Беларуская літаратура першай паловы XX стагоддзя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Беларуская літаратура XX стагоддзя актыўна асвойвала прагрэсіўныя традыцыі славянскай і сусветнай літаратуры, і разам з тым набывала адраджэнска-патрыятычны пафас. У сваёй творчасці беларускія пісьменнікі ўжывалі апісальнасць, бытавізм, прыземленасць. Усё большае месца ў творах займалі індывідуальна-філасофскія пачаткі, узвышэнне асобы, сваё развіццё атрымлівалі ідэі гуманізму, агульначалавечых каштоўнасцей.

У гады першай сусветнай вайны выйшлі ў свет творы, якія пазней сталі класічнымі. Гэта першы варыянт паэмы «Сымон-музыка», «Казкі жыцця» і вершы Я. Коласа, апавяданні ды аповесці М. Гарэцкага, шматлікія вершы Я. Купалы. Упершыню была апублікавана камедыя В. Дуніна-Марцінкевіча «Пінская шляхта».

З усіх літаратурных жанраў найболей багатыя традыцыі мела беларуская паэзія. М.Багдановіч, З.Бядуля, Якуб Колас, Я. Купала, Цётка ў пачатку XX стагоддзі стваралі вершы, песні, паэмы, якія ўпершыню ў гісторыі беларускай літаратуры дасягнулі сусветнага мастацкага ўзроўня.

У пачатку мінулага стагоддзя галоўным літаратурным кірункам быў рэалізм. Аднак часам не здаваў свае пазіцыі і рамантызм, якім былі прасякнутыя творы Цёткі перыяду рэвалюцыі 1905 г., паэмы «Сымон-музыка» Я. Коласа, «Курган», «Бандароўна», «Магіла льва», «Яна і я» Я. Купалы. У творчасць некаторых паэтаў рэалістычныя і рамантычныя тэндэнцыі арганічна злучаліся з марай аб лепшай будучыні.

Новымі тэмамі, выявамі, формамі ўзбагаціў беларускую лірыку М. Багдановіч. У ліку асноўных заслуг паэта як стваральніка беларускай літаратуры і беларускай мовы новага часу — узбагачэнне, напаўненне нацыянальнага мастацтва лепшымі ўзорамі сусветнай культуры, узнаўленне, прайграванне на нацыянальнай мове твораў антычных, рускіх і заходнееўрапейскіх аўтараў, распрацоўка новых для беларускай літаратуры вершаваных формаў: санета, рондо, актавы і іншых.

У пачатку XX стагоддзі празаічныя жанры набылі шырэйшае гучанне, чым у XIX стагоддзі, калі эпас падаваўся ў вершаванай форме. Пераважала малая проза, якая ў сілу жанравай спецыфікі магла хутчэй рэагаваць на праблемы сучаснага жыцця. Вялікая роля ў распаўсюджванні беларускай прозы сярод шырокіх чытацкіх мас прыналежыць беларускім газетам «Наша доля» і «Наша ніва», у якіх публікаваліся творы У.Галубка, Ц.Гартнага, М.Гарэцкага, Я.Коласа.

1930-я гады ў гісторыі беларускай літаратуры — перыяд складаны і трагічны, як і ў грамадскім жыцці беларускага народа. Шматлікія пісьменнікі былі рэпрэсаваныя і расстраляныя. Загінулі А. Астрэйка, П.Галавач, М.Зарэцкі, Янка Нёманскі, М.Чарот. Рэпрэсаваныя, але выжылі С.Грахоускі, У.Дубоўка, П.Пруднікаў, Я.Пушча.

Пасля Рыжскай мірнай дамовы 1921 г. Заходняя Беларусь адышла пад юрысдыкцыю Польскай дзяржавы. Ва ўмовах каланізацыі мясцовага насельніцтва, якую праводзілі польскія ўлады ў стаўленні беларускага этнаса, літаратура Заходняй Беларусі ператварылася ў самастойную з’яву культуры. У ідэйным і эстэтычным планах яна складае адмысловы падзел беларускай літаратуры I-й паловы XX стагоддзі.

У гады Вялікай Айчыннай вайны беларускія літаратары апынуліся ў выключна драматычных абставінах: родная зямля была цалкам акупаваная ворагам. Мясцовы чытач быў на фронце, пайшоў у партызаны, у падполле або проста жыў на акупаванай тэрыторыі. Шматлікія пісьменнікі таксама былі на фронце або ў партызанскіх атрадах. У Чырвоным Войску знаходзіліся П. Край, А. Вялюгін, Пятро Глебка, Кастусь Кірэенка, Кандрат Крапіва, А. Куляшоў, Міхась Лынькоў, П. Панчанка, Максім Танк. У партызанскім барацьбе і выпуску падпольнага друку ўдзельнічалі Янка Брыль, Піліп Пестрак, В. Таўлай. 26 празаікаў і паэтаў загінулі ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

Прыкметнае месца ў літаратуры ваеннага становішча займаюць вершы і паэмы, у якіх арганічна спалучаліся эпас, лірыка і драма. Найвышэйшае дасягненне гэтага жанру, адзначанае ў 1946 годзе Дзяржаўнай прэміяй СССР, была лірыка-эпічная паэма А.Куляшова «Сцяг брыгады». У творы паказаная ўся глыбіня народнай драмы, патрыятызм і адданасць ваяроў.

Беларуская літаратура ваеннага часу была адным з важных складнікаў антыфашысцкай барацьбы, паказала гераічнасць і нязломны дух беларускага народа, адкрыла новыя рысы нацыянальнага характару. Падзеі нядаўняй Вялікай Айчыннай вайны знайшлі ўвасабленне ў эпічных творах беларускіх літаратараў: «Незабыўныя дні» М.Лынькова (1948-58), «Мінскі напрамак» І. Мележа (1950-52), «Растаемся ненадоўга» А. Кулакоўскага (1953-54).

Змены, якія адбываліся ў грамадстве з сярэдзіны 1980-х гадоў, у значнай ступені закранулі духоўную сферу жыцця. Перыяд перабудовы і пачатак новага этапу адраджэння далечы беларускім літаратарам багатую, разнастайную аснову. У гэты час гушчару сталі з’яўляцца і пераклады сусветнай класікі на беларускую мову, што спрыяла далучэнню нацыянальнай літаратуры да сусветнага літаратурнага працэсу.

З канца 1960-х гадоў у беларускай драматургіі пачаўся новы перыяд творчых пошукаў. Трагікамедыі «Зацюканы апостал» (1969) і «Трыбунал» (1970) А.Макаёнка адкрылі новыя гарызонты мастацкай выразнасці, спрыялі асэнсаванню ў грамадстве сур’ёзных праблем. Значныя сацыяльныя пытанні падымалі ў сваіх творах драматургі К.Крапіва, М.Матукоўскі, І.Шамякін.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: У 4 т. / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літ. імя Я. Купалы. — Мн., 1999—2003. — Т. 1: 1901—1920; — Т. 2: 1921—1941.
  • Беларуская літаратура. — Мн., 1971.
  • Гісторыя беларускай літаратуры 20 ст. (20-50-я гг.), выд. 2-е, дапрац., Мн., 2000.
  • Беларуская літаратура першай трэці 20 ст., Мн., 2006.