Гарызантальная сістэма каардынат

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Гарызантальная сістэма каардынат, або гарызонтная сістэма каардынат — гэта сістэма нябесных каардынат, у якой асноўнай плоскасцю з'яўляецца плоскасць матэматычнага гарызонту, а полюсамі - зеніт і надзір. Яна ўжываецца пры назіраннях зорак і руху нябесных цел Сонечнай сістэмы на мясцовасці няўзброеным вокам, у бінокль ці тэлескоп з азімутальнай устаноўкай. Гарызантальныя каардынаты не толькі планет і Сонца, але і зорак бесперапынна змяняюцца на працягу сутак з прычыны сутачнага кручэння нябеснай сферы.

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Гарызантальная сістэма каардынат

Лініі і плоскасці[правіць | правіць зыходнік]

Гарызантальная сістэма каардынат заўсёды топацэнтрычная, назіральнік заўсёды знаходзіцца ў фіксаванай кропцы на паверхні зямлі (адзначана літарай O на малюнку). Будзем меркаваць, што назіральнік знаходзіцца ў паўночным паўшар'і Зямлі на шыраце φ. Пры дапамозе адвеса вызначаецца кірунак на зеніт (Z), як верхняя кропка, у якую накіраваны адвес, а надзір (Z') - як ніжняя (пад Зямлёй). Таму і лінія (ZZ '), якая злучае зеніт і надзір, называецца стромай лініяй.

Плоскасць, перпендыкулярная да стромай лініі ў пункце O, называецца плоскасцю матэматычнага гарызонту. На гэтай плоскасці вызначаецца кірунак на поўдзень (геаграфічны, а не магнітны!) І поўнач, напрыклад, у напрамку найкарацейшай за дзень цені ад гномана. Найкарацейшай яна будзе ў праўдзівы апоўдні, і лінія (NS), якая злучае поўдзень з поўначчу, называецца паўдзённай лініяй. Пункты усходу (E) і захаду (W) бяруцца адлеглымі на 90 градусаў ад кропкі поўдня адпаведна супраць і па ходу гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з зеніту. Такім чынам, NESW - плоскасць матэматычнага гарызонту.

Плоскасць, якая праходзіць праз паўднёвую і стромую лініі (ZNZ'S), завецца плоскасцю нябеснага мерыдыяна, а плоскасць, якая праходзіць праз нябеснае цела - плоскасцю вертыкала дадзенага нябеснага цела. Вялікае кола, па якім яна перасякае нябесную сферу, называецца вертыкаль нябеснага цела.

Каардынаты[правіць | правіць зыходнік]

У гарызантальнай сістэме каардынат адной каардынатай з'яўляецца альбо вышыня свяціла h, альбо яго зенітная адлегласць z. Іншай каардынатай з'яўляецца азімут A.

Вышынёй h свяціла называецца дуга вертыкала свяціла ад плоскасці матэматычнага гарызонту да накіравання на свяціла. Вышыня адлічваецца ў межах ад 0° да +90° да зеніту і ад 0 ° да -90 ° да надзіру.

Зенітным адлегласцю z свяціла называецца дуга вертыкала свяціла ад зеніту да свяціла. Зенітныя адлегласці адлічваюцца ў межах ад 0° да 180° ад зеніту да надзіру.

Азімут A свяціла называецца дуга матэматычнага гарызонту ад кропкі поўдня да вертыкала свяціла. Азімут адлічваецца ў бок сутачнага кручэння нябеснай сферы, то ёсць на захад ад пункту поўдня, у межах ад 0 ° да 360 ° [1]: 41. Часам азімут адлічваецца ад 0 ° да +180 ° на захад і ад 0 ° да -180 ° на ўсход. (У геадэзіі Азімут адлічваецца ад пункту поўначы[1].)

Асаблівасці змены каардынат нябесных цел[правіць | правіць зыходнік]

За суткі зорка (а таксама ў першым набліжэнні - цела Сонечнай сістэмы) апісвае круг, перпендыкулярны восі свету (PP'), якая на шыраце φ нахіленая да матэматычнаму гарызонту на вугал φ. Таму яна будзе рухацца паралельна матэматычнаму гарызонту толькі пры φ, роўным 90 градусаў, гэта значыць на Паўночным полюсе. Таму ўсе зоркі, бачныя там, будуць незахадзячымі (у тым ліку і Сонца на працягу паўгода, гл даўгата дня) а іх вышыня h будзе пастаяннай. На іншых шыротах даступныя для назіранняў у дадзены час года зоркі дзеляцца на:

  • захадзячыя і ўзыходзячыя (h на працягу сутак праходзіць праз 0)
  • незахадзячыя (h заўсёды больш 0)
  • неузыхадзячыя (h заўсёды менш 0)

Максімальная вышыня h зоркі будзе назірацца раз у дзень пры адным з двух яе мінанняў праз нябесны мерыдыян - верхняй кульмінацыі, а мінімальная - пры другім з іх - ніжняй кульмінацыі. Ад ніжняй да верхняй кульмінацыі вышыня h зоркі павялічваецца, ад верхняй да ніжняй - памяншаецца.

Пераход да першай экватарыяльнай[правіць | правіць зыходнік]

У дадатак да плоскасці гарызонту NESW, стромай лініі ZZ'і восі свету PP' накрэслім нябесны экватар, перпендыкулярны да PP 'у кропцы O. Пазначым t - гадзінны вугал свяціла, δ - яго скланенне, R - само свяціла, z - яго зенітную адлегласць. Тады гарызантальную і першую экватарыяльную сістэму каардынат звяжа сферычны трохвугольнік PZR, званы першым астранамічным трохвугольнікам, або паралактычным трохвугольнікам. Формулы пераходу ад гарызантальнай сістэмы каардынат да першай экватарыяльнай сістэмы каардынат маюць наступны выгляд:

\sin\delta = \sin\varphi \cos z - \cos\varphi \sin z \cos A \,
\cos\delta \sin t = \sin z \sin A \,
\cos\delta \cos t = \cos\varphi\cos z + \sin\varphi \sin z \cos A\,

Зноскі

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]