Ізі Харык
Ізі Харык | |
---|---|
![]() | |
Асабістыя звесткі | |
Псеўданімы | Зембін А.З. |
Дата нараджэння | 17 сакавіка 1898 |
Месца нараджэння | |
Дата смерці | 29 кастрычніка 1937 (39 гадоў) |
Месца смерці | |
Грамадзянства | |
Прафесійная дзейнасць | |
Род дзейнасці | паэт |
Мова твораў | беларуская і ідыш |
Грамадская дзейнасць | |
Член у | |
![]() | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/%D0%90._%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80._%27%D0%9F%D0%BE%D1%8D%D1%82_%D0%98%D0%B7%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%27.jpg/220px-%D0%90._%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80._%27%D0%9F%D0%BE%D1%8D%D1%82_%D0%98%D0%B7%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%27.jpg)
Ізі (Іцхак-Лейб[1]) Харык (Ісак Давыдавіч Харык; 17 сакавіка 1898, Зембін, цяпер Барысаўскі раён — 29 кастрычніка 1937, турма НКУС, Менск) — беларускі яўрэйскі паэт, грамадскі дзеяч, публіцыст. Пісаў пераважна на мове ідыш. Член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (з 1936), член ЦВК БССР (1931—1937)[2].
Біяграфія
[правіць | правіць зыходнік]Нарадзіўся 17 сакавіка 1898 годзе ў мястэчку Зембін у сям’і шаўца. Вучыўся ў хедары, а таксама народнай рускай школе Зембіна. У юнацкія гады працаваў рабочым на фабрыках і заводах Мінска, Барысава, Гомеля, аптэкарам у Барысаве[3]. У 1917 годзе пераехаў у Мінск на сталае жыхарства. Быў бібліятэкарам, загадчыкам агульнаадукацыйнай школы. У 1919 годзе пайшоў добраахвотнікам у Чырвоную Армію. Служыў санітарам[3]. Прымаў удзел у баях польска-савецкай вайны на тэрыторыі Беларусі. У 1921—1922 гадах вучыўся ў Беларускім дзяржаўным універсітэце на медыцынскім факультэце. Жыў у Менску на вуліцы Нова-Раманаўскай, 33[3][1]. З 1922 года вучыўся ў Вышэйшым літаратурна-мастацкім інстытуце імя В. Брусава. У 1927 годзе скончыў Маскоўскі ўніверсітэт.
Пасля вяртання ў Менск у 1928—1937 гадах быў спачатку сакратаром[3], а з 1930 года — адказным рэдактарам яўрэйскага часопіса «Штэрн» («Зорка»). Старшыня секцыі яўрэйскіх пісьменнікаў Саюзе пісьменнікаў БССР з часу яе заснавання ў 1934 годзе. Адзін з шасці суаўтараў «Пісьма беларускага народу вялікаму Сталіну» (1936)[3]. Разам з шэрагам іншых беларускіх пісьменнікаў у жніўні 1936 года падпісаў зварот да Сталіна з заклікам «да канца раскрыць і знішчыць усе змяіныя гнёзды трацкісцка-зіноўеўскай фашысцкай хеўры»[4].
4 жніўня 1937 года ваенны пракурор санкцыянаваў пастанову аб ператрусе, арышце і прыцягненні Ізі Харыка ў якасці абвінавачанага, але яе выкананне было прыпынена. 11 верасня 1937 года Народны камісар унутраных спраў БССР Барыс Берман падпісаў ордар на «вобшук і арышт грамадзяніна Харыка Ісаака Давідавіча, які пражывае ў г. Менск, Савецкая, 148/19, кв. 52» (Дом спецыялістаў). Аднак Ізі Харыка ў Менску не было — ён праводзіў водпуск у Пухавіцкім раёне ў Доме адпачынку літаратараў, дзе і быў арыштаваны. Ужо 17 верасня, пасля катаванняў, Ізі Харык згадзіўся з усімі абвінавачваннямі[5].
21 кастрычніка 1937 года быў зацверджаны спіс з 56 беларускіх дзеячаў, якіх прапаноўвалася расстраляць. Пад № 52 там значыўся Харык Ісак Давідавіч. Расстрэл быў санкцыянаваны подпісамі Сталіна, Молатава, Кагановіча, Варашылава, Мікаяна[5]. Увечары 28 кастрычніка 1937 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР Ізі Харык як «член трацкісцка-зіноўеўскай арганізацыі» быў прыгавораны да расстрэлу. Пасяджэнне па яго справе пачалося ў 17 гадзін 45 хвілін і доўжылася 15 хвілін[5]. У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў сутарэннях менскай унутранай турмы НКУС (т. зв. «амерыканкі») Ізі Харык быў расстраляны (разам з больш за 100 дзеячамі беларускай культуры, мастацтва і навукі, а таксама грамадскімі дзеячамі БССР). Пасмяротна рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 13 чэрвеня 1956 года.
Сям’я
[правіць | правіць зыходнік]Быў жанаты з Дзінай Звулаўнай Харык (1911—2003), з якой гадаваў двух сыноў (Юлія і Давыда). Дзіна Харык была арыштаваная 5 лістапада 1937 года, 28 лістапада асуджаная як «член сям’і здрадніка радзімы» да 8 гадоў лагераў, этапаваная ў Карагандзінскі канцлагер НКВД Казахскай ССР (Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы). Вызваленая ў 1946 годзе, вярнулася ў Мінск. Рэабілітаваная ў 1956 годзе[6].
Творчасць
[правіць | правіць зыходнік]Першыя вершы апублікаваў у 1920 годзе (часопіс «Камуністычны свет», Масква). Аўтар зборнікаў паэзіі на ідышы «Трапятанне» (Менск, 1922), «На зямлі» (Масква, 1926), «Душой і целам» (паэма, 1928), «Вершы і паэмы» (Кіеў, 1930), «Хлеб» (паэма, Харкаў, 1930), «Круглыя тыдні» (1932), «Ад полюса да полюса» (Менск, 1934), «Наша бадзёрасць» (Кіеў, 1934), «Вершы і паэмы» (1935), «Пяць паэм» (Менск, 1936), «На чужым балі» (паэма, Менск, 1936), «Душой і целам» (выбранае, Масква, 1970), «Лірычныя матывы» (Масква, 1994). У 1926 годзе ў менскім альманаху «Цайтшрыфт» быў змешчаны нарыс Ізі Харыка «Лейзер Шэйнман — бадхен з Зембіна», прысвечаны дзеду паэта[7] (дзед Лейзер стане і прататыпам галоўнага героя паэмы «На чужым балі», напісанай у 1935 г.).
У перакладзе на беларускую выйшлі «Выбраныя творы» (Мінск, 1958), «Выбранае» (Мінск, 1969), на рускую — «Стихи» (1935), «Стихи и поэмы» (Масква, 1958), «От полюса к полюсу» (Масква, 1971). У 1998 годзе ў Мінску выйшаў зборнік «Отсель кричу в грядущие года…» (пераклады на рускую)[2], у 2008 г. — двухмоўная кніга Ізі Харыка «Туга па чалавеку» на ідышы з паралельнымі перакладамі на беларускую[8].
Перакладаў на ідыш Міхася Чарота, Якуба Коласа. Асобныя творы Ізі Харыка перакладалі на беларускую Пятрусь Броўка, Генадзь Бураўкін, Рыгор Бярозкін, Пятро Глебка, Хведар Жычка, Кастусь Кірэенка, Аркадзь Куляшоў, Уладзімір Паўлаў[9], Вольф Рубінчык[10], Ганна Янкута[11] і інш. Многія з вершаў Ізі Харыка (напрыклад, урыўкі з паэмы «Хлеб») сталі песнямі. Напісаны і песні на верш Ізі Харыка «Ў шэрым змроку» (пераклад Ганны Янкуты) і «Век настане такі…» (пераклад Рыгора Бярозкіна).
Ацэнкі
[правіць | правіць зыходнік]Максім Танк згадваў у дзённіках:
![]() |
...Перачытаў вершы Ізі Харыка, падораныя калісьці мне яго жонкай Дзінай. Вершы яго вызначаюцца лірычнасцю, змястоўнасцю сярод тагачаснай барабаннай паэзіі. Некаторыя з іх я калісьці перакладаў... 19.XI.1993[12] |
![]() |
Памяць
[правіць | правіць зыходнік]У 1998 годзе адна з цэнтральных вуліц вёскі Зембін атрымала імя Ізі Харыка[3].
У 2017 годзе ў рамках праекта «(Не)расстраляная паэзія/1937—2017» праведзена адкрытая лекцыя, прысвечаная Ізі Харыку[13], напісана песня на яго вершы[14]. У тым жа годзе з’явіўся беларуска-польскі фільм «Зніклая паэзія», дзе папулярна распавядаецца пра Тодара Кляшторнага, Мойшэ Кульбака, Юлія Таўбіна, Ізі Харыка[15].
Зноскі
- ↑ а б Вольф Рубінчын. Пачакайма, затрымаймася… (В. Р.) (31 жніўня 2022). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ а б http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/kharik.php
- ↑ а б в г д е Лекция В. Рубинчика об Изи Харике . belisrael.info (3 кастрычніка 2017). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ В. Рубінчык пра Якава Бранштэйна . belisrael.info (10 лістапада 2017). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ а б в Последние дни Изи Харика
- ↑ Леанід Маракоў. Ахвяры і карнікі. Ізі Харык . Архівавана з першакрыніцы 28 лістапада 2022.
- ↑ Вершы Ізі Харыка (ІII) + дадатак . belisrael.info (25 верасня 2017). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ Вольга Бабкова — пра габрэйскую прастору ў беларускай літаратуры . Радыё Свабода (22 снежня 2012). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ ВЕРШЫ ІЗІ ХАРЫКА (І) - Independent Israeli site / אתר ישראלי עצמאי / Независимый израильский сайт / Незалежны iзраiльскi сайт /Незалежний ізраїльський сайт . belisrael.info (14 жніўня 2017). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ Рубінчык Уладзімір Паўлавіч . lit-bel.org. Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ Ізі Харык (איזי כאריק ). Вітанні праз моры. Вершы - па-беларуску | Часопіс "ПрайдзіСвет"(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 студзеня 2021. Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ Збор твораў у 13 тамах. Т. 10. — С. 683.
- ↑ Ізі Харык (1896-1937). Адкрытая лекцыя Вольфа Рубінчыка (+новая песьня Сьветы Бень)(нявызн.). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ Сьвета Бень - У шэрым змроку (на словы Ізі Харыка)(нявызн.). Праверана 29 кастрычніка 2023.
- ↑ Як нарадзілася «Зніклая паэзія» . belisrael.info (8 лістапада 2017). Праверана 29 кастрычніка 2023.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Ізі Харык // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]![]() |
Ізі Харык у Вікікрыніцах |
---|---|
![]() |
Ізі Харык на Вікісховішчы |
- Вітанні праз моры. Вершы
- Расстраляныя літаратары. Ізі Харык, сіяніст, які стаў камуністам і ад камуністаў загінуў // Радыё Свабода, 10 кастрычніка 2017.
- Ізі Харык у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі (руск.)
- Нарадзіліся 17 сакавіка
- Нарадзіліся ў 1898 годзе
- Нарадзіліся ў Зембіне
- Памерлі 29 кастрычніка
- Памерлі ў 1937 годзе
- Памерлі ў Мінску
- Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
- Асобы
- Пісьменнікі паводле алфавіта
- Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне
- Паэты Беларусі
- Члены Саюза пісьменнікаў СССР
- Члены-карэспандэнты АН БССР
- Рэпрэсаваныя савецкай уладай
- Расстраляныя ў СССР
- Рэабілітаваныя ў СССР
- Беларускамоўныя паэты
- Паэты на ідыш
- Перакладчыкі з беларускай мовы
- Члены ЦВК БССР
- Члены Паалей Цыён