Тутмос III

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Тутмас III)
Перайсці да: рух, знайсці
Тутмос III
XVIII дынастыя
Новае царства
ThutmoseIII-StatueMarbleTorso MetropolitanMuseumOfArt.png
Мармуровы бюст фараона Тутмоса III
G39 N5
 

асабістае імя

як Сын Ра
Hiero Ca1.svg
G26 F31 S29
Hiero Ca2.svg
Ḏḥwtj msj(w)
Джэхуці-месу
«Народжаны Тотам»
M23
X1
L2
X1

троннае імя

як Цар
Hiero Ca1.svg
N5 Y5 L1
Hiero Ca2.svg
Mn-ḫpr-Rˁ
Мен-хепер-Ра
«Сталая праява Ра»
G5

Хорава імя

як Хор
E1
D44
N28
m
R19 t
O49
Srxtail2.svg
K3-nḫt-ḫˁj-m-W3st
Ка-нехет-хаі-ме-Уасет
«Магутны бык, які з'явіўся ў Уасет»
G16

небці-імя

як Гаспадар
падвойнага вянца
V29 V28 M23 i i t
w3h-nsjt
Уах-несіт
«З пастаяннай царскай уладай»
G8

залатое імя

як Залаты Хор
D45
r
Y1
N28
G43
Y1
Z2
Dsr-ḫˁw
Джосер-хау
«Цудоўны ў з'яўленнях»
Абідаскі спіс (№70)
Hiero Ca1.svg
N5 Y5 L1
Hiero Ca2.svg
Менхепера
старажытнагрэчаскае імя
(па Манефону)
Місфрагмуфасіс (у перадачы Яўсевій)
Місфрагмуфасіс (у перадачы Афрыкана)
Мефрагмуфасіс (у перадачы Іосіфа Флавія)
Thutmosis III mummy head.png
Галава муміі фараона Тутмоса III
Тутмос III на Вікісховішчы

Тутмо́с III — фараон Старажытнага Егіпта, які кіраваў прыблізна ў 1479—1425 гадах да н.э., з XVIII дынастыі. Сын Тутмоса II(руск.) бел. ад наложніцы Ісіды.

Імя Тутмос(руск.) бел. (Thutmosis або Thutmoses) з'яўляецца старажытнагрэчаскім варыянтам вымаўлення егіпецкага імя Джэхуцімесу — «бог Тот народжаны» (часам перакладаецца як «народжаны Тотам»). У якасці троннага Тутмос III выкарыстаў імя Менхепера (Мінхеперра), якое перадаецца ў «Амарнскіх пісаннях» як Манахбірыя, або Манахпіра.

Галоўная жонка Тутмоса III — Мерытра Хатшэпсут(руск.) бел., іх старэйшы сын Аменхатэп стаў пасля фараонам. Вядомыя таксама 3 другарадныя жонкі Тутмаса III: Менхет, Менуі і Мерці(руск.) бел.. Іх рэчы былі знойдзены ў пахаванні, амаль не кранутым рабаўнікамі.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Прыход да ўлады і час саўладдзя з Хатшэпсут[правіць | правіць зыходнік]

Атрыманне ў спадчыну ў перыяд XVIII дынастыі ажыццяўлялася па матчынай лініі, так што па нараджэнні Тутмос III не мог прэтэндаваць на пасад. Законная лінія атрымання пасада падымалася да Хатшэпсут — дачкі Тутмоса I і сястры і, мабыць, жонкі Тутмоса II(руск.) бел..

Аднак Тутмос III, які не меў відавочных праў на пасад, на адным са святаў у гонар Амона быў абвешчаны фараонам аракулам Амона, нібыта па волі бога. Мабыць, гэта адбылося з-за адсутнасці іншых прэтэндэнтаў мужчынскага полу на пасад.

На 3-м годзе свайго кіравання Тутмос узвёў на месцы старажытнага цаглянага храма Сенусерта III(руск.) бел. у Семне(англ.) бел., на поўдзень ад другіх парогаў, новы храм з выдатнага нубійскага пяшчаніку, у якім ён клапатліва аднавіў старажытную памежную пліту Сярэдняга царства, і аднавіў дэкрэт Сенусерта, які забяспечваў прынашэнні храму шляхам сталага даходу. Пры гэтым ён ні адным словам не абмовіўся ў сваёй царскай тытулатуры, якая стаіць у пачатку дароўнага надпісу, пра якое-небудзь суправіцельства з Хатшэпсут. Аднак затым славалюбная ўдава Тутмоса II, верагодна, пры актыўнай падтрымцы фіванскага жрэцтва захапіла ўсю рэальную ўладу ў свае рукі і абвясціла сябе фараонам (мабыць, гэта адбылося ў канцы 4-га года праўлення Тутмоса III).

Пасля гэтага Тутмос практычна цалкам быў адхілены ад кіравання краінай і амаль не згадваецца ў дакументах да самага скону царыцы, якое здарылася ў канцы 20-га года фармальнага праўлення Тутмоса.

Помнікі, якія апавядаюць пра войны Тутмоса ў Азіі[правіць | правіць зыходнік]

Пасля смерці Хатшэпсут не засталося больш прамых нашчадкаў фараона Яхмаса I, як па мужчынскай, так і па жаночай лініі, і Тутмос працягнуў правіць без усялякіх перашкод ужо аднаасобна. Люта пераследуючы памяць сваёй мачахі, ён загадаў знішчыць усе яе статуі, зцясаць яе імя са сцен храмаў. Не было літасці і людзям з акружэння памерлай царыцы, і раней памерлым, як Сенмут(руск.) бел., грабніца якога была разбурана, і яшчэ жывым[1]. Палітычнае жыццё краіны рэзка змянілася. Абапіраючыся, перш за ўсё, на войска і новую служылую арыстакратыю, Тутмос прыступіў да актыўных заваяванняў. Малады фараон быў не толькі незвычайна ваяўнічым, але і вельмі моцным ваяром; ён сцвярджаў, што прастрэліў наскрозь мішэнь з каванайй медзі таўшчынёй у 3 пальцы, так што страла выйшла ззаду на 3 далоні.

Пра яго сірыйскія перамогі распавядаюць аналы, напісаныя на сценах у Карнакскім храме Амона і прадстаўляюць здабыванні з падрабязных летапісаў, змешчаных у храмавай бібліятэцы, пра што гаворыцца вызначана наступным чынам:

«Усё, што зрабіла яго вялікасць адносна горада, адносна гэтага нягоднага ворага-князя і яго бездапаможнага войска — увекавечана ў дзённых запісах пад імем (адпаведнага дня), пад імем адпаведнага паходу. Гэтага занадта шмат, каб увекавечыць лістом у гэтым надпісе — яно ўжо ўвекавечана на скураным скрутку ў храме Амона да сёння».

Па шчаслівай выпадковасці, нам вядомы нават аўтар гэтых «аналаў», што ўвогуле да крайнасці рэдка ў егіпецкай літаратуры. У Шэйх-Абд-эль-Курна ёсць грабніца вяльможы, сучасніка Тутмоса III, «царскага пісца» Таніні(руск.) бел. (Чаніні), які намаляваны на яе сценах, у час запісвання рэкрутаў, скату, падаткаў і т. п. Ён носіць ганаровыя тытулы і кажа між іншым: «я ішоў за добрым богам, царом праўды. Я бачыў перамогі; цара, здабытыя ім ва ўсіх краінах, калі ён зачароўваў князёў фінікійскіх і адводзіў іх у Егіпет, калі ён рабаваў усе гарады іхнія і зразаў дрэвы іх, і ніякая краіна не магла выстаяць супраць яго. Я увекавечыў перамогі, здабытыя ім ва ўсіх краінах, на пісьме, адпаведна дасканаламу…» Вядома, не можа падлягаць сумневу, што перад намі сапраўдны аўтар летапісу царскіх паходаў, магчыма, не ўсіх і не з самага іх пачатку, паколькі сустракаюцца згадкі пра тое, што ён яшчэ пры Тутмосе IV(руск.) бел. выконваў важныя даручэнні.

  • Самі аналы страчаны яшчэ ў старажытнасці. Тое, што мы маем, — гэта выманне, зробленае з гэтых летапісаў, запісанае на ўнутранай частцы сцен перад свяцілішчам храма Амона, і абыходных калідораў, навакольных святыні. Усе гэтыя сцены даўно разбураны, разабраны, расцяганы; з доўгіх надпісаў засталіся толькі ўрыўкі на кавалках сцен, але тым не менш іх дастаткова, каб аднавіць велічны летапіс перамог Тутмоса і скласці агульнае паняцце пра тыя шырокія адлегласці, якія ён прайшоў са сваім войскам. Тэксты Залы Аналаў ў Карнакскім храме — гэта унікальная крыніца па ваенных дзеянняў егіпцян ў Азіі эпохі Тутмаса III.
  • Таксама захавалася стэла Джэбель-Баркала — успаміны Тутмаса III аб сваёй першай азіяцкай кампаніі, калі егіпцяне дасягнулі берагоў «вялікай ракі Нахарыны», гэта значыць Еўфрата.
  • Заслугоўвае ўвагі біяграфія Аменемхеба па мянушцы Маху — маляўнічы жыццяпіс салдата войскаў Тутмоса III, які ўдзельнічаў у некалькіх бітвах і выратаваў цара падчас палявання на сланоў.

У той час Сірыю і Палесціну засяляў вялікі саюз народаў адзінага паходжання, якіх помнікі называюць агульным імем «рэчэну». Народы гэтыя кіраваліся царкамі, якія сядзелі ва ўмацаваных гарадах. Паміж царкамі асабліва бачную ролю адыгрываў цар горада Кінза (гэты горад больш вядомы пад сваёй егіпецкай назвай — Кадзеш(руск.) бел.). Яму як правадыру падпарадкоўваліся іншыя князі і іх народы «ад краіны рэк Нахарыны ( Месапатаміі) да вод егіпецкіх».

Да гэтага саюзу народаў рэчэну далучыліся і фінікійцы, якія жылі ў прыморскай паласе, званай егіпцянамі Джахі; галоўным горадам іх быў Арвад. Да таго ж саюзу, мабыць далучыліся і хеты.

Першы паход Тутмоса[правіць | правіць зыходнік]

Базальтавая статуя Тутмоса III у Луксорскім музеі(англ.) бел.

У канцы 22-га года праўлення Тутмоса 19 красавіка егіпецкае войска, узначаленае фараонам, з памежнай крэпасці Чару(руск.) бел. (цяпер Эль-Хебуа[2]) выступіла ў свой першы за доўгі час паход. Праз 9 дзён (28 красавіка) Тутмос ў Газе(руск.) бел. (Азату) адзначыў сваю 23-гадовую гадавіну ўступлення на пасад[1]. На 24-ы дзень паходу (14 мая) егіпецкае войска дасягнула падножжа хрыбта Кармель. Паводле егіпецкіх звестак, уся краіна да крайняй поўначы была ахоплена «паўстаннем на (гэта значыць супраць) яго вялікасць». Па той бок гор, у Ездраелонскай даліне(руск.) бел., ля горада Мэгіда(руск.) бел., егіпцян чакала саюзнае войска сірыйцаў. «Трыста трыццаць» сіра-палесцінскіх уладароў, якія кожны са сваім войскам вырашыліся сумесна перагарадзіць тут дарогу егіпецкаму цару. Кіраўніком саюза быў уладар Кадзеша(руск.) бел. на Аронце, які здолеў падняць на барацьбу з Егіптам ледзь не ўсю Сірыю-Палесціну.

Насуперак угаворам сваіх паплечнікаў абраць абходны шлях, Тутмос, не жадаючы праславіцца ў ворагаў баязліўцам, выйшаў да войскаў праціўніка, па найбольш цяжкай, але затое самай кароткай дарозе, прама праз цясніну, дзе пры жаданні лёгка можна было знішчыць усё войска егіпцян. Гэта цясніна была такой вузкай, што воіны і коні вымушаныя былі рухацца па ім у калону па адным, адзін за адным, прычым сам Тутмос узначальваў сваіх ваяроў. Непрыяцель, які ніяк не чакаў такой хуткасці прасоўвання егіпцян, не паспеў перакрыць горныя цясніны і ўсё войска фараона бесперашкодна выйшла на раўніну перад горадам. Гэтакія дзіўныя паводзіны сірыйцаў тлумачацца, магчыма, бояззю пакінуць лагер каля горада, за сцены якога можна было схавацца ў выпадку паразы.

У бітве(руск.) бел., якая адбылася на 26-ы дзень паходу (15 мая) кааліцыя мяцежнікаў была разбіта, а варожыя воіны і іх палкаводцы беглі пад ахову сцен Мэгіда, пакідаўшы сваіх коней, свае калясніцы і сваю зброю[1]. Аднак вароты горада, у страху перад егіпецкімі ваярамі, апынуліся зачыненыя і жыхары горада былі вымушаныя падымаць сваіх уцекачоў на сцены з дапамогай звязаных вопраткі і вяровак. Хоць і цар Мэгіда і цар Кадзеша змаглі такім чынам выратавацца, у палон трапіў сын цара Кадзеша. Егіпцяне, аднак, не змаглі скарыстацца выгадным момантам і ўзяць горад з ходу, паколькі заняліся збіраннем кінутага праціўнікам рыштунку і зброі і рабункам пакінутага ім лагера[1]. Егіпцяне захапілі 3400 палонных, больш за 900 калясніц, больш за 2000 коней, царскую маёмасць і мноства ската.

Багатая здабыча, захопленая егіпцянамі ў кінутым лагеры, не зрабіла на фараона ніякага ўражання — ён звярнуўся да сваіх салдат з натхняльнай прамовай, у якой давёў жыццёвую неабходнасць ўзяцця Мэгіда: «Калі б вы ўслед за гэтым узялі горад, то я здзейсніў б сёння (багатае прынашэнне) Ра, таму што правадыры кожнай краіны, якія паўсталі, зачыненыя ў гэтым горадзе і таму што паланенне Мэгіда падобна ўзяццю тысячы гарадоў». Егіпцяне былі вымушаныя перайсці да доўгай аблогі, у выніку чаго Мэгіда быў абнесены егіпецкай асаднай сцяной, якая атрымала назву «Менхепера (троннае імя Тутмоса III), які авалодаў раўнінай азіятаў». Аблога горада працягвалася даволі доўга, паколькі егіпцяне паспелі сабраць ураджай на навакольных палях. За час аблогі да Тутмоса прыбывалі з данінай кіраўнікі сірыйскіх гарадоў, якія пазбеглі акружэння ў Мэгіда. «І вось валадары гэтай краіны прыпаўзлі на сваіх жыватах пакланіцца славе ягонай вялікасці і вымаліць дыханне сваім ноздрам (гэта значыць памілаваць іх), таму што вялікая сіла яго рукі і вялікая яго ўлада. І дараваў фараон чужаземным царам».

За час першага паходу Тутмос захапіў таксама тры горада ў Верхнім Рэчэну: Інуаму, Ініугаса і Хурэнкару (дакладнае месцазнаходжанне якіх невядома), дзе было захоплена яшчэ больш за дзве з паловай тысячы палонных і велізарнае багацце ў выглядзе каштоўных металаў і майстэрскіх рэчаў. У дадатак да ўсяго Тутмос заклаў вельмі моцную крэпасць у краіне Рэменен, ён назваў «Мен-хепер-Ра, які звязвае варвараў», прычым ён ужывае той жа рэдкае слова для "варвараў", якое Хатшэпсут прыкладае да гіксосаў(руск.) бел.. З гэтага відаць, што Тутмос разглядае свой паход супраць сірыйскіх князёў як працяг вайны з гіксосамі, распачатай яго продкам Яхмасам I. У святле гэтага становіцца зразумелым чаму Манефон (у перадачы Іосіфа Флавія) прыпісвае перамогу над гіксосамі Тутмосу III, якога ён называе Місфрагмуфосісам (ад трона імя Тутмоса - Менхепера).

Пасля чаго Тутмос вярнуўся ў Фівы, забраўшы з сабой у Егіпет у якасці закладнікаў старэйшых сыноў царкоў, якія выказалі яму пакорлівасць.

Далейшае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

3 1503 да н. э. вёў войны, у выніку якіх адноўлена егіпецкае ўладаранне ў Сірыі і Палесціне. У 1492/91 да н.э. перамог цара Мітані і захапіў уладанні на захад ад ракі Еўфрат. На поўдні межы Егіпта пашырыліся да 4-га парога Ніла. Егіпет стаў адной з самых вялікіх і магутных на той час дзяржаў. Тутмосу III плаціла даніну Лівія; ён атрымліваў дары ад цароў Сірыі, Вавілоніі і Хецкага царства, з вострава Крыт. Вялізныя багацці, назапашаныя храмамі ў час праўлення Тутмоса III, узмацнілі жрэцтва, спрыялі пашырэнню культу бога Амона. У 1491-73 да н.э. правіў з сынам Аменхатэпам II.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Виноградов И. В. Глава XXI. Новое царство в Египте и Поздний Египет // История Востока: В 6 т. — м: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1995. — Т. 1: Восток в древности. — С. 375—376. — ISBN 5-02-017936-1.
  2. ЧАРУ (ЭЛЬ-ХЕБУА) (руск.) 

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Тутмос III Менхепера. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2003. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0263-6 (т. 16), ISBN 985-11-0035-8.
  • Redford, Donald B., The Wars in Syria and Palestine of Thutmose III, [Culture and History of the Ancient Near East 16], Leiden: Brill, 2003
  • Cline, Eric H. and O'Connor, David, Thutmose III : A New Biography, University of Michigan Press, 2006

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]


XVIII дынастыя
Папярэднік:
Хатшэпсут
фараон Егіпта
намінальна
каля 1479 — 1425 да н.э.
фактычна
каля 1458 — 1425 да н.э.
Пераемнік:
Аменхатэп II