Паўстанне Сырыма Датава

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Паўстанне Сырыма Датыва
Асноўны канфлікт: Казахскія паўстанні
Дата 1783-1797
Месца сучасны Казахстан
Прычына зямельная спрэчка, несправядлівая плата казахаў казакам
Вынік Падаўленне паўстання
Праціўнікі
Расійская імперыя Расійская імперыя Казахі
Камандуючыя
Кацярына II Сырым Датаў, Байрамук, Барак, Тыленшы

Паўстанне Сырыма Датава (Датулы) — паўстанне казахаў Малодшага жуза 1783—1797 гадоў пад правадырствам Сырыма Датава.

Нацыянальны рух казахаў пад правадырствам Сырыма Датава быў непасрэдна злучана з пачаткам спроб урада рэгуляваць унутранае жыццё падуладных казахскіх родаў. Фактычна бурныя падзеі ў Малодшым жузе ў канцы XVIII стагоддзя былі водгаласам Сялянскай вайны Пугачова, у якой прынялі актыўны ўдзел башкіры і частка казахскіх родаў. У першы момант, для таго каб зменшыць напал пугачоўшчыны, Кацярына II пайшла на даволі вялікія саступкі, злучаныя з дазволам выкарыстання традыцыйных месцаў вандровак, рачных і азёрных угоддзяў, аднятых у сувязі з пашырэннем Уральскага, Арэнбургскага і Сібірскага казачых войскаў, арганізацыяй пагранічных ліній на Урале і Іртышы. Указам 7 лістапада 1775 года Калегія замежных спраў дазволіла казахам выкарыстанне паш у міжрэччы Урала і Волгі, на беразе Каспійскага мора, на правым беразе Іртыша. Але гэтыя дзеянні давяліся насуперак з ужо распачатымі мерамі па каланізацыі дадзеных тэрыторый, фактычна гэтыя землі або ўжо былі заняты пад казацкія хутары і казённыя раллі, або былі запланаваны пад такія. У 1782 годзе быў выдадзены Указ з тлумачэннем, што ў выпадку перагона скаціны на паказаныя землі, папярэдне патрэбна аплата за іх «найманне». Але і гэта мера здалася недастатковай, у прыватнасці ўральскія казакі выявілі ініцыятыву, запатрабаваўшы падаванні аманатаў (закладнікаў) пры праходзе праз тэрыторыю, што кантралявалася войскам, а потым кіраванне войска і зусім забараніла казакам здачу зямлі ўнаймы, то бок фактычна забаранілі пераход казахаў за Урал, на «ўнутраны бок». У адказ рушыла ўслед сапраўднае паўстанне, шматлікія набегі на фарпосты і ўмацаванні, зваротныя карныя экспедыцыі.

У Малодшым жузе ў гэты ж час адбываліся і ўнутраныя звады. Пасля пераходу пад расійскае заступніцтва значэнне ханскай улады ўпала, вертыкальная феадальная піраміда хан — султаны — радавыя старшыны рассыпалася, кожны з кіраўнікоў родаў імкнуўся самастойна дамовіцца з памежнай і цэнтральнай адміністрацыяй. Для знішчэння паўсталай анархічнай блытаніны, арэнбургскі генерал-губернатар Ігельстром прапанаваў скліканне з'езда старшын, адмысловага стэпавага парламента. Але пасля таго, як галовай з'езда быў абраны Сырым Датаў[1], а сам ён стаў напамінаць шляхецкі Сойм, у 1789 годзе Ігельстром аддаў перавагу аднаўленню ханскай улады[2], што прывяло да ўзмацнення ўнутранага супрацьстаяння і адкрытага непадпарадкавання рускай адміністрацыі, узросту ліку нападаў на памежныя лініі, поўнаму прыпынку гандлю з Сярэдняй Азіяй цягам усіх 1790-х гадоў. Толькі да 1797 года шляхам шматлікага гандлю са старшынамі, султанамі атрымалася ўлагодзіць большасць казахскіх родаў і паўстанне пайшла на спад. Сырым Датаў быў змушаны адвандраваць у землі Хівінскага ханства.

Зноскі