Павел Іванавіч Пруднікаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Павел Іванавіч Пруднікаў
Pavel Prudnikau.jpg
Павел Пруднікаў
Асабістыя звесткі
Імя пры нараджэнні:

Павел Іванавіч Пруднікаў

Псеўданімы:

Паўлюк Буравей
(у 1930-я гг.)

Дата нараджэння:

1 (14) ліпеня 1911

Месца нараджэння:

Стары Дзедзін, Клімавіцкі павет, Магілёўская губерня, Расійская імперыя

Дата смерці:

16 сакавіка 2000(2000-03-16) (88 гадоў)

Месца смерці:

Мінск, Беларусь

Грамадзянства:

Расійская імперыя, СССР, Рэспубліка Беларусь

Літаратурная дзейнасць
Род дзейнасці:

паэт, празаік

Гады творчасці:

1930—2000

Мова твораў:

беларуская

Дэбют:

верш «На вакацыі» (1930)

Прэміі:

званне Заслужаны работнік культуры Рэспублікі Беларусь (1992)
Прэмія Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі (1995)

Павел Іванавіч Пруднікаў (14 ліпеня 1911, вёска Стары Дзедзін, Клімавіцкі павет, Магілёўская губерня — 16 сакавіка 2000[1], Мінск) — беларускі пісьменнік. Стрыечны брат паэта Алеся Пруднікава.

Раннія гады і першыя крокі ў літаратурнай творчасці[правіць | правіць зыходнік]

Павел Пруднікаў нарадзіўся ў шматдзетнай сялянскай сям'і. На час яго дзяцінства прыпалі цяжкія падзеі: першая сусветная вайна (19141918 гг.), усталяванне новай, савецкай, улады ў краіне і грамадзянская вайна, а таксама Савецка-польская вайна 1919-1921 гг. Дзякуючы геаграфічнаму становішчу вёскі Стары Дзедзін, яна аказалася па-за тэатрамі баявых дзеянняў, але ў 19181920 гг. фактычна знаходзілася ў прыфрантавым становішчы. Гэта паўплывала на тое, што навакольныя школы пастаянна закрываліся, і Паўлу прыйшлося доўга чакаць стабільнага месца вучобы. Толькі ў 1930 г. ён скончыў сямігадовую школу ў суседняй вёсцы Мілаславіцы[2].

У 1924 г., пачаўшы вывучаць літаратуру, упершыню праявіў імкненне да літаратурнай творчасці і напісаў верш «Трапінка». Якраз на час вучобы ў школе прыпаў працэс беларусізацыі, што разгарнуўся ў БССР. Гэта паспрыяла таму, што Павел з самага пачатку і надалей пісаў на беларускай мове. З 1926 г. ён і яго стрыечны брат Алесь Пруднікаў пісалі вершы і сталі мясцовымі школьнымі паэтамі. Паралельна быў дзеткорам, юнкорам, селькорам розных газет: «Піянер Беларусі», «Чырвоная змена», «Беларуская вёска», «Комсомольская Правда», «Крестьянская газета», «Беднота», «Ленинские искры»[3]. Так, у прыватнасці, калі быў знойдзены скарб старажытных манет у вёсцы Стары Дзедзін, ён з Алесем напісаў пра гэта рэпартаж у газету «Беларуская вёска»[4].

Жыццё і творчасць у 1930-я гг[правіць | правіць зыходнік]

На пачатку 1930-х гг. яму прыйшлося часта змяняць месцы працы. Пасля заканчэння школы ён адправіўся на Данбас, там працаваў шахцёрам, металургам, але хутка вярнуўся на Беларусь; потым — у Магілёве, на будаўніцтве шаўковай фабрыкі (будоўлі першай пяцігодкі). Разам са стрыечным братам Алесем Пруднікавым жыў у Мінску, а працаваў грузчыкам на чыгуначнай станцыі «Мінск-таварная». Некалькі разоў спрабаваў сябе акцёрам у тэатральнай трупе, аднак кожны раз кідаў. У 19311932 гг. працаваў у Беларускім радыёцэнтры, карэспандэнтам газет «Беларуская вёска» і «Савецкая Беларусь», рэпарцёрам у БелТА.

Улетку 1930 г. у рэспубліканскай газеце «Піянер Беларусі» быў надрукаваны верш Паўла Пруднікава «На вакацыі». Гэтую падзею ён і лічыў пачаткам прафесіянальнай літаратурнай дзейнасці[5]. У 1930 г. у газеце «Чырвоная змена» была надрукавана нізка яго вершаў, што стала праз два гады падмуркам першай кнігі «Песні грузчыкаў» (1932 г., у сааўтарстве з Я. Субачом). У 1931 г. напісаў і першую паэму — «Пікет за пікетам». У 1930-я гг. ён друкаваўся пад псеўданімам Паўлюк Буравей (каб не блытацца з Алесем Пруднікавым). Працуючы ў Мінску, пазнаёміўся са шматлікімі тагачаснымі беларускімі паэтамі і празаікамі, у тым ліку з Янкам Купалам, Якубам Коласам, Міхасём Чаротам, Платонам Галавачом і іншымі. Пазней успаміны пра іх ляглі ў аснову кнігі «Далёкае, але не забытае» (Мн., 1988 г.) і не толькі[6].

У 1932 г. быў прыняты на творчае аддзяленне літфака Мінскага Вышэйшага педагагічнага інстытута, аднак неўзабаве хутка пакінуў яго. У 1932 г. паехаў у Ленінград, дзе паступіў у Ленінградскі інстытут замежных моў, але з 1933 г. стаў студэнтам Ленінградскага педінстытута імя Пакроўскага (Бубнава). У Ленінградзе ўсталяваў стасункі з беларускай секцыяй Ленінградскага аддзялення Саюза савецкіх пісьменнікаў СССР. Па прапанове прафесара педінстытута К. А. Пушкарэвіча (па сумяшчальніцтве — вучонага сакратара Інстытута славяназнаўства Акадэміі навук СССР) пасля заканчэння ВНУ ў 1937 годзе быў пасланы вучыцца ў аспірантуру Акадэміі навук СССР вывучаць славянскія мовы, аднак так і не паспеў прыступіць да вучобы, бо 11 жніўня 1937 г. быў арыштаваны[7].

У ГУЛАГу і першыя гады пасля вызвалення[правіць | правіць зыходнік]

Павел Пруднікаў некалькі месяцаў утрымліваўся ў ленінградскіх «Крыжах». Паводле прыгавору атрымаў восем гадоў ссылкі. Першапачатковы быў этапаваны ў Бурацкую АССР. У зняволенні працаваў на будаўніцтве чыгунак, на будаўніцтве шыннага завода ў Омску і горна-металургічнага камбіната ў Нарыльску, грузчыкам у рачным порце Енісейска (Краснаярскі край)[8].

Пасля заканчэння тэрміну зняволення (жнівень 1945 г.) вымушаны быў некаторы час працаваць токарам вагоннага дэпо Нарыльскай чыгункі, потым загадчыкам бібліятэкі Нарыльскага горна-металургічнага тэхнікума. Пасля вяртання ў родныя мясціны (1946 г.) настаўнічаў у сярэдніх школах Смаленшчыны (г. Рослаў, Рослаўскі і Ершацкі раёны) [9]. Тут пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Ганнай. Каб не быць арыштаваным паўторна, Павел з сям'ёй вымушаны быў пакінуць Смаленшчыну. У гэты час у іх сям'і нарадзіліся дзве дачкі: Вольга і Ніна.

У 1952 г. яны нарэшце спыніліся на Браслаўшчыне ў вёсцы Слабодка. Першы час яны заставаліся амаль без сродкаў да існавання і ледзьве зводзілі канцы з канцамі. Павел уладкаваўся на працу настаўнікам рускай мовы, літаратуры і гісторыі ў мясцовай школе, а яго жонка Ганна — настаўніцай у малодшых класах.

У студзені 1956 г. быў рэабілітаваны[10].

Зноў пачаў друкавацца з 1959 г., вярнуўшыся, такім чынам, да паўнавартаснай літаратурнай дзейнасці[11]. Гэтую падзею паэт разглядаў як сваё другое нараджэнне, таму свайму другому зборніку вершаў, які выйшаў у 1968 г., ён даў назву «Час майго нараджэння»:

«Двойчы мне давялося на свет нараджацца,
Захапляцца, любіць і спяваць;
Двойчы мне давялося дрыжэць, хвалявацца —
Па-юнацку жыццё абдымаць»[12].

Творчасць у сталым узросце[правіць | правіць зыходнік]

У 19681969 гг. Павел Пруднікаў і яго сям'я пераехалі ў Мінск. У 19681971 гг. працаваў старэйшым рэдактарам часопіса «Служба быту Беларусі». З 1971 г. — на пенсіі, што дало яму больш часу займацца літаратурнай дзейнасцю і гэты перыяд стаў найольш плённым у яго творчасці. З 1971 г. — член Саюза пісьменнікаў Беларусі[13]. У 1970-1980-х гг. ён выпускае шэраг зборнікаў вершаў, сярод якіх найбольш значным з'яўляецца зборнік выбраных твораў «Мая магістраль» (1981 г.). Вершы пранізваюць тэмы роднай Магілёўшчыны, прыгажосці Браслаўшчыны, уражанні ад падарожжаў у Крым, у Чэхаславакію, на Каўказ. Двойчы, у сярэдзіне 1970-х гг. і напрыканцы 1980-х гг., Павел Пруднікаў наведваў месцы свайго былога зняволення ў Сібіры, у выніку ў 1975 г. была напісаная нізка вершаў[14], а ў 1989 г. — успамін «Па знаёмых пякучых сцежках»[15]. У 1987 г. выходзіць кніга для дзяцей «Заранка». У 1988 г. выходзіць кніга ўспамінаў «Далёкае, але не забытае», дзе аўтар апісвае асабістыя сустрэчы з многімі беларускімі літаратарамі, пачынаючы аж са Зміцера Жылуновіча (Цішкі Гартнага) і заканчваючы Іванам Мележам.

Тэма сталінскіх рэпрэсій у творчасці[правіць | правіць зыходнік]

З надыходам перабудовы ў СССР з'явілася магчымасць пісаць і на тэму сталінскіх рэпрэсій. Яшчэ з 1950-х гг., з часоў адлігі, Павел Пруднікаў выношваў задуму напісаць пра страшэнныя падзеі, што адбываліся на яго вачах, і пачаў рабіць першыя нататкі[16]. Але адпаведная магчымасць апублікаваць з'явілася толькі праз трыццаць гадоў. Першым творам такога кшталту стала паэма «Таймыр» (апублікаваная ў часопісе «Полымя» ў 1988 г.).

У 1993 г. выйшла кніга «За калючым дротам», што складалася з двух аповесцяў: «Яжовыя рукавіцы» і «Пекла» — найбольш значных твораў аўтара. Аповесці носяць аўтабіяграфічны характар. Галоўным героем з'яўляецца Міхась Асцёрскі, прататыпам лёсу якога стаў лёс самога аўтара. Першая аповесць распавядае пра яго пакуты ў ленінградскіх «Крыжах»; у другой аповесці распавядаецца пра тое, як Міхась адбываў тэрмін зняволення ў Сібіры.

У 1996 г. у сваім апошнім зборніку вершаў «Пароша» Павел Пруднікаў змясціў паэму «Кожны другі», таксама прысвечаную ахвярам сталінскіх рэпрэсій[17].

Апошнія гады жыцця і неажыццёўленыя планы[правіць | правіць зыходнік]

У апошнія гады жыцця Павел Пруднікаў моцна хварэў, з-за чаго страціў магчымасць самастойна запісваць новыя творы. Тым не менш, ён не спыняў творчую дзейнасць да апошняга, дыктуючы новыя вершы пад запіс сваім родным.

У 1998 г. да Паўла Пруднікава звярнуўся беларускі літаратар Леанід Маракоў, які займаецца зборам звестак аб незаконна рэпрэсаваных у гады сталінскага рэжыму. Пісьменнік надыктаваў свае ўспаміны пра дзядзьку Леаніда — Валерыя Маракова, арыштаванага і расстралянага ў 1937 г.[18]

У планах пісьменніка было апублікаваць аповесць «Апала» — працяг аповесцяў «Пекла» і «Яжовыя рукавіцы» — і паэму «Ізгой», у якіх расказвалася пра пакуты чалавека, які адбыў тэрмін зняволення, але якога грамадства і тагачасная сістэма не жадалі прымаць як роўнага. Фактычна ў гэтых творах аўтар хацеў распавесці пра свае нягоды другой паловы 1940-х — пачатку 1950-х гг. Але выданне твора так і не было ажыццёўлена. Таксама ён хацеў выдаць кнігу «Незагойныя раны» пра прымусовую калектывізацыю ў беларускай вёсцы. Неапублікаванымі засталіся шмат новых вершаў, паэма, прысвечаная чарнобыльскай трагедыі. Таксама ў планах пісьменніка было выданне зборніка выбраных твораў за ўвесь перыяд сваёй творчасці, якому ён даў назву «Водгулле». Аднак, будучы хворым, ён не змог рэалізаваць гэту задуму.

Значэнне творчасці[правіць | правіць зыходнік]

Павел Пруднікаў напісаў мноства твораў як у вершаванай, так і ў празаічнай форме: вершы, паэмы, аповесці, успаміны, вершы для дзяцей.

Творы 1930-х гг. пазначаны прыкметамі таго часу. Асноўны іх лейтматыў — услаўленне ўдарнай працы, працоўнага энтузіязму. Раннім вершам уласціва патэтыка заклікаў, лозунгавасць. Але і ў позні перыяд творчасці паэта хвалюе тэма руху грамадства да новага. Засяроджванне ўвагі на актыўнасці, жыццёвай энергіі працаўніка цалкам было характэрна для чалавека, які змог перажыць жудасы сталінскіх турмаў. Але ў сталым узросце значнае месца пачынае займаць роздум пра жыццё, які пераплецены з апяваннем прыгажосці роднай зямлі і асэнсаваннем яе мінулага[19]. Павел Пруднікаў стаў адным з першых паэтаў, хто апеў прыгажосць Браслаўскага края[20][21]. Працоўныя будні савецкіх людзей, гераічнае мінулае краіны, трывога за мір на зямлі — такія асноўныя матывы вершаў Паўла Пруднікава. Яны вызначаюцца традыцыйным рытміка-інтанацыйным ладам, напеўнасцю, у некаторых вершах адчуваецца ўплыў паэтыкі Янкі Купалы[11].

Найбольш значным у творчасці Паўла Пруднікава з'яўляецца шэраг твораў, прысвечаных жудасам сталінскіх рэпрэсій. Менавіта яго творы з'яўляюцца аднымі з самых яскравых у беларускай літаратуры на гэту трагічную тэму. Адметнасцю творчасці паэта з'яўляецца тое, што ён увасобіў расповед пра гэта ў вершаванай форме (паэмы «Таймыр», «Кожны другі», нізка вершаў «Балючая памяць»[22]). Паэмы і аповесці ўтрымліваюць апісанне шматлікіх рэальных выпадкаў, што адбыліся на вачах аўтара.

Дзякуючы таму, што Павел Пруднікаў пачаў сваю творчую дзейнасць яшчэ ў міжваенны перыяд, ён меў кантакты з беларускімі літаратарамі амаль што з розных эпох. Гэты багаты вопыт працягласцю ў паўстагоддзе быў увасоблены ў зборніку ўспамінаў «Далёкае, але не забытае» (Мн., 1988). Значная частка кнігі адведзена ўспамінам пра маладых паэтаў і пісьменнікаў 1930-х гг., якія загінулі на вайне ці яшчэ пад час вялікага тэрору ў СССР: Змітро Віталіна, Змітрака Астапенку, Алеся Дудара, Міхася Зарэцкага, Тодара Кляшторнага і іншых.

Творы Паўла Пруднікава адлюстроўваюць складаны жыццёвы лёс аўтара. У яго творчасці перапляліся і ўслаўленне савецкага грамадства і яго дасягненняў, і паказ жудаснага адваротнага боку савецкай сістэмы — рэпрэсій, — і філасофскі роздум аб жыцці, і апяванне прыгажосці прыроды і роднага края.

На вершы Паўла Пруднікава «Першамайская» і «У паходы» напісаў песні беларускі савецкі кампазітар Юрый Семяняка[11].

Матэрыялы ў архівах і музеях[правіць | правіць зыходнік]

Дакументы, прысвечаныя жыццю і творчасці Паўла Пруднікава, можна знайсці ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (ф. 332)[23]. Экспазіцыі, прысвечаныя пісьменніку, утрымліваюцца ў Клімавіцкім краязнаўчым музеі і Браслаўскім гісторыка-краязнаўчым музеі[24].

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

3 красавіка 1992 года паводле Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь № 1568-XII удастоены звання «Заслужанага работніка культуры Рэспублікі Беларусь»[25]. У 1995 г. Павел Пруднікаў за кнігу «За калючым дротам» быў узнагароджаны прэміяй Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі.

Творы[правіць | правіць зыходнік]

  • Песні грузчыкаў: Вершы. — Мн., Белдзяржвыд, 1932. (у сааўтарстве з Я. Субачом)
  • Час майго нараджэння. Вершы. — Мн., Беларусь, 1968. — 112 с.
  • Далёкае і блізкае // Вытокі песні. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў. Мн., Маст. літ., 1973. — 336 с., іл.
  • Прысады: Вершы. — Мн., Маст. літ., 1979. — 80 с., іл.
  • Мая магістраль: Выбранае. Вершы, успаміны. — Мн., Маст. літ., 1981. — 239 с., 1 л. партр.
  • Заасцёр'е: Вершы, паэма. — Мн., Маст. літ., 1986. — 126 с., іл.
  • Заранка: Вершы: Для сярэд. шк. узросту / Маст. М. Д. Рыжы. — Мн., Юнацтва, 1987. — 71 с., іл.
  • Далёкае, але не забытае: Успаміны. — Мн., Маст. літ., 1988. — 175 с.
  • Познія ягады: Вершы, паэмы. — Мн., Маст. літ., 1990. — 158 с.
  • Крыніцы: Выбранае: Вершы і паэмы / Прадм. А. Марціновіча. — Мн., Маст. літ., 1991. — 334 с., іл.
  • Па знаёмых пякучых сцежках // Правда истории: память и боль / Сост. Н. М. Жилинский. — Мн., Беларусь, 1991. — 432 с., [4] л., илл.
  • За калючым дротам: Аповесці. — Мн., Маст. літ., 1993. — 272 с.
  • Пароша: Вершы. Паэма-аповесць. — Мн., Маст. літ., 1996. — 142 с., іл.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 48.
  • Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзінскі; Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн., Маст. літ., 1994. — С. 442—443.
  • Кобрын У. Не стукайся, старасць, у дзверы // Мінская праўда. 1981, 15 ліп.
  • Маракоў Л. Пад страхам усё жыццё // Голас Радзімы. 1999. 29 снеж.
  • Маракоў Л. Праз сорак смерцяў: Апошняе інтэрв'ю з П.Пруднікавым // ЛіМ. — 2000. — 28 красавіка. — С. 14-15.
  • Маракоў Л. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія i культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том II. С. 160—161.
  • Марціновіч А. Вёрстамі любві i нянавісці // ЛіМ. — 1991. — 19 ліп. — С. 13.
  • Марціновіч А. 'Ёсць гусінае возера…:[ Да 90 — годдзя з дня нараджэння Паўла Пруднікава] // Родная ніва. — 2001. — 15 верасня. — С. 2.
  • Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Клімавіцк. р-на. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — С. 629—630.
  • Снегін В. «Нягучная песня мая…» // Чырвоная змена. 1981, 14 ліп.
  • Старавыбарны П. Голас сэрца // Настаўніцкая газета. 1971, 7 ліп.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. У 13-м томе Беларускай Энцыклапедыі памылкова стаіць дата 16 красавіка
  2. Пруднікаў, П. Далёкае і блізкае // Вытокі песні. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў. Мн., Маст. літ., 1973. — С. 228—229, 233
  3. Далёкае і блізкае // Вытокі песні… — С. 230—233
  4. Клімавіцкі райвыканкам. Афіцыйны сайт. Зямля старажытных скарбаў
  5. Пруднікаў, П. Далёкае і блізкае // Вытокі песні… — С. 231
  6. Пруднікаў, П. Памяці Паўлюка Труса // Голас вясны далёкай: Паўлюк Трус ва ўспамінах, лістах, артыкулах, вершах / Склад. Н. Б. Ватацы, Я. І. Садоўскі. — Мн., Маст. літ., 1994. — 207 с., [8] л., іл.
  7. Далёкае і блізкае // Вытокі песні… С. 236—238
  8. Пруднікаў Павел. Біяграфія
  9. Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзінскі; Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн., Маст. літ., 1994. С. 442
  10. Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзінскі; Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн., Маст. літ., 1994. — С. 443
  11. 11,0 11,1 11,2 Літаратурнае жыццё Клімавіцкага раёна. Пруднікаў Павел
  12. Пруднікаў, П. І. Час майго нараджэння. Вершы. — Мн., Беларусь, 1968. — С. 7
  13. Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 4. Накцюрн — Скальскі/Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — С. 670.
  14. Крыніцы. С. 211—224
  15. Пруднікаў П. Па знаёмых пякучых сцежках: Былы вязень сталінскіх канцлагераў вяртаецца на месца былых пакут // Беларусь. — 1989. — N 10. — С. 4-5.
  16. За калючым дротам. Мн., 1993. С. 271
  17. Пароша. — Мн., 1996. — С. 82-140
  18. Паэт эмоцый // Маладосць. 1998. № 12. С. 196—209.
  19. Пруднікаў, П. І. Час майго нараджэння. С. 39-49
  20. Пруднікаў, П. І. Час майго нараджэння. С. 50-58
  21. Пруднікаў, П. І. Мая магістраль. С. 118, 126
  22. Пруднікаў, П. І. Крыніцы. — С. 211—227
  23. Государственные архивы Республики Беларусь (1944—1997). Краткий справочник // Белорусский государственный архив-музей литературы и искусства (БГАМЛИ)
  24. Браславский историко-краеведческий музей // Витебская обл. на interfax.by
  25. Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 3 апреля 1992 г. № 1568-XII «О присвоении Прудникову П. И. почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Беларусь“»

Інтернет-спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]