І
| Літара І | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Кірыліца | |||||||
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ | |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З | |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј | |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О | |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У | |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш | |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я | |
| Гістарычныя літары | |||||||
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ | |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ꙟ | Ꚉ | |
| Літары неславянскіх моў | |||||||
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ | |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ | |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ | |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ | |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө | |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ | |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ | |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ | |
| Заўвага. Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. | |||||||
І, і — дзясятая літара беларускага і дванаццатая ўкраінскага кірылічных алфавітаў. Можа быць малой і вялікай. Мае рукапісную і друкаваную формы.
Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]І паходзіць з кірыліцкай 
(І дзесяцярычнае), што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай Ι (ёта).
У старабеларускае пісьмо перайшла са старажытнарускага, дзе абазначала галосны гук [і] найчасцей перад галоснымі і й (іосифъ, пріехати, синій). Мела лікавае значэнне «дзесяць»[1].
У рукапісах XIV—XVII стст. у сувязі з функцыяніраваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія дапамагаюць вызначаць час і месца напісання тэкставага помніка. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. 3 часоў Ф. Скарыны стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным. Ужывалася радзей, чым зараз, бо паралельна з ёй для абазначэння гука [і] выкарыстоўвалася літара И з Н («іжэ»), што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай устаўнай Η («эта») — миръ, чинити, a ў запазычаных словах — ѵ («іжыца») — кѵрилъ, мѵро[1].
Беларуская мова
[правіць | правіць зыходнік]У сучаснай беларускай мове абазначае нелабіялізаваны галосны гук [і] пярэдняга рада верхняга пад’ёму і мяккасць папярэдняга зычнага (ліпа — [л’іпа], нізіна — [н’із’іна]), a ў пачатку слоў, пасля галосных, ў, ь і апострафа — спалучэнне гукаў [йі] (іскра — [йіскра], ускраіна — [ускрайіна], салаўіны — [салаўйіны], Ільіч — [іл’йіч], аб’інець — [абйін’эц’])[1].
Ужываецца ў выразе Паставіць кропкі над «і» — удакладніць усе дэталі, не пакінуць нічога недагаворанага. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (ІКП, ІТК). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне дзясяты (група «І»), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (кабіна № 3і)[1].
Руская мова
[правіць | правіць зыходнік]Літара І выкарыстоўвалася ў рускім дарэформенным правапісе, але затым, у 1918 годзе, была канчаткова скасавана.
Табліца кодаў
[правіць | правіць зыходнік]| Кадзіроўка | Рэгістр | Дзесятковы код | Шаснаццатковы код | Васмярковы код | Двайковы код |
|---|---|---|---|---|---|
| Юнікод | Вялікая | 1030 | 0406 | 002006 | 00000100 00000110 |
| Маленькая | 1110 | 0456 | 002126 | 00000100 01010110 | |
| ISO 8859-5 | Вялікая | 166 | A6 | 246 | 10100110 |
| Маленькая | 246 | F6 | 366 | 11110110 | |
| KOI-8 | Вялікая | 182 | B6 | 266 | 10110110 |
| Маленькая | 166 | A6 | 246 | 10100110 | |
| Windows-1251 | Вялікая | 178 | B2 | 262 | 10110010 |
| Маленькая | 179 | B3 | 263 | 10110011 |
У HTML вялікую І можна запісаць як І ці І, а маленькую і — як і ці і.
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]- I лацінскае
- Ї — ётаваны варыянт І, які прысутнічае ва ўкраінскім алфавіце.
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ а б в г І // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 226. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.