Eckmann: Zur Charakteristik der islamischen mittelasiatisch-türkischen Literatursprache, in: Studia altaica : Festschrift für Nikolaus Poppe. Wiesbaden 1957, S. 51-59.
  10. János Eckmann: Chagatay manual. Richmond, 1966. Reprint, Richmond, 1997, S. 9-10.
  11. Благова Г. Ф. Чагатайский язык // Языки мира. Тюркские языки.. — М: 1996. — С. 148-160. — ISBN 5-655-012146.
  12. Кыпчакскія дыялекты ўзбекскай мовы
  13. The Turkic languages. Edited by Lars Johanson and Eva A. Csato. London and New York: Routledge, 2006, с. 167

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Боровков А. К. Бадā'и'ал-лугат. Словарь Тāли Имāни Гератского к сочинениям Алишера Навои. М., 1961.
  • Боровков А. К. Лексика среднеазиатского тефсира XII—XIII вв. М., 1963.
  • Боровков А. К. Алишер Навои как основоположник узбекского литературного языка, — сб. «Алишер Навои», М. — Л., 1941.
  • Aftandil S.Erkinov. «Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th-18th Centuries (the case of poetical anthologies, bayāz)». International Journal of Central Asian Studies. C.H.Woo (ed.). vol.12, 2008, pp. 57-82 [1].
  • Наджип Э. Н. Исследования по истории тюркских языков (XI—XIV вв.). М., 1989

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Узбекская мова