Сонечная сістэма

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)

Сонечная сістэмазорная сістэма, якая складаецца з Сонца і яго планетнай сістэмы, і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя касмічныя аб'екты, якія абарочваюцца вакол Сонца: планеты і іх спадарожнікі, а таксама малыя целы — астэроіды, метэароіды, каметы, касмічны пыл.

Склад[правіць | правіць зыходнік]

  • Малыя целы Сонечнай сістэмы

Паходжанне Сонечнай сістэмы[правіць | правіць зыходнік]

Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфармавалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака.

Сонца і планеты[правіць | правіць зыходнік]

Сонца — жоўты карлік спектральнага класа G2V — уяўляе сабой цэнтральнае цела Сонечнай сістэмы, засяроджвае каля 99,9 % яе агульнай масы, і ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе.

Арбітальны рух планет[правіць | правіць зыходнік]

Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім эксцэнтрысітэтам і малым нахілам да плоскасці экліптыкі, г.зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай вуглавой хуткасцю валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — Нептуна — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля перыгелія ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў рэзанансе 2:3 — два абарачэнні Плутон адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна.

Сутачнае вярчэнне планет[правіць | правіць зыходнік]

Бо́льшая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з'яўляюцца Венера і Уран, прычым Уран верціцца амаль «на баку», г.зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты.

Параўнальная табліца асноўных параметраў планет[правіць | правіць зыходнік]

Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі:

* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле Зямля.
**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.
***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе Міжнародны Астранамічны Саюз класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты.
Планета Экватарыяльны
дыяметр
(зямных дыяметраў)
Маса
(зямных мас)
Арбітальны
радыус
(а. а.)
Арбітальны
перыяд
(гадоў)
Суткі
(зямных сутак)
Спадарожнікі
Меркурый 0,382 0,06 0,38 0,241 58,6 няма
Венера 0,949 0,82 0,72 0,615 243** няма
Зямля* 1,00 1,00 1,00 1,00 1,00 1
Марс 0,53 0,11 1,52 1,88 1,03 2
Юпітэр 11,2 318 5,20 11,86 0,414 63
Сатурн 9,41 95 9,54 29,46 0,426 60
Уран 3,98 14,6 19,22 84,01 0,718** 27
Нептун 3,81 17,2 30,06 164,79 0,671 13
Плутон*** 0,24 0,0017 39,5 248,5 6.5** 2
Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца

«Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы[правіць | правіць зыходнік]

Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў змушаны з паверхні якая верціцца вакол сваёй восі і што рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. Бачныя рухі Сонца і планет успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі.

Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы[правіць | правіць зыходнік]

На працягу доўгага часу панавальнай была геацэнтрычная мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаным законам рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацаваная Пталамеем (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў.

Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў XVI стагоддзі, калі Мікалай Капернік распрацаваў геліяцэнтрычную сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні:

  • у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля;
  • шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэтае кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў;
  • Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцяцца вакол Сонца па акружнасці, і гэтае кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак;
  • усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў;
  • уяўныя прамыя і папятныя рухі планет належаць не ім, а Зямлі.

Галактычная арбіта[правіць | правіць зыходнік]

Становішча Сонцы ў нашай Галактыцы

Сонечная сістэма з'яўляецца часткай Млечнага Шляху — спіральнай галактыкі, мае дыяметр каля 30 тысяч парсек (або 100 тысяч светлавых гадоў) і якая складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго), і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т.ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з спіральных рукавоў Млечнага Шляху.

Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам.

Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.[1][2][3]

Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва[правіць | правіць зыходнік]

Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь Мясцовае міжзоркавае воблака і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае сонечны вецер.

Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным вадароднай і геліевай плазмы), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з сонечнай кароны. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца, шчыльнасць сонечнага ветру слабее, і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціску міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утворыцца некалькі пераходных вобласцяў.

Мяжа ўдарнай хвалі[правіць | правіць зыходнік]

Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцяў, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца мяжой ударнай хвалі (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 а. а. ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманым з касмічнага апарата «Вояджэр-1», ён перасёк гэтую мяжу ў снежні 2004 гада.)

Геліасфера і геліапаўза[правіць | правіць зыходнік]

Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца геліапаўзай. Па форме яна падобная на бурбалку, выцягнутую ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліапаўзай, завецца геліасферай.

Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліапаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а.а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліапаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы Галактыкі.

Галаўная ўдарная хваля[правіць | правіць зыходнік]

На іншым баку геліапаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж галаўной ударнай хвалі (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцяў міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму.

Мяжа Сонечнай сістэмы[правіць | правіць зыходнік]

Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага прыцягнення. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да воблака Оарта, што цягнецца амаль на светлавы год.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

Зноскі