Вялікая ідэя (Грэцыя)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Вялікая ідэя (грэч.: Μεγάλη Ιδέα) — ірэдэнтысцкая канцэпцыя грэкаў пад асманскай няволяй (Τουρκοκρατία), якая ставіла мэтай рэстаўрацыю Візантыйскай імперыі з цэнтрам у Канстанцінопалі. У асяроддзі грэчаскай знаці Канстанцінопаля (фанарыётаў) у XVIIIXIX стагоддзях яе рэалізацыя часта бачылася праз паступовую акумуляцыю ўлады ў Асманскай імперыі ў руках грэкаў, якія адыгрывалі значную ролю ў кіраванні і гандлі імперыі.

Тэрмін Μεγάλη Ιδέα упершыню прагучаў у гаворкі прэм'ер-міністра Грэцыі Іаана Калетыса падчас дэбатаў наконт Канстытуцыі, абвешчанай у 1844 годзе[1].

У вузейшым сэнсе, можа азначаць няўдалы план анексіі Заходняй Анатоліі і Усходняй Фракіі грэчаскай дзяржавай пад кіраўніцтвам Венізеласа.

Канцэпцыя выкарыстоўвалася ў ваенна-палітычных планах Расіі, у прыватнасці ў «грэчаскім праекце» Кацярыны II.

Карта Вялікай Грэцыі (грэч.: Μεγάλη Ἑλλάς) паводле Сеўрскага дагавора з выявай Элефтэрыяса Венізеласа

Вытокі і сэнс[правіць | правіць зыходнік]

Аўтарытэтны брытанскі гісторык-візантыніст Стывен Рансіман пісаў: «Мегалі Ідэа, Вялікая ідэя грэкаў узыходзіць да эпохі да турэцкага заваявання. Гэта была ідэя імперскага лёсу грэчаскага народа. Міхаіл VIII Палеалог выказаў яе ў прамове, якую ён зрабіў, калі пачуў, што яго войскі вызвалілі Канстанцінопаль ад лацінян, хоць ён і называў грэкаў рамеямі. У часы пазнейшых Палеалогаў ізноў з'яўляецца слова „элін“, але з усвядомленай інтэнцыяй злучэння візантыйскага імперыялізму з культурай і традыцыямі старажытнай Грэцыі»[2].

Пасля падзення Канстанцінопаля[правіць | правіць зыходнік]

Апошняя грэчаская дзяржава — Трапезундскае царства спыніла сваё існаванне ў 1461. Першыя поспехі на шляху да незалежнасці грэкаў ад турак сталі адчувальныя толькі праз 360 гадоў (да 1823). Увесь час стаяла пытанне аб лёсе хрысціян, якія засталіся па-за межамі Грэцыі. Асабліва балючай была для грэкаў доля страчанай сталіцы імперыі Канстанцінопаля. Пасля рэзкага паслаблення і распаду Асманскай імперыі большасць новых Балканскіх дзяржаў імкнулася скарыстацца магчымасцю пашырыць свае ўладанні; да іх адносілася і новаўтворанае Каралеўства Грэцыя.

Фанарыёты[правіць | правіць зыходнік]

Фанарыёты, якія складалі ў Атаманскай імперыі саслоўе параўнальна (з астатнім грэчаскім насельніцтвам) прывілеяванае, як правіла, не выступалі з рэвалюцыйна-вызваленчымі ініцыятывамі; больш з тое, кіраўнік хрысціянскага Рум-мілета — Найсвяцейшы Архіепіскап Канстанцінопаля — Новага Рыма і Сусветны Патрыярх — у выпадках паўстанняў хрысціян супраць Султана быў вымушаны асуджаць і анафематнічаць мяцежнікаў.

Сярод фанарыётаў аж да пачатку XX стагоддзя пераважала імкненне да эвалюцыйнай трансфармацыі Атаманскай імперыі ў Візантыйскую шляхам заняцця ключавых пасад у дзяржаўным кіраванні, дыпламатыі, гандлі і адукацыі.

Утварэнне незалежнай Грэцыі[правіць | правіць зыходнік]

Паўстанне ў Марэі (1821), пры падтрымцы еўрапейскіх дзяржаў і ў тым ліку Расійскай імперыі (з узыходжаннем Мікалая I), прывяло да ўтварэння незалежнай грэчаскай дзяржавы, прызнанай у 1830 годзе. Такое становішча выклікала імкненне да ўз'яднання з грэкамі, якія не ўвайшлі ў незалежную Грэцыю тэрыторый: Эпіра, Фесаліі, Македоніі, Фракіі, Крыта, Кіпра, астравоў у Эгейскім моры, Канстанцінопаля, часткі Анатоліі, а таксама Рэспублікі Іанічных астравоў, якая з'яўлялася тады пратэктаратам Вялікабрытаніі.

Адным са следстваў вайны за незалежнасць стаў кардынальны падрыў прывілеяванага становішча фанарыётаў у Асманскай імперыі, на якіх цяпер, як і на ўсіх грэкаў, глядзелі з падазрэннем. У банкаўскай справе і гандлі большую вагу сталі набываць адпаведна армяне і балгары[3].

Распаўсюджваннем элінства цяпер заняўся ўрад незалежнага Грэчаскага каралеўства. Міністр Народнай Асветы Грэцыі Нікопулас заснаваў (1864) камісію для пошуку сродкаў да распаўсюджвання элінства па-за каралеўствам, спагадліва ўспрынятую грэчаскай прэсай у Стамбуле і іншых гарадах Асманскай імперыі[4].

Выявілася сур'ёзнае разыходжанне ў палітфіласофскіх поглядах паміж грэкамі ў Грэцыі і грэкамі ў Асманскай імперыі. Расійскі дыпламат князь Трубяцкой апісваў яго наступным чынам: «Калі грэкі каралеўства называюць сябе пераемнікамі старажытных элінаў, то грэкі, якія жывуць у Турцыі, ледзь не з большымі падставамі лічаць сябе нашчадкамі візантыйцаў»[5].

Балгарская схізма[правіць | правіць зыходнік]

З другой паловы 1850-х гадоў абвастрыліся адносіны паміж балгарскім насельніцтвам Асманскай імперыі, якое імкнулася да адасаблення ад грэкаў, і фанарыёцкім кіраўніцтвам Сусветнай Патрыярхіі, у царкоўнай, а таксама грамадзянскай юрысдыкцыі якога знаходзіліся балгары як члены Рум-мілета. Кульмінацыя канфлікту адбылася ў верасні 1872 года, калі скліканы патрыярхіяй у Канстанцінопалі сабор абвясціў Балгарскі экзархат, нядаўна створаны на падставе султанскага фірмана, раскольніцкім, абвінаваціўшы балгараў у «філетызме» (грэч.: φυλετισμός, гэта значыць перавазе племяннога пачатку), што было прызнана ерассю. Вакол канфлікту разгарнулася складаная міжнародна-дыпламатычная гульня, ключавую ролю ў якой адыгрываў расійскі ўрад, які з 1860 дэ-факта падтрымліваў балгараў.

Руска-турэцкая вайна 1877—1878[правіць | правіць зыходнік]

Грэцыя прама не прымала ўдзелу ў вайне 18771878 гадоў з-за пагроз з боку Англіі, хоць антытурэцкія настроі грамадства прымусілі ўрад весці ваенныя падрыхтоўкі. Грэцыя таксама не была запрошана на Берлінскі кангрэс у якасці паўнапраўнага ўдзельніка, хоць пытанне аб грэка-турэцкай мяжы было ў позве кангрэса, які рэкамендаваў Порце зрабіць Грэцыі саступкі ў Фесаліі. У сакавіку 1881 года, пад націскам новага брытанскага ўрада Гладстана (ранейшы ўрад Дызраэлі праводзіў адкрыта пратурэцкую лінію, якая адпавядала настроямі каралевы Вікторыі), Порта саступіла Грэцыі паўднёвую частку Фесаліі і акруга Арта ў Эпіры.

Акрамя таго, следствам вайны для грэкаў стала саступка Портай вострава Кіпр, які перадаваўся пад кантроль Англіі паводле заключанай 4 чэрвеня 1878 года сакрэтнай Кіпрскай канвенцыі — у абмен на падтрымку Турцыі з боку Англіі на Берлінскім кангрэсе. Брытанская акупацыя вострава неўзабаве выклікала незадаволенасць насельніцтва і рост панэлінісцкіх настрояў.

Грэка-турэцкая вайна (1897)[правіць | правіць зыходнік]

Балканскія войны (1912—1913)[правіць | правіць зыходнік]

Пасля Першай сусветнай вайны[правіць | правіць зыходнік]

Грэчаская інтэрвенцыя на Поўдні Расіі[правіць | правіць зыходнік]

У лістапада-снежні 1918 года, адразу пасля паражэння Асманскай імперыі ў Першай сусветнай вайне і адкрыцця саюзнікамі Праліваў, грэчаскія войскі пад вярхоўным французскім камандаваннем, прайшлі праз Басфор, Дарданэлы і Чорнае мора, высадзіліся на Поўдні Расіі, у Паўночным Прычарнамор'і (Наваросіі) — у раёнах Адэсы і Мікалаева.[6][7][8]

Межы старажытнай Вялікай Грэцыі складаліся з і Адэсу, права на якую грэкі такім чынам абгрунтоўвалі. У горадзе і яго наваколлях да 1918 годзе была значная[9] грэчаская калонія, якая радасна і з натхненнем сустрэла сваіх суайчыннікаў.[10]

Па колькасці ваеннаслужачых (гэта значыць штыкоў) грэкі мелі большасць[9] у кааліцыйнай арміі французскай зоны Антанты на Поўдні Расіі. Грэчаскія войскі складалі асобны корпус, які падпарадкоўваўся французскаму Вярхоўнаму камандаванню. Значная частка грэчаскіх войскаў у пачатку 1919 года абараняла ад чырвоных раён Мікалаева.

Паражэнне пад Мікалаевам у сакавіку 1919 года каштавала грэчаскаму корпусу некалькі сот забітых і параненых. У рукі чырвоных перайшлі ваенныя Мікалаеўскія суднаверфі, крэпасць Ачакіў, Днепра-Бугскі ліман і найбагацейшыя інтэндацкія склады расійскай арміі на востраве Бэрэзань.

Скончылася грэчаская акупацыя Поўдня Расіі катастрафічна хуткай адэскай марской эвакуацыяй[11] 4-6 апреля 1919 года,[6][7] после которой греческая армия никогда более не занимала никакой части территории РСФСР, УССР, СССР либо России.

«Вялікая ідэя» ў Турцыі (аперацыя Венізеласа)[правіць | правіць зыходнік]

Territorial Expansion of Greece from 1832–1947.gif

Паколькі Асманская імперыя, якая выступіла на баку Германіі ў Першай Сусветнай вайне, прайграла вайну саюзнікам, да якіх адносілася і Грэцыя, яна вымушана была заключыць Сеўрскі мірны дагавор (1920), паводле якога Грэцыі пераходзіла акруга Ізміра з 70%-най хрысціянскай большасцю, а таксама практычна ўся Фракія, і Усходняя і Заходняя. Спачатку Венізеласу ўдавалася ўмела лавіраваць паміж інтарэсамі некалькіх заходніх дзяржаў. Аднак, вельмі хутка іх інтарэсы сутыкнуліся і стала відавочным іх нежаданне саступаць Канстанцінопаль і стратэгічна важны рэгіён праліваў Грэцыі, асабліва з-за боязі расійскай агрэсіі. З гэтай прычыны зона праліваў і Канстанцінопаль, абвешчаныя міжнароднай зонай, востраў Кіпр (Вялікабрытанія) і Дадэканескія астравы (Італія) засталіся па-за межамі грэчаскай тэрыторыі. Тым не менш, факт пераходу іх пад кіраванне еўрапейскімі дзяржавамі быў аблегчыў жыццё мясцовага хрысціянскага насельніцтва.

На першым этапе дзейнасць Венізеласа, а таксама рост патрыятызму грэкаў, якія імкнуліся завяршыць працэс эназісу (уз'яднання ўсіх грэкаў у адзінай праваслаўнай дзяржаве), прывёў да адчувальных вынікаў, хоць галоўная мэта — анексія Канстанцінопаля і прысваенне яму статусу грэчаскай сталіцы, так і не была дасягнута.

Паражэнне[правіць | правіць зыходнік]

Венізелас імкнуўся даказаць, што Грэцыя сама здольная ўзяць пад свой кантроль рэгіён праліваў і Канстанцінопаль, і адразу пагадзіўся на акупацыю захаду Малой Азіі прапанаванай яму Антантай, з прычыны сутыкнення каланіяльных прэтэнзій італьянцаў на той жа рэгіён з іншымі дзяржавамі Антанты. Грэчаская армія высадзілася ў Ізміры і пасля паводле Сеўрскага міру захад Малой Азіі адыходзіў да Грэцыі. Але саюзнікі не перасталі канфліктаваць адзін з адным і, скарыстаўшыся паражэннем Венізеласа на выбарах і прыходам да ўлады караля Канстанціна, вядомага ў мінулым як сябра Германіі, сталі адзін за адным здраджваць і аказваць дапамогу турэцкаму ўраду ў Анкары. У гэты ж час магутная хваля турэцкай мабілізацыі пад правадырствам Атацюрка аказала грэчаскім сілам адпор і разграміла іх, пераследваючы да самага Ізміра, дзе адбылася сапраўдная катастрофа.

Вялікая ідэя, такім чынам, скончылася паражэннем Грэцыі, генацыдам і дэпартацыяй асноўнай масы 2-мільённага хрысціянскага насельніцтва Анатоліі (Гл. Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам).

Ультраправая грэчаская партыя «Залаты світанак» падтрымлівае адраджэнне Вялікай ідэі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. History of Greece // The Great Idea
  2. Runciman, Steven. The Great Church in Captivity, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, стар. 378.
  3. Jelavich, History of the Balkans, 18th and 19th Centuries, стар. 229.
  4. Праф. Ѳ. Кургановъ. «Историческій очеркъ греко-болгарской распри» // "Православный Собесѣдникъ. 1873: май, стр. 6.
  5. Кн. Г. Трубецкой. Россія и вселенская патриархія послѣ Крымской войны. 1856—1860 гг.. // «Вѣстникъ Европы». 1902, № 6, стр. 496.
  6. 6,0 6,1 Никита Брыгин. Времён стремительная связь. Литературоведческие очерки. Одесса, Маяк, 1977
  7. 7,0 7,1 Н. Брыгин. Тайны, легенды, жизнь. Одесса: Optimum, 2002
  8. О. Капчинский. «Маркиз Делафар — агент с Лубянки»
  9. 9,0 9,1 В. Канторович. «Французы в Одессе.» О.: Оптимум, 2003
  10. Греческая колония встретила своих сородичей с помпой и великолепием и в застольных речах заверяла гостей, что только они призваны поставить упавшую Россию на ноги. Греки бряцали своими кривыми саблями, щёлкали шпорами и, вспоминая ахейских предков, обещали вернуться из похода со щитами… В. Канторович. «Французы в Одессе.»
  11. Деникин, А. И. «Очерки русской смуты

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Ірэдэнтызм