Леў Мікалаевіч Талстой

З пляцоўкі Вікіпедыя.
(Пасля перасылкі з Леў Талстой)
Перайсці да: рух, знайсці
Леў Талстой (1908). Каляровы фотаздымак Пракудзіна-Горскага

Леў Мікала́евіч Талсто́й, (руск.: Толсто́й, Лев Никола́евич) (28 жніўня (9 верасня) 1828 — 7 лістапада (20 лістапада) 1910) — расійскі пісьменнік і публіцыст. Творчасць Л. Талстога, якая вырасла на класічных традыцыях, стала эпохай свядомасці чалавецтва. Велізарнае ўздзеянне мастацкіх адкрыццяў Л. Талстога на сусветную літаратуру.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сядзібе Ясная Паляна ў Тульскай губерніі. Належаў да старажытнага дваранскага роду, атрымаў ад бацькі ў спадчыну тытул графа. Атрымаў хатнюю адукацыю, затым паступіў у Казанскі ўніверсітэт, які, аднак, не скончыў, а вярнуўся ў Ясную Паляну. Але ўжо праз два гады адмовіўся ад спакойнага вясковага жыцця і пераехаў у Маскву.

У 1851 годзе скіраваўся на Каўказ і запісаўся добраахвотнікам у армію. Прымаў удзел у Крымскай вайне (18531856). Да літаратуры звярнуўся падчас вайсковай службы; ужо першы раман Талстога «Дзяцінства» (1852) быў заўважаны крытыкай.

Да 1856 года, калі Талстой перастаў служыць, ён ужо паспеў стаць знакамітым пісьменнікам. У 1859 годзе ён вярнуўся ў Ясную Паляну, дзе адчыніў школу для сялянскіх дзяцей і працягваў пісаць. У 1862 годзе ён ажаніўся з Соф'яй Берс. Наступныя пятнаццаць гадоў былі для Талстога самымі плённымі ў яго творчасці. У 18651869 гадах ён выдаў сваю эпапею «Вайна і мір», а ў 18751877 гадах пабачыла свет «Ганна Карэніна».

Напрыканцы 1870-х гадоў Талстой перажыў духоўны крызіс, пазней яго захапіла ідэя маральнага ўдасканалення і «опрощения» («спрашчэння»), і Талстой пачаў крытыкаваць грамадскі лад, дзяржаву, царкву (у 1901 годзе яго адлучылі ад праваслаўнай царквы), увесь жыццёвы лад «адукаваных класаў». Адначасова ў творчасці Талстога ўсё часцей пачалі ўзнікаць тэмы смерці, граху, пакаяння, маральнага перанараджэння.

Разлад у сям'і прымусіў Талстога пакінуць Ясную Паляну. У хуткім часе ён захварэў на запаленне лёгкіх і 20 лістапада 1910 года памёр на станцыі Астапава Разана-Уральскай чыгункі. Пахаваны Леў Талстой у Яснай Паляне.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Дэбютаваў аповесцямі «Дзяцінства» (1852), «Гады падлетка» (1854), «Юнацтва» (1857) і ваеннымі апавяданнямі «Набег», «Высечка лесу». Стварыў мастацкія нарысы «Севастопаль у снежні месяцы», «Севастопаль у маі», «Севастопаль у жніўні 1855 г.», (1855—56).

У аповесці «Казакі» (1863, не завершана) асэнсаванне ролі казацтва ў гістарычным лёсе Расіі і ўсходняга славянства. Раман-эпапея «Вайна і мір» (1863—69) — нябачаная ў літаратуры новага часу з'ява паводле жанру, багацця і шырыні паказу народнага жыцця і гістарычных падзей, па псіхалагічнай распрацаванасці характараў; у ім выявілася тэндэнцыя пераходу ад пункту гледжання народа ва ўсім, з чаго складаецца жыццё чалавека, у форме гарманізацыі свету, збліжэння пачаткаў жыцця праз маральны, эстэтычны рух дзеяння да народнай праўды, прастаты, шчырасці. Трагічныя старонкі еўрапейскай гісторыі, вайны, дыпламатычнай і прыдворнай маны, чалавечых смерцяў і няшчасцяў у ім ураўнаважваюцца старонкамі народнага гераізму, чалавечай любові, самаахвярнасці. У рамане «Ганна Карэніна» (1875—77) асэнсаваны шматлікія пласты паслярэформеннага жыцця, калі «ўсё перавярнулася і пачынае ўкладвацца».

Панарама жыцця з яго вечнымі пытаннямі дабра і зла, любові і нянавісці, смерці і бяссмерця прадстаўлена ў шматлікіх мастацкіх празаічных («Халстамер», «Смерць Івана Ільіча», абодва 1886; «Крэйцэрава саната», 1891; «Айцец Сергій», 1911, і інш.) і драматычных («Улада цемры», 1886; «Плады асветы», 1890) творах.

У рамане «Уваскрэсенне» (1899) праз лёс галоўных герояў, праз іх блуканне па «кругах» чалавечай чысціні, падзенняў, пакут, духоўнага ўваскрэсення, па «кругах» жорсткай і бязлітаснай бюракратычнай машыны Л. Талстой паказаў праўдзівую і кантрастную карціну розных бакоў жыцця тагачаснай Расіі.

У творах апошніх дзесяцігоддзяў — драме «Жывы труп», аповесцях «Пасля балю» (абедзве апубл. 1911), «Хаджы-Мурат» (апубл. 1912), т.зв. народных апавяданнях — дасягнуў незвычайнага майстэрства лаканічнага пісьма: тонкасць і глыбіня псіхалагічнага аналізу суседнічаюць у іх з адкрытай пропаведдзю супраць антыгуманных, жорсткіх праяў грамадскага жыцця. Усё большае месца ў яго творчасці займала публіцыстыка.

Светапогляд, публіцыстыка[правіць | правіць зыходнік]

У пач. 1880-х г. пасля працяглай і складанай эвалюцыі светапогляду Л. Талстой адкрыта абвясціў пра разрыў з афіцыйнай царкоўнай дактрынай як пануючай ідэалагічнай сістэмай і пра пераход на пазіцыі «простага працоўнага народа». Ён напісаў шэраг філасофска-публіцыстычных трактатаў («Споведзь», 1879—80; «Даследаванне дагматычнага багаслоўя», 1879—84; «У чым мая вера?», 1883—84; «Дык што ж нам рабіць?», 1885—86, і інш.), у якіх абвінаваціў афіцыйную царкву ў падтрымцы і апраўданні вайны і насілля. У трактаце «Царства божае ўнутры вас» (1893, на франц. мове; у Расіі забаронена, апубл. 1906) галоўнымі аб'ектамі выкрывання сталі ваеншчына, мілітарызм, сацыяльна-палітычныя сілы, занятыя маральнай і эканамічнай падрыхтоўкай крывавых канфліктаў і сусветнай вайны.

Складаныя пытанні мастацтва ў трактаце «Што такое мастацтва?» (1897—98). У канцы XIX ст. стварыў уласную арыгінальную тэорыю, у аснове якой ідэя ненасілля — своеасаблівая «праграма міру» з універсальным комплексам маральных і сацыяльна-этычных патрабаванняў. Найвышэйшую мэтў ён бачыў у яднанні людзей і іх самаўдасканаленні праз адмаўленне служыць злу насілля.

Ён адгукаўся на балючыя і вострыя пытанні сучаснасці («Рабства нашага часу», «Не забі», абодва 1900; «Не магу маўчаць!», «Корань зла», абодва 1908, і інш.). Сусветны рэзананс атрымала яго антываенная публіцыстыка («Салдацкая памятка», «Афіцэрская памятка», абодва 1901; «Адумайцеся!», 1905).

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Полн. собр. соч. Т. 1—90. М, 1928— 58.
  • Собр. соч. Т. 1—22. М, 1978—85;

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • Ці шмат чалавеку трэба зямлі і др. апавяданьні. Вільня, 1928.
  • Ад чаго зло на сьведе. Вільня, 1929.
  • Хаджы-Мурат. Мн., 1931.
  • Васкрэсенне. Мн., 1937.
  • Палікушка. Пасля бала. Мн., 1937.
  • Севастопальскія апавяданні. Мн., 1937.
  • Каўказскі нявольніх. Мн., 1941.
  • Апавяданні для дзяцей. Мн., 1946.
  • Аповесці і апавяданні, Мн., 1954.
  • Смерць Івана Ільіча. Крэйцарава саната. Гаспадар і парабак. Мн., 1977.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Леў Талстой і Беларусь. Мн., 1981.
  • Адамовіч А. М., Чубакоў С. Н. Талстой // БЭ ў 18 т. Т. 15. Мн., 2002.
  • Гусев Н. Н. Л. Н. Толстой: Материалы к биогр. М., 1954—70.
  • Гудзий Н. К. Лев Толстой. 3 изд. М, 1960.
  • Шифман А. Н. Лев Толстой н Восток. М., 1960.
  • Арденс Н. Н. Творческий путь Л. Н. Толстого. М, 1962.
  • Толстой и зарубежный мир. Т. 1—2. М, 1965.
  • Куприянова Е. Н. Эстетика Л. Н. Толстого. М.; Л., 1966.
  • Чубаков С. Н. «Все дело жнзни»: (Лев Толстой и понски мира). Мн., 1978.
  • Ломунов К. Н. Лев Толстой в современном мире. М., 1975.
  • Л. Н. Толстой в воспомннаннях современннков. Ч. 1—2. М., 1978.
  • Опульская Л. Д. Роман-эпопея Л. Н. Толстого «Война и мир». М., 1987
  • Библиографический указатель литературы о Л. Н. Толстом. М., 1999.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]