Васіль Каваль

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Васіль Каваль
Асабістыя звесткі
Дата нараджэння: 17 жніўня 1907(1907-08-17)
Месца нараджэння:
Дата смерці: 29 кастрычніка 1937(1937-10-29)[1] (30 гадоў)
Месца смерці:
Грамадзянства:
Альма-матар:
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці: пісьменнік, перакладчык
Валодае мовамі: руская і беларуская
Мова твораў: беларуская

Васіль Каваль (сапр. Васіль Пятровіч Кавалёў, 17 жніўня 1907, в. Сава, Горацкі павет, Магілёўская губерня — 29 кастрычніка 1937) — беларускі пісьменнік, cябра Саюза пісьменнікаў СССР (1934).

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Родная сястра пiсьменнiка, Марыя Пятроўна (1913 г. н.) успамiнала: «Наша мацi — Ульяна Пiменаўна — родам з вёскi Халмы Горацкага раёна. Нарадзiла яна траiх дзяцей. Брат Фадзей (1911 г. н.) працаваў настаўнiкам у вёсцы Шарыпы i Масалыкi Горацкага раёна. У час Вялiкай Айчыннай вайны пайшоў у партызаны. Затым быў прызваны ў Чырвоную Армiю. Служыў у 171 гвардзейскiм палку 31 Вiцебскай гвардзейскай стралковай дывiзii. 25 красавiка 1945 года памёр ад ран i пахаваны недалёка ад горада Пiлаў»[2]. Бацька — Петр Клiменцьевiч родам з вёскi Сава. У 1931 годзе быў арыштаваны першы раз i асуджаны на 5 гадоў зняволення за «шкоднiцтва», «развал калгаснага ладу», а ў лiстападзе 1937 года быў расстраляны ў Оршы і рэабiлiтаваны ў 1989 годзе. [3].

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Васіль вучыўся ў вясковай школе, а пасля — у Шышаўскай II ступенi i ў Горацкай, дзе скончыў у 1924 годзе 8 груп. У 1925 годзе быў залiчаны студэнтам 1-га курса Магiлёўскага педтэхнiкума. Але вучыцца давялося нядоўга. «Цяжка захварэла мацi, — успамiнае яго сястра Марыя Пятроўна, — i як толькi аб гэтым даведаўся Васiль, ён пешшу прыйшоў з Магiлёва». «Вырашыў пакiнуць вучобу, — паведамiў ён родным. — Пабуду дома, пакуль мацi хварэе. А вучыцца яшчэ паспею»[4]. З вясны да восенi 1925 года, калi ён вучыўся на агульнаадукацыйных курсах пры Беларускай сельскагаспадарчай акадэмii у Горках. У Горках у 1926 годзе Каваль пазнаёмiўся з Максiмам Гарэцкiм, якi ў кнiзе «„Маладняк“ за пяць гадоў» прысвяцiў яго творчасцi некалькi старонак. М.Гарэцкi сведчыць, што «…хадзiў Васiль Каваль, яшчэ ў сялянскай свiтцы, на зборкi беларускага лiтаратурнага гуртка ў акадэмii i на зборкi тутэйшых маладнякоўцаў»[5]. Жывучы са снежня 1925 года ў роднай вёсцы, В. Каваль займаўся сельскагаспадарчай працай, працаваў у сельскiм выканкаме. У гэты час ён уступiў у камсамол i Саўская ячэйка ЛКСМБ абрала яго сакратаром.

Вучоба і праца ў Мінску[правіць | правіць зыходнік]

У лiпенi 1926 года Васiль вырашае прадоўжыць адукацыю на лiтаратурна-лiнгвiстычным аддзяленнi педфака БДУ. У першы перыяд навучання ў БДУ В.Каваль актыўна займаўся лiтаратурнай працай. У 1927 годзе яго творы можна было сустрэць у часопiсах «Полымя», «Маладняк», газетах «Звязда», «Савецкая Беларусь», «Чырвоная змена», «Чырвоны сейбiт» i iншых. Выйшла i першая кнiга пiсьменнiка «Як вясну гукалi». Вядома, што вучыўся В.Каваль у БДУ нядоўга. Аб гэтым засталося дакументальнае пасведчанне: заява В. Каваля аб аднаўленнi яго ў лiку студэнтаў у 1928 годзе. Вясной i летам 1927 года ён працуе сакратаром рэдакцыi «Маладняка». Восенню 1928 года В. Каваль зноў пачаў займацца ва унiверсiтэце, але пакiнуў яго ў 1929 годзе «па ўласнаму жаданню». У 1928 годзе абраны членам Цэнтральнага Бюро аб’яднання «Маладняк» і ўведзены ў рэдакцыйную групу часопіса «Маладняк», дзе застаўся пасля ўтварэння БелАПП.

Служба ў войску[правіць | правіць зыходнік]

У 1931 годзе В. Каваля прызываюць на службу ў Чырвоную Армiю. Спачатку ён служыў камандзiрам узвода 4-га стралковага палка ў г. Полацку. Актыўна супрацоўнiчаў з газетай «Красноармейская правда». Рэдактар газеты А. Г. Самахвалаў дабiўся перавода В.Каваля на сталую працу ў рэдакцыю газеты, якая знаходзiлася ў Смаленску. У гэты час выязджаў у Крандштат і Севастопаль, дзе служылі воіны-беларусы. Аднак служба ў армii скончылася не вельмi ўдала. Пісьменнік "…быў выключаны з радоў камсамола i дэмабiлiзаваны як класава-чужы за сувязь з бацькам, якi ў гэты час быў выключаны з калгаса «за ўдзел у развале калгаса». У пачатку вясны 1933 года В. Каваль зноў жыве ў Мiнску і займаецца літаратурнай працай.

Арышт, расстрэл і рэабілітацыя[правіць | правіць зыходнік]

Творчы працэс пiсьменнiка быў прыпынены ў ноч на 2 лiстапада 1936 года. У кватэру па адрасе Мiнск, вул. Маякоўскага, д. 32, кв. 4 пастукалi i В.Каваль быў арыштаваны. З пастановы на арышт бачна, што Васiль Каваль «…з’яўляецца актыўным удзельнiкам контррэвалюцыйнай арганiзацыi, якая ставiла сваёй мэтай адарванне Беларусi ад Савецкага Саюза i ўтварэнне буржуазна-дэмакратычнай рэспублiкi i таму пастанавiў: Каваля Васiля Пятровiча, 1907 г. нараджэння, беларуса, беспартыйнага, з сям’i былога ўраднiка, асуджанага за шкоднiцтва, пiсьменнiка, пражываючага ў Мiнску — падвергнуць вобыску i арышту для прыцягнення да судовай адказнасцi…». Леанiд Маракоў у Архіве прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (АПРФ, вопіс № 24, справа № 411) знайшоў «Список лиц, подлежащих суду военной коллегии Верховного суда Союза ССР». У спіс уключаны «ворагі народа» з усяго Савецкага Саюза. Спіс па Беларускай ССР датаваны 15 верасня 1937 і падпісаны І. Сталіным, В. Молатавым і начальнікам 8-га аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі СССР старшым маёрам дзяржаўнай бяспекі У. Цэсарскім. У спіс уключаны партыйныя, савецкiя, гаспадарчыя кiраўнiкi, выкладчыкi вышэйшых i сярэднiх навучальных установ, пiсьменнiкi i журналiсты. Сярод 103 имён есць i імя: Каваль (Кавалёў) Васіль Пятровіч[6].

28 кастрычнiка 1937 года бязвiннага чалавека прыгаварылi да расстрэлу. Расстралялi Васiля Каваля 29 кастрычнiка 1937 года. Як вядома, ў той жа дзень расстралялі яшчэ 9 пісьменнікаў: Анатоля Вольнага, Алеся Дудара, Міхася Зарэцкага, Валерыя Маракова, Васіля Сташэўскага, Ізі Харыка, Міхася Чарота, Зяму Піваварава i Платона Галавача.

Калi ў хрушчоўскую адлiгу пачалi пераглядаць справы рэпрэсiраваных, 19 снежня 1956 г. Саюз пiсьменнiкаў Беларусi звярнуўся ў Вярхоўны Суд БССР з лiстом аб пераглядзе прыгавара адносна В.Каваля. 24 верасня 1957 года Ваенная калегiя Вярхоўнага Суда СССР пастанавiла: «Прыгавор адмянiць i справу аб iм спынiць за адсутнасцю складу злачынства».

Сям’я[правіць | правіць зыходнік]

У 1936 годзе ў Мінску Васіль Каваль пабраўся шлюбам з Палінай Басінкевіч, артысткай Беларускага тэтра юнага гледача. Пасля смерці В.Каваля, яна ажанілася з Сапетко Анатолем, які ўдачарыў дачку Аліну. У перыяд нямецкай акупацыі яўрэйка Паліна, у гета не перасялілася. Калі па даносе суседзяў паліцаі і немцы прыйшлі за Палінай, яна схавала дачка пад стол, накрыты доўгім абрусам. Дзяўчынку знайсці не змаглі і Аліну праз вакно вынес Анатоль Сапетко. Ён забраў дзяўчынку да сваіх бацькоў. Неўзабаве Сапетко арыштавалі за сувязь з партызанамі. Тады знаёмая сям’і Алена Смольская прапанавала бацьку Сапетко прывезці дзяўчынку ў Слонім да яе родных. Сюды ж яна прывезла свайго сына, прадставіўшы дзяўчынку і хлопчыка блізнятамі. Пасля вайны Алена Смольская выйшла замуж за Сапетко, і яны працягвалі выхоўваць Аліну разам. Только у 1957 годзе, калі В.Каваля рэабілітавалі, новыя бацькі расказалі ёй аб тым, хто яе родныя бацька і маці. У 1998 годзе музей Яд ва — Шэм у Ізраілі прысвоіў Алене Сапетко званне Праведнік міру [7].

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Васіль Каваль пачаў пісаць вершы ў час вучобы ў тэхнікуме і падаў там заяву для ўступлення ў філію Магілёўскага «Маладняка» быў прыняты 18 кастрычнiка 1925 года кандыдатам фiлii. А неўзабаве ён стаў членам «Маладняка». Калі вярнуўся з Магілёва і жыў у в. Сава, браў удзел у працы Горацкай фiлii Аршанскага «Маладняка», які адыграў вялiкую ролю ў станаўленнi В.Каваля як пiсьменнiка. Успамiнаючы пра гэтыя пасяджэннi, В. Каваль, як сведчыў М. Гарэцкi, сказаў: «Быццам свет мне адчынiўся». У нумарах «Аршанскага маладняка», што ў 1926 годзе выходзiў у Горках, друкавалiся творы пачынаючага пiсьменнiка. У гэтым годзе яго творы друкавалiся таксама ў газетах «Савецкая Беларусь», «Беларуская вёска», часопiсе «Маладняк» i iншых выданнях. У гэты час, не адыходзячы ад паэзii, В.Каваль пачынае пiсаць празаiчныя творы. Яго творы «Жнiўнае свята», «Маёвым вечарам», «Сярод збожжа», «Як вясну гукалi…», "Iвашка Буй-Вецер"i iншыя, надрукаваныя ў 1926 годзе, былi кароткiя або разгорнутыя абразкi, лiрычныя замалёўкi, стылiзаваныя пад фальклорныя творы.

Асаблiва удалым было яго апавяданне «Як вясну гукалi», надрукаванае ў чэрвенi 1926 года ў газеце " «Савецкая Беларусь». Многiя лiтаратуразнаўцы лiчаць гэта апавяданне пачаткам сталай лiтаратурнай працы Васiля Каваля. Яно дала назву першаму зборнiку празаiка i затым перадрукоўвалася ў iншых яго кнiгах. Пераводзiлася яно i на iншыя мовы.

У 1928 годзе выйшла яго другая кнiга «На загонах. Апавяданнi», якую таксама прыхiльна сустрэла крытыка. Пісаў ён у сваіх творах аб вёсцы, аб жыццi селянiна i яго вечных клопатах, аб тых сацыяльных зменах, што адбылiся пасля лютаўскай i кастрычнiцкай рэвалюцый 1917 года. З цягам часу, пазбаўляючыся ад метафарычнасці, фальклорна-паэтычнай стылізацыі, В.Каваль ішоў да паглыбленага псіхалагізму, рэалістычнага адлюстравання рэчаіснасці, канкрэтна-рэалістычнай лепкі характараў (апавяданні «Шчасце Сілівея Зязюлі», «Ноч на моры» і інш.

У 1929 годзе выйшла чарговая кнiга пiсьменiка — «Крынiца», у якую ўвайшло некалькi апавяданняў В. Каваля, у тым лiку — «Iлька», дзе ён апавядае аб жыццi цыган, аб iх iмкненнi пакiнуць жыццё на калёсах i пачаць працаваць на зямлi.

Па матэрыялах армейскага жыцця пiсьменнiк стварыў аповесць «Дзень палымнее» i аповесць для дзяцей «Санька-сiгналiст» (выйшла асобнай кнiгай у 1936 годзе). Для дзяцей напісаў аповесці «Санька-сігналіст» (1934), «Следапыты» (1936).

У час службы ў армii ў дзяржаўным выдавецтве Беларусi выйшлi «Выбраныя творы» пiсьменнiка. Яны былi надрукаваны ў серыi «Беларускiя пiсьменнiкi ў школе», бо яго творы вывучалi ў школе. У гэты час яго асобныя творы былi перакладзены на рускую, украiнскую i яўрэйскую мовы.

Займаўся перакладамi, асобнымi творамi ў 1930—1936 гг. у часопiсах i кнiгамi выйшлi пераклады на беларускую мову паасобныя творы А. Чэхава, М. Горкага, Б. Лаўранёва, К. Станюковіча, І. Мікітэнкі, І. Лэ, М. Канапніцкай і iншых пiсьменнiкаў. У 1933—1936 гадах ён друкуецца ў газетах i часопісах.

Пасля яго рэабілітацыі, у 1959 годзе была выдадзена кніга «Выбранае: Аповесцi i апавяданнi», у 1961 годзе надрукавaны асабнай кнiгай аповесцi «Следапыт», «Санька-сiгналiст», а ў 1966 годзе ўрывак з апoвесцi «Следапыт» увайшоў у хрэстаматыю па беларускай савецкай лiтаратуры. У 1967 годзе выйшла «Анталогiя беларускага апавядання» (том 1), дзе было змещана апавяданне «Iлька». Гэта апавяданне ўключана ў зборнiкi, што выйшлi ў Балгарыi i ў Германii (ГДР). У 1975 годзе з яго творчасцю азнаемiўся рускамоўны чытач. Тыражом больш як 200 тыс. экзeмпляраў выйшлi выбраныя творы на рускай мове.

Ацэнка творчасці[правіць | правіць зыходнік]

М. Гарэцкі ў кнізе «„Маладняк“ за пяць гадоў 1923—1928» пісаў, што «Літаратурная крытыка вельмі прыхільна сустрэла з’яўленне твораў Васіля Каваля. Усе аўтары рэцензій на зборнік „ Як вясну гукалі“ аднагалосна адзначалі Васіля Каваля за новую выдатную сілу ў беларускай літаратуры паслякастрычнічкага перыяду. Яго галоўную асаблівасць бачылі ў моцнай сувязі з зямлёй, з вёскаю, з сялянствам, а таксама ў асаблівай паэтычнасці стылюі блізкасці да да стылістычных прыёмаў народнай творчасці» [8].

У 1957 годзе пісьменнікі Пятрусь Броўка i Міхась Калачынскі звярнуліся ў Вярхоўны Суд БССР з лiстом, у якiм гаварылася, што В. Каваль быў «…адным з таленавiтых беларускiх празаiкаў».

Доктар філалагічных навук, прафесар, член-карэспандэнт НАН Беларусі Міхась Мышынскі адказваючы на пытанні, што ўдалося зрабіць В.Кавалю ў галіне мастацкай прозы і ў чым адметнасць і каштоўнасць яго твораў адзначаў, што «Перш за ўсё — у пранікнённым і тонкім лірызме, з якім малады пісьменнік распавядаў пра сучаснае яму жыццё, ў глубокім даверы да сваіх герояў, ва ўменні шчыра спачуваць челавечаму гору і даверу да сваіх герояў, разумець пакуты чалавека. …па-мастацку пераканаўча перанесці на старонкі твора багатыя жыццёвыя назіранні, стварыць адпаведны эмацыянальны настрой, цікава расказаць пра пэўнага чалавека, раскрыць яго ўнутрані свет, думкі і перажыванні»[9].

Сябра творчых літаратурных абяднаняў[правіць | правіць зыходнік]

  • сябра літаратурнай арганізацыі «Маладняк» (1926), ў 1928 годзе абраны членам Цэнтральнага бюро арганізацыi.
  • сябра Беларускага літаратурнага аб’яднання Чырвонай Арміі і Флоту (1931)
  • сябра Беларускага аб’яднання пралетарска-калгасных пісьменнікаў (1931)
  • cябра Саюза пісьменнікаў СССР (1934)

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

На беларускай мове[правіць | правіць зыходнік]

  • Як вясну гукалі: Апавяданні. — Мн.: 1927.
  • На загонах: Апавяданні. — Мн.: 1928.
  • Крыніца: Апавяданні.- Мн.: 1929.
  • Выбр. тв. — Мн.: 1932.
  • Санька-сігналіст: Апoвесць. — Мн.: 1936.
  • Выбранае: Аповесці і апавяданні. — Мн.: 1959.
  • Следапыты: Санька-сігналіст. — Мн.: 1961.

На рускай мове[правіць | правіць зыходнік]

  • Избранное: Рассказы и повести. — Мн.: 1975

На украінскай мове[правіць | правіць зыходнік]

  • Жнива.— Харків.1930

На яўрэйскай мове[удакладніць][правіць | правіць зыходнік]

  • Ілька.— М.:,Харкіў, Мн.: 1931.

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

  • Імем Васіля Каваля названы вуліцы ў Магілёве і аграгарадку Сава Горацкага раёна Магілёўскай вобласці.
  • У бібліятэцы ў аграгарадку Сава зроблены мемарыяльны пакой, прысвечаны жыццю і творчасці Васіля Каваля.
  • 30 кастрычніка 2019 года ў аграгарадку Сава адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар Васіля Каваля[10].

Зноскі

  1. Коваль Василий Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 25 лютага 2017.
  2. Ліўшыц, Уладзімір. Сын вёскі. Кароткі нарыс аб жыцці і дзейнасці пісьменніка Васіля Каваля — Орша: 1998. С. 8
  3. Памяць. Горацкі раён — Мн.: 1996.С.345.
  4. Ліўшыц, Уладзімір. Сын вёскі. Кароткі нарыс аб жыцці і дзейнасці пісьменніка Васіля Каваля — Орша:1998. С.12.
  5. Гарэцкi, Максiм. Успамiны . Артыкулы. Дакументы — Мн.:1984. С.275.
  6. Маракоў, Леонід Ахвяры i карнiкi. //http://belarus.kulichki.net/index.php?id=77&option=com_content&task=view
  7. Праведники миру Беларуси — Мн.: 2015. С.181.
  8. Гарэцкi, Максiм. Успамiны . Артыкулы. Дакументы — Мн.:1984. С.275.
  9. Мушынскі, Міхась. Пясняр працы і хараства зямлі. Прадмова ў брашюры У. Лішыца. Сын вёскі. Кароткі нарыс аб жыцці і дзейнасці пісьменніка Васіля Каваля — Орша: 1998. С. 3-4.
  10. У Саве з’явіўся помнік расстралянаму пісьменніку — фота

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 / Уклад. А. Гардзіцкі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X
  • Гарэцкi, Максiм. Успамiны . Артыкулы. Дакументы — Мн.:1984. С.275.
  • Маракоў, Леонід. Ахвяры i карнiкi. //http://belarus.kulichki.net/index.php?id=77&option=com_content&task=view
  • Грамадчанка, Т. Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20-30-х гг./Т.Грамадчанка — Мн: 1985.
  • Мушынскі, Міхась. Пясняр працы і хараства зямлі. Прадмова ў брашюры У. Ліўшыца. Сын вёскі. Кароткі нарыс аб жыцці і дзейнасці пісьменніка Васіля Каваля. — Орша: 1998.
  • Ліўшыц, Уладзімір. Лёс вырашылі за 15 хвілін. У кн.: Памяць. Горацкі раён.— Мн.: 1996. С.164-166.
  • Ліўшыц, Уладзімір. Сын вёскі. Кароткі нарыс аб жыцці і дзейнасці пісьменніка Васіля Каваля/Уладзімір Ліўшыц. — Орша: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 1997. — 46 с. ISBN 985-6120-34-9
  • Ліўшыц, Уладзімір. «Паэт зямлі». У кн.: Горацкая студыя "Аршанскага Маладняка. 1926—1928.— Горкі: 2013.С.45.
  • Ліўшыц Уладзімір. Яму прарочылi блiскучае будучае. У кн.: Раскопкі вакол Горацкага «Парнаса». Кн.:3.- Горкі: 2019. С.19-38.
  • Казека, Я. Падарожжа ў маладосць./Я.Казека — Мн.: 1984.
  • Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль.. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]