Новае царства (Егіпет): Розніца паміж версіямі

Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
др
стыль, арфаграфія
др (Дзяніс Тутэйшы перанёс старонку Новае царства, Егіпет у Новае царства (Егіпет))
др (стыль, арфаграфія)
{{Гісторыя Старажытнага Егіпта}}
'''Новае царства''' — эпоха найвышэйшага росквіту [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкай]] дзяржаўнасці, вядомая найбольшай колькасцю помнікаў, якія склалі асновуасноўную ўсёйчастку спадчыны цывілізацыі фараонаў, падданымі якіх з'яўлялісяз’яўляліся 20 % [[Насельніцтва Зямлі|сусветнага насельніцтва]]. Новае царства — перыяд кіравання трох вялікіх дынастый — [[XVIII дынастыя|XVIII]], [[XIX дынастыя|XIX]], [[XX дынастыя|XX]].
 
Храналагічныя рамкі эпохі вызначаюцца [[1550 да н.э.|1550]]—[[1069 да н.э.|1069]] гг. да н.э. Новае царства прыйшло на змену [[другі пераходны перыяд|II пераходнаму перыяду]] — часу гістарычнага заняпаду Старажытнага Егіпта і заваяваннізаваявання краіны [[семіцкія народы|семіцкімі народамі]] [[гіксосы|гіксосгіксосаў]]аў, — і папярэднічала [[Трэці пераходны перыяд|III пераходнаму перыяду]]. Заснавальнікам Новага царства з'яўляўсябыў [[фараон]] [[Яхмас I]].
 
== Аднаўленне незалежнасці Егіпта ==
Унутраная нестабільнасць у канцы [[XII дынастыя|XII дынастыі]], звязаная з адсутнасцю ў вялікага цара [[Аменемхет III|Аменемхета III]] добрага пераемніка, прывялі да фіналу і развалу [[Сярэдняе царства, Старажытны Егіпет|Сярэдняга царства]]. Палітычны раскол даў магчымасць захапіць Егіпет грознымігрозным качэўнікамікачэўнікам-[[Гіксосы|гіксосамігіксосам]] дак [[1770 да н.э.|1770]] годзегоду да н.э. Як і ў часы [[Першы пераходны перыяд|I пераходнага перыяду]], асноўная маса бедстваў лягла на [[Ніжні Егіпет]], што дазволіла ўмацаваць свае пазіцыі [[Фівы, Егіпет|фівфіванскаму]]анскаму княству. Цары [[XVII дынастыя|XVII фіванскай дынастыі]] [[Сенахтэнра|Таа I]] і [[Таа_II_СекененраТаа II Секененра|Таа II]] разгортваюць ваеннае супрацьстаянне гіксоскім фараонам і аб'ядноўваюцьаб’ядноўваюць вакол сябе землі [[Верхні Егіпет|Верхняга ЕгіпЕгіпта]]та. Пераемніку [[Таа II Секененра|Секененры Таа II]] [[Камас|Камесу]] (1555—1552 гг. да н.э.) удалося зламаць сілы гіксосаў, у выніку чаго, пасля зацятай барацьбы пераемнік Камеса [[Яхмас I]] скінуў гіксоскае ярмо з поўначы, стаўшы заснавальнікам XVIII егіпецкай дынастыі. Яхмес I узяў сталіцу гіксосаў [[Аварыс]], а пасля трохгадовай аблогі ў [[1549 да н.э.|1549]] годзе да н.э. пазбавіў іх апорнага пункта ў [[Палесціна, (гістарычная вобласць)|Палесціне]] — горада [[Шарухена|Шарухены]].
 
== Стварэнне імперыі ==
Войны Яхмеса I яшчэ не набылі выяўлены заваявальны характар, паколькібо былі накіраваны на ўсталяванне бяспекі на паўднёвай і паўночнай межах. Яго пераемнікі, якія мелі магутную высокаэфектыўную армію, пачалі праводзіць [[экспансія]]нісцкую знешнюю палітыку. Спадчыннікам Яхмеса I быў яго сын [[Аменхатэп I]] (Джэсеркара), [[рэгентка]]й пры якім была яго маці, [[Яхмес-Нефертары]]. ГэтаГэту царскаяцарскую парапару ў пазнейшыя часы апынуласяпачалі абагаўлёнайабагаўляць, як заснавальніцазаснавальнікаў вялікага [[Фіванскі некропаль|Фіванскага некропаля]] і прамаціпрабацькоў XVIII дынастыі. Пры Аменхатэпе I усталяваліся дзяржаўныя межы, якія адпавядалі часу кіравання [[Сенусерт III|Сенусерта III]] (XII дынастыя). Паколькі Аменхатэп памёр, не пакінуўшы спадчыннікаў, Яхмес-Нефертары ўзвяла на прастол мужа сваёй дачкі Мутнефрэт Тутмаса I.
 
[[Тутмас I]] (Аахеперкара) разгарнуў маштабныя заваявальныя дзеянні. Пасля паспяховага наступунаступлення падчасў час [[нубія|нубінубійскай]]йскай кампаніі, войскі Тутмаса I адправіліся на поўнач, у [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю АзіАзію]]ю, рабуючы Палесціну і [[Сірыя, (гістарычны рэгіён)|Сірыю]]. Егіпецкая армія ўпершыню дасягае [[хурыты|хурыхурыцкай]]цкай дзяржавы [[Мітані]] на [[Еўфрат|Еўфраце]], які яны назвалі «Перавернутай вадой». Аднаўленне Тутмасам I уплыву Егіпта на [[Блізкі Усход|Блізкім УсходзУсходзе]]е ў цэлым своеасабліва адбілася і на пахаванні фараона: ён быў першым пахаваны ў [[Даліна цароў|Даліне цароў]]. Новае царства не было перыядам будаўніцтва [[Егіпецкія піраміды|царскіх пірамід]], у сувязі са зменамі ў рэлігійна-памінальных уяўленнях (гл. [[Даліна цароў]], [[Даліна царыц]]).
 
Фараоны XVIII дынастыі ператварылі Егіпет у найбагацейшую і вядучую імперыю таго часу. ПадчасУ час кіравання знакамітай царыцы [[Хатшэпсут]] (Мааткара-Хенеметамон) скончыласязавяршылася адраджэнне дзяржавы. Яна пашырыла межы царства, асабіста ўзначаліўшы адзін з паходаў, займалася актыўнай будаўнічай дзейнасцю (памінальны храм у [[Дэйр-эль-Бахры]], пабудовы ў [[Карнак]]у і інш.). Пры двары царыцы працавалі таленавітыя дзеячы. Да іх адносіцца, напрыклад, [[дойлід]] і вярхоўны саветнік Хатшэпсут [[Сененмут]].
 
Пераемнік царыцы, яе пасербпасынак, маленства якога і прывяло Хатшэпсут да прастола, [[Тутмас III]] (Менхепера), стаў найвялікшым егіпецкім ваяўніком, стварыў імперыю ад Паўночнай Сірыі да V парога Ніла, перамог у 17 ваенных паходах на поўначы і на поўдні, пацясніўшы моцныя дзяржавы Блізкага Усходу, уключаючы Мітані і [[Вавілонія|Вавілонію]]. У [[1468 да н.э.|1468]] г. да н.э. Тутмас III атрымаў верхперамог у [[бітва пры Мегіда|бітве пры Мегіда]], дзе разбіў кааліцыю сіра-палесцінскіх князёў на чале з кіраўніком [[Кадэш]]а, якія паўсталі супраць яго. Тутмаса III параўноўваюць з найвыдатнейшымі палкаводцамі старажытнасці, называючы яго «Напалеонам Старажытнага свету».
 
Апагей магутнасці і славы Егіпта — кіраванне «сонечнага» [[Аменхатэп III|Аменхатэпа III]] (Небмаатра), пры якім незвычайных вышынь дасягаюць дыпламатычныя адносіны з суседнімі дзяржавамі і мастацтва, у прыватнасці — [[скульптура Старажытнага Егіпта|скульптура]] і [[архітэктура Старажытнага Егіпта|архітэктура]] ([[Луксорскі храм]], рэшткі гіганцкага памінальнага храма і інш.).
 
== Крах XVIII дынастыі, рэформы Эхнатона ==
Паводле егіпецкай рэлігійнай дактрыны, бог-бацька фараона заўсёды прысутнічаў з ім на поле бітвы. Пасля кожнага пераможнага паходу цары даравалі храмам [[Амон|Амона]]а, [[Ра]], [[Птах]]а і інш.іншых багоў найкаласальныявялізныя багацці, у якасці падзякі за паспяховую вайну. Гэта прывяло пад канец кіравання Аменхатэпа III даросту ўмяшанняўплыву жрацоў і іх умяшання ў палітыку і ўплыў на рашэнні царскага двара. Аднак узмацненне магутнасці храмаў Амона непакоіла яшчэ [[Тутмас IV|Тутмаса IV]], бацьку Аменхатэпа. У іх процівагу ён актыўна высоўваў культ сонечнага бажаства, пра што сведчаць «[[Стэла сну]]» каля [[Вялікі сфінкс|Вялікага сфінкса]], прысвечаная Харэмахету, трыадзінаму сонцу, як бацьку фараона, і гіганцкі абеліск Ра ў [[Карнак]]у (уладанні Амона). Паступова папулярнасць культу сонца дасягнула такога размаху, што пераемнік Аменхатэпа III Аменхатэп IV (Неферхепрура-Уаенра) высунуў на пярэдні план адзін з аспектаў сонечнага бажаства — бачнага дыска Атона. Гэты рэзкі крок суправаджаўся закрыцём мноства храмаў па ўсім Егіпце, разгонам жрацоў і пераводам іх незлічоных багаццяў у царскую казну. Неўзабаве фараон змяніў сваё імя на [[Эхнатон]] («Карысны Атону»). Рэлігійная рэвалюцыя паклала канец вялікай імперыі. Эхнатон усталяваў жорсткі тэрор, ад якога пакутавалі як прыдворныя, так і просты народ. Казна спусцела, Егіпет страціў ранейшыя міжнародны ўплыў, краіна апынулася ў стане глыбокага ўнутранага крызісу. Эхнатон страціў усіх надзейных і моцных саюзнікаў у Пярэдняй Азіі, з якімі яго бацька падтрымліваў дыпламатычныя адносіны.
 
Фараон-ератык памёр на 17-м годзе кіравання, пакінуўшы прастол сваёй жонцы-суправіцельніцы [[Неферціці]] (Нефернеферуатон). Яна кіравала нядоўга і памерла, пакінуўшы трон малалетняму пасербупасынку [[Тутанхатон|Тутанхатону]]у і жрацу-саветніку [[Эе]].
 
== Літаратура ==

Навігацыя