Уільям Шэкспір

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Уільям Шэкспір (1610)

Уільям Шэкспір (англ.: William Shakespeare; 23 красавіка 1564, Стратфард-на-Эйване — 23 красавіка 1616, Стратфард-на-Эйване) — англійскі драматург, паэт, акцёр эпохі Адраджэння. Найвядомейшы і найзначнейшы драматург у сусветнай гісторыі, які значна паўплываў на развіццё тэатральнага мастацтва, яго творы і сёння не сходзяць з тэатральных падмосткаў.

Жыццё і творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сям'і гандляроў і рамеснікаў. Вучыўся ў г.зв. «граматычнай школе», верагодна ў Стратфардзе, дзе асноўным прадметам была лацінская мова і асновы грэчаскай, атрымаў шырокія веды антычнай міфалогіі, гісторыі і літаратуры, якія адбіліся ў яго творчасці. У 1582 пабраўся шлюбам з А. Хэсуэй, разам ёю траіх дзяцей. Пасля 1587 пакінуў Страдфард-на-Эйване і сваю сям'ю і перасяліўся ў Лондан. Далей пра яго жыцця няма ніякіх звестак да 1592, калі ён згадваецца як акцёр і драматург у перадсмяротным памфлеце драматурга Р. Грына «На грош розуму, купленага за мільён раскаяння». Больш дакладныя біяграфічныя звесткі датуюцца 15931594, калі ён уступіў у адну з найвядомейшых англійскіх тэатральных трупаў таго часу — трупу Р. Бёрбеджа «Слугі лорда-камергера» (Chamberlain's Men).

Магчыма, Шэкспір стаў прафесійным акцёрам ужо ў кан. 1580-х, а з 1590-х пачаў і сваю драматургічную дзейнасць. Напачатку мала што казала, што Шэкспір будзе не толькі самым вядомым драматургам свету, але і адной з самых загадкавых асоб у гісторыі. Дагэтуль існуе маса гіпотэз (упершыню агалошаных у кан. 18 ст.), быццам яго п'есы належаць перу зусім іншага чалавека. За два з лішнім стагоддзя на «ролю» аўтара п'ес высоўвалі каля 30 самых розных прэтэндэнтаў — ад Фрэнсіса Бэкана і Крыстафера Марло да пірата Фрэнсіса Дрэйка і каралевы Елізаветы. Таксама былі версіі, што пад імем Шэкспіра хаваецца цэлы калектыў аўтараў — да яе падштурхоўвае небывалая шматграннасць творчай спадчыны Шэкспіра: трагедыі, камедыі, гістарычныя хронікі, барочныя драмы, лірыка-філасофская паэзія, і яго знакамітыя санеты. Пры гэтым нават у рамках аднаго жанру — любога з пералічаных — Шэкспір дзіўна шматаблічны. Аднак кім бы ён не быў, творы генія Адраджэння сёння па-ранейшаму натхняюць рэжысёраў і акцёраў усяго свету.

Першыя п'есы Шэкспіра датуюцца пач. 1590-х, апошняя — да 1612. Творчы шлях Шэкспіра быў не занадта доўгім — каля 20 гадоў, але за гэты час у яго драматургіі адбілася эвалюцыя ўсяго рэнесанснага светапогляду. У ранніх камедыях («Як вам гэта спадабаецца», «Два веронцы», «Сон у летнюю ноч», «Шмат шуму з нічога», «Дванаццатая ноч», «Бясплодныя высілкі кахання», «Утаймаванне наравістай», «Камедыя памылак», «Віндзорскія насмешніцы») у поўнай меры прысутнічае гарманічнае адлюстраванне дасканаласці светабудовы, жыццярадасны, аптымістычны погляд на свет. У іх няма круцельскіх матываў, распаўсюджаных у літаратуры таго часу. Тут весяляцца дзеля весялосці, жартуюць дзеля жарты. Дзіўная разнастайнасць жанравых варыяцый камедый — рамантычная камедыя, камедыя характараў, камедыя палажэнняў, фарс, «высокая» камедыя. Пры гэтым усе персанажы шматгранныя, псіхалагічныя хады — складаныя і разнастайныя. Героі шэкспіраўскіх камедый заўсёды выдатныя, у іх вобразах увасобленыя тыпова рэнесансныя рысы: воля, востры розум, імкненне да незалежнасці, і, вядома, усёперамагаючае жыццялюбства. Нават на чыста фарсавых сітуацыях камедыі палажэнняў (напр. у «Камедыі памылак») Шэкспір будуе складаныя рэалістычныя характары. Асабліва цікавыя жаночыя вобразы гэтых камедый — роўныя мужчыне, свабодныя, энергічныя, актыўныя і абаяльныя.

У гэты жа перыяд (15901600) ён піша шэраг гістарычных хронік. У шэкспіразнаўстве іх прынята дзяліць на дзве тэтралогіі, кожная з якіх ахоплівае адзін з перыядаў англійскай гісторыі. Першая з іх — тры часткі Генрыха VI і Рычард III — пра час барацьбы Пунсовай і Белай ружы; другая — Рычард II, дзве часткі Генрыха IV і Генрых V — пра папярэдні перыяд барацьбы паміж феадальнымі баронамі і абсалютнай манархіяй. Жанр драматычнай хронікі ўласцівы толькі англійскаму Адраджэнню. Хутчэй за ўсё, так атрымалася таму, што ўлюблёным тэатральным жанрам ранняга англійскага сярэднявечча былі містэрыі на свецкія матывы. Драматургія спелага Адраджэння фармавалася пад іх уплывам; і ў драматычных хроніках захаваныя шматлікія містэрыяльныя рысы: шырокі ахоп падзей, мноства персанажаў, вольнае чаргаванне эпізодаў. Аднак у адрозненне ад містэрый, у хроніках прадстаўленая не біблейская гісторыя, а гісторыя дзяржавы. Тут, у сутнасці, Шэкспір таксама звяртаецца да ідэалаў гармоніі — але гармоніі менавіта дзяржаўнай, якую бачыць у перамозе манархіі над сярэднявечнай феадальнай міжусобіцай. У фінале п'ес перамагае дабро; зло, які бы страшны і крывавы не быў яго шлях, зрынутае. Такім чынам, у першы перыяд творчасці Шэкспіра на розных узроўнях — асобасным і дзяржаўным — трактуецца галоўная рэнесансная ідэя: дасягненне гармоніі і гуманістычных ідэалаў. Аднак ужо ў першы перыяд з'явіліся дзве п'есы, у якіх узнікае прадвесце будучых шэкспіраўскіх трагедый — «Рамэа і Джульета» і «Юлій Цэзар», тут упершыню выразна чутныя ноты сумнення ў тым, што ўсеагульная гармонія можа стаць рэальнасцю.

Другі перыяд творчасці (16011607) прысвечаны пераважна трагедыі (за гэтыя гады ён піша толькі дзве камедыі: «Канец — справе вянец» і «Мера за меру», прычым другая з іх фактычна з'яўляецца драмай). Менавіта ў гэты перыяд драматург дасягае вяршыні сваёй творчасці — «Гамлет» (1601), «Атэла» (1604), «Кароль Лір» (1605), «Макбет» (1606), «Антоній і Клеапатра» (1607), «Карыалан» (1607). У іх ужо няма і сляда гарманічнага адчування свету, тут раскрыюцца канфлікты вечныя і невырашальныя. Тут трагедыя складзеная не толькі ў сутыкненні асобы і грамадства, але і ва ўнутраных супярэчнасцях у душы героя. Праблема выводзіцца на агульны філасофскі ўзровень, прычым характары застаюцца незвычайна шматграннымі і псіхалагічна аб'ёмнымі. Пры гэтым вельмі важна, што ў вялікіх трагедыях Шэкспіра поўнасцю адсутнічае фаталістычныя адносіны да лёсу, які прадвызначае трагедыю. Галоўны акцэнт, як і раней, робіцца на асобе героя, які будуе свой лёс і лёсы навакольных.

Творы апошняга перыяду творчасці: «Цымбелін», «Зімовая казка», «Бура» — паэтычныя казкі, якія ўводзяць ад рэальнасці ў свет мары. Поўная ўсвядомленая адмова ад рэалізму і сыход у рамантычную фантазію заканамерна тлумачыцца шэкспіразнаўцамі як расчараванне драматурга ў гуманістычных ідэалах, прызнанне немагчымасці дасягнення гармоніі. Гэты шлях — ад пераможна-радаснай веры ў гармонію да стомленага расчаравання — фактычна прайшоў і ўвесь светапогляд Адраджэння.

Рэканструяваны тэатр «Глобус» у Лондане

Сусветнай папулярнасці п'ес Шэкспіра спрыяе выдатнае веданне драматургам тэатра «знутры». Практычна ўсё лонданскае жыццё Шэкспіра была звязаная з тэатрам, прычым з 1599 — з тэатрам «Глобус», адным з найважных цэнтраў культурнага жыцця Англіі. Менавіта сюды ў толькі што адбудаваны будынак перасялілася трупа Р. Бёрбеджа «Слугі лорда-камергера», як раз у то час, калі Шэкспір стаў адным з пайшчыкаў трупы. Шэкспір іграў на сцэне прыкладна да 1603 — прынамсі, пасля гэтага часу ўзгадак пра яго ўдзеле ў спектаклях няма. Відаць, як акцёр Шэкспір не карыстаўся асобай папулярнасцю — захаваліся звесткі, што ён выконваў другарадныя і эпізадычныя ролі. Тым не менш, сцэнічная школа была пройдзеная — праца на сцэне, несумнеўна, дапамагла Шэкспіру дакладней зразумець механізмы ўзаемадзеяння акцёра з гледачом і сакрэты поспеху ў гледачоў. Поспех у гледачоў быў вельмі важны для Шэкспіра і як для тэатральнага пайшчыка, і як для драматурга — і пасля 1603 ён заставаўся дужа звязаным з «Глобусам», на сцэне якога ставіліся практычна ўсё напісаныя ім п'есы. Будова залы «Глобуса» прадвызначала сумяшчэнне на адным спектаклі гледачоў самых розных сацыяльных і маёмасных пластоў, пры гэтым тэатр мясціў не меней 1500 гледачоў. Перад драматургам і акцёрамі паўставала найскладанейшая задача ўтрымліваць увагу разнастайнай аўдыторыі. П'есы Шэкспіра ў максімальнай ступені адказвалі гэтым патрабаванням, карыстаючыся поспехам у гледачоў усіх катэгорый.

Мабільную архітэктоніку шэкспіраўскіх п'ес шмат у чым абумовілі і асаблівасці тэатральнай тэхнікі 16 ст. — адкрытая сцэна без заслоны, мінімум рэквізіту, крайняя ўмоўнасць сцэнічнага афармлення. Гэта прымушала канцэнтраваць увагу на акцёры і яго сцэнічным майстэрстве. Кожная роля ў шэкспіраўскіх п'есах (часта — напісаная пад пэўнага акцёра) псіхалагічна аб'ёмная і дае вялізныя магчымасці яе сцэнічнай інтэрпрэтацыі; лексічная будова мовы мяняецца не толькі ад п'есы да п'есы і ад персанажа да персанажа, але і трансфармуецца ў залежнасці ад унутранага развіцця і сцэнічных акалічнасцяў (Гамлет, Атэла, Рычард III і інш.).

Наогул мова драматургічных твораў Шэкспіра незвычайна багатая: па даследаваннях філолагаў і літаратуразнаўцаў, яго слоўнік налічвае больш за 15 тыс. словаў. Мова персанажаў ідзе разнастайнымі кірункамі — метафарамі, алегорыямі, перыфразамі і г. д. Драматург выкарыстаў у сваіх п'есах мноства формаў лірычнай паэзіі 16 ст. — санет, канцону, альбу, эпіталаму і інш. Белы верш, якім у асноўным напісаныя яго п'есы, адрозніваецца гнуткасцю і натуральнасцю. Гэтым абумоўленая прывабнасць творчасці Шэкспіра для перакладчыкаў.

Мінімалізм сцэнічных сродкаў Адраджэння дазволіў драматургіі Шэкспіра арганічна ўліцца ў новы этап развіцця сусветнага тэатру, датаваны пач. 20 ст. — тэатру рэжысёрскага, арыентаванага не на асобныя акцёрскія працы, а на агульнае канцэптуальнае рашэнне спектакля. Немагчыма пералічыць нават агульныя прынцыпы ўсіх шматлікіх шэкспіраўскіх пастановак — ад падрабязнай бытавой трактоўкі да крайняй умоўна-сімвалічнай; ад фарсава-камедыйнай да элегічна-філасофскай або містэрыяльнв-трагедыйнай. П'есы Шэкспіра дагэтуль арыентаваныя на гледачоў практычна любога ўзроўню — ад эсіэтаў-інтэлектуалаў да непатрабавальнай глядацкай аўдыторыі. Гэтаму, разам са складанай філасофскай праблематыкай, спрыяюць і заблытаная інтрыга, і калейдаскоп розных сцэнічных эпізодаў, перамяжэнне патэтычных сцэнаў з камедыйнымі, і ўключэнне ў асноўнае дзеянне паядынкаў, музычных нумароў і г.д.

Драматургічныя творы Шэкспіра сталі асновай і многіх спектакляў музычнага тэатру (оперы «Атэла», «Фальстаф» (па «Віндзорскіх насмешніцах») і «Макбет» Джузэпэ Вердзі; балет «Рамэа і Джульета» С. Пракоф'ева і інш.).

Прыкладна ў 1610 Шэкспір пакінуў Лондан і вярнуўся ў Стратфард-на-Эйване. Да 1612 не губляў сувязі з тэатрам: у 1611 напісаная «Зімовая казка», у 1612 — апошні драматургічны твор, «Бура». Апошнія гады жыцця адышоў ад літаратурнай дзейнасці, і жыў ціха ў кругу сям'і. Верагодна, гэта было звязана з цяжкай хваробай — пра гэта сведчыць тасмамент Шэкспіра, які захаваўся і быў складзены яўна спехам 15.3.1616 і падпісаны Шэкспірам змяніўшымся почыркам.

Шэкспір на беларускай сцэне[правіць | правіць зыходнік]

На беларускай сцэне створаны новыя арыгінальныя трактоўкі і рашэнні «Гамлета», «Атэла», «Караля Ліра», «Макбета», «Утаймавання свавольніцы» і многіх іншых шэкспіраўскіх п'ес.

Напрыклад, акцёр беларускага савецкага тэатра Аляксандр Астужаў у вобразе Атэла адышоў ад традыцыйнага тлумачэння маўра як раўніўца, чалавека неўтаймоўнага, дзікага запалу. Яго Атэла быў «чалавекам найвялікшага даверу да людзей, добрай і светлай любові, чалавекам, які выпрабоўвае велізарнае шчасце ад валодання ўнутранай гармоніяй і вялікія пакуты пры страце гэтай гармоніі… Атэла Астужава быў паэтам, мысляром, маральным суддзёй, а затым ужо ваяром».

Лір у выкананні Саламона Міхаэлса — эпахальны шэкспіраўскі вобраз. У адрозненні ад іншых сусветнавядомых акцёраў, якія гулялі Ліра яу бацьку, з жорсткай нялюдскасцю падманутага дочкамі, Міхаэлс на першы план выносіў не трагедыю старога бацькі і караля, а чалавека, які страшнай цаной заплаціў за зразуменне свету. «Лір Міхаэлса, — піша прафесар Г. Н. Баяджыеў, — у сваіх нечалавечых пакутах знаходзіў праўду, за якую можна было плаціць жыццём. Ён паўставаў у фінале трагедыі як чалавек, які ўсё страціў, але замест згубленага набыў нешта значна больш каштоўнае: пазнанне супярэчлівага і страшнага свету».

Трэці спектакль — «Рамэа і Джульета» таксама быў выведзены за межы асабістых пачуццяў і сямейнай бытавой тэмы і вырашаўся як сацыяльная трагедыя. Услед за гэтымі пастаноўкамі на савецкай сцэне ствараецца цэлы шэраг іншых цікавых шэкспіраўскіх спектакляў.

Камедыйныя спектаклі «Шмат шуму з нічога» (театр ім. Вахтангава, 1936), «Утаймаванне свавольніцы» (ЦТЧА, 1938) і «Як вам гэта спадабаецца» (тэатр ім. Ярмолавай, 1940) з'явіліся значным этапам у засваенні камедыйнай творчасці Шэкспіра.

Пачатак новаму этапу шэкспіраўскага рэпертуара паклалі рэжысёры Г. Казінцаў (Ленінградскі тэатр ім. А. С. Пушкіна) і Н. Ахлапкоў (Маскоўскі тэатр ім. Ул. Маякоўскага), якія паставілі трагедыю «Гамлет» у пачатку 50-х гадоў.

Вялкім творчым дасягненнем з'явіліся шэкспіраўскія спектаклі, пастаўленыя Рускім драматычным тэатрам ім. М. Горкага (г. Мінск). Пастаноўкі «Дванаццатая ноч», «Атэла», «Кароль Лір» атрымалі шырокае прызнанне гледачоў. Камедыйны спектакль «Дванаццатая ноч» (1945), пастаўлены рэжысёрам С. Уладычанскім, — вытанчаны, лёгкі, дасціпны, музычны. Ён поўны чароўнага жарту, акцёрскіх знаходак, жыццярадасны.

Лепшым спектаклем тэатра быў «Кароль Лір» (1953). Рэжысёр спектакля народны артыст В. Фёдараў і мастак А. Грыгар'янц, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР, з дакладнасцю ўзнавілі суровую атмасферу старажытнай Англіі.

Пастаноўкі п'ес Шэкспіра былі таксама здзейснены ў абласных тэатрах рэспублікі — Гомельскім («Зімовая казка» і «Рамэа і Джульета», рэжысёр Л. Эльстан) і Магілёўскім («Утаймаванне свавольніцы», рэжысёр Б. Лур'е).

Беларускі тэатр пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі адным з першых нацыянальных тэатраў звярнуўся да мастацкай скарбніцы англійскага генія. У 1925 годзе, у час вучобы творчай моладзі ў Беларускай студыі ў Маскве, мастацкі кіраўнік студыі Валянцін Сяргеевіч Смышляеў, падрыхтоўваючы рэпертуар будучага тэатра, паставіў камедыю «Сон у летнюю ноч».

У гэтай п'есе, як і ў іншых камедыях, створаных у першы перыяд творчасці Шэкспіра, з найбольшай паўнатой адлюстраваліся аптымізм і жыццерадаснасць драматурга. «Сон ў летнюю ноч» — камедыя пра каханне, якое атрымлівае перамогу над усімі забабонамі. Шэкспір сцвярждае ў ёй гуманістычны погляд на пытанні маралі, кахання, шлюбу. Гэта — паэтычная, пранізаная рамантыкай, іскрыстая весялосцю камедыя. Для працы з навучэнцамі ён абраў «Сон у летнюю ноч», таму што лічыў, што гэтая народна-феерычная камедыя, звязаная са святам Івана Купалы, створаныя ў ёй характары юнакоў і дзяўчат, якія змагаюцца за сваё шчасце, за права любіць, будуць блізкія беларуская моладзі. Шэкспір гэтак жа, як і народная драма і антычная трагедыя, уваходзіў у праграму выхавання будучых акцёраў і рэжысёраў.

Асобныя недахопы з'яўляліся вынікам таго, што шэкспіраўскі спектакль ствараўся сіламі яшчэ невопытнай творчай моладзі. Студыйцы не заўсёды паспяхова ўвасаблялі цікавы рэжысёрскі задум; цяжка было на першых сітавінах справіцца з мастацкая шматпланавасцю камедыі, дамагчыся раўнавагі рэальных і фантастычных элементаў.

Пасля некалькіх паказаў у Маскве, спектакль «Сон у летнюю ноч» іграўся ў святочныя дні адкрыцця Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра (21-22 лістапада 1926 года), створанага ў Віцебску на аснове студыі.

«Сон у летнюю ноч», — паведамляла «Звязда», — спектакль, у якім тэатр ажыццявіў прымяненне так званых светлавых дэкарацый. Гэта пастаноўка у мінулым сезоне прайшла ў Віцебску 22 разы"".

Высокую ацэнку спектаклю даў знаўца Шэкспіра, прафесар Пражскага універсітэта Здэнэк Неедлы, які бачыў яго ў лістападзе 1927 года. Выказваліся і крытычныя заўвагі. Адчувалася, што пастаноўка не пакідала абыякавых, выклікала ажыўленыя спрэчкі.

Творчае жыццё «Сна ў летнюю ноч» было працяглым. Ён пяць гадоў не схадзіў са сцэны і быў згуляны больш за сто разоў. «Сон у летнюю ноч» быў адным з любімых спектакляў акцёраў, яны заўсёды з радасцю ў ім гулялі, удасканальваючы з году ў год сваё майстэрства.

«Сон у летнюю ноч» параўнальна рэдка ставіцца на сцэне. Праз шмат гадоў пасля беларускай пастаноўкі, камедыя была пастаўлена ў Маскоўскім тэатры Савецкай Арміі рэжысёрам А. Д. Паповым (1941).

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • «Антоній і Клеапатра»: драма (1982[1], Ю. Гаўрук)
  • «Атэла»: драма (1954[2], Ю. Гаўрук)
  • «Бура» (не друкавалася, ?Дата?, У. Някляеў)
  • «Гамлет»: драма (1935[3] і 1964[4], Ю. Гаўрук; 1954[2], В. і А. Вольскія; 1996[5], К. Крапіва)
  • «Дванаццатая ноч, альбо Чаго пажадаеце»: камедыя (1989[6], Я. Семяжон)
  • «Канец — справе вянец»: драма (1964, Ю. Гаўрук)
  • «Кароль Лір»: драма (1954[2], Я. Семяжон; 1974[7], Ю. Гаўрук)
  • «Рамэа і Джульета» (1954[2], К. Крапіва, Я. Семяжон; 1996[5], К. Крапіва)
  • «Рычард III» (А. Дудараў)
  • «Макбет» (1954[2], У. Шахавец)
  • «Санеты» (1964[8], У. Дубоўка[9]; таксама перакладаліся асобныя санеты, гл. ніжэй)
  • «Сон у летнюю ноч»: драма (1925, Ю. Гаўрук; 1989[6], А. Разанаў аўт. «Сон у Іванаву ноч»)
  • «Утаймаванне наравістай»/«Утаймаванне свавольніцы» (1989[6], Я. Семяжон)

Зноскі

  1. Шэкспір, Вільям. Антоній і Клеапатра: Трагедыя: Пер.з англ. / Пер., прадм. і заўв. Ю.Гаўрука; Маст. Ю.Зайцаў. — Мн.: Мастац.літ., 1982.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Шэкспір, Вільям. Трагедыі / Рэд.пер.: К.Крапіва, Я.Семежонаў: Пер.з англ. — Мн.: Дзяржвыд БССР. Рэд.мастац.літ., 1954. Змест: Рамэо і Джульета; Гамлет; Отэло; Кароль Лір; Макбет;
  3. Шэкспір, Уільям. Трагічная гісторыя пра Гамлета прынца Дацкага. — Мн.: ДВБ. Сектар маст. літ., 1935.
  4. Шэкспір, Вільям. Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыя / Пер. з англ. Ю.Гаўрука; Маст. Б.Забораў. — Мн.: Беларусь, 1964.
  5. 5,0 5,1 Шэкспір, Вільям Рамэо і Джульета; Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыі / Вільям Шэкспір. Тарцюф, альбо Ашуканец: Камедыя / Жан Батыст Мальер. Разбойнікі: Драма: [Для ст. шк. ўзросту] / Фрыдрых Шылер. — Мн.: Юнацтва, 1996. — 443 с. — (Школьная бібліятэка). ISBN 985-05-0077-8
  6. 6,0 6,1 6,2 Уільям Шэкспір. Тры камедыі: Дванаццатая ноч, альбо Чаго пажадаеце; Утаймаванне наравістай; Сон у Іванаву ноч / Пер. з англ. А. Разанава і Я. Семяжона. — Мн.: Маст. літ., 1989.
  7. Шэкспір, Вільям. Кароль Лір: Трагедыя / Пер. з англ. Ю.Гаўрука; Маст. Б.Забораў. — Мн.: Мастац. літ., 1974.
  8. Санеты / Пер. У.Дубоўка. — Мн.: Беларусь, 1964.
  9. У. Дубоўка ў сваіх вельмі дакладных перакладах прытрымліваецца схемы рыфмоўкі арыгінала
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыюс 2008. — 896 с. 1000 ас.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Гаўрук, Ю. Агні ў прасторах. — Мн.: Маст. літ-ра, 1975.
  12. Кахаць — гэта значыць… / Пераклады Рыгора Барадуліна. — Мн.: Маст. літ-ра, 1986….
  13. Р. Барадулін пераклаў 3 санеты, кн. «Кахаць — гэта значыць…», але нумары 2-х пры напісанні гэтага артыкула не былі выяўленыя.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Аникст, А. Трагедия Шекспира «Гамлет». — М., 1986
  • Бачелис, Т. Шекспир и Крэг. — М., 1983
  • Борисова, Т. Шекспир на белорусской сцене / Ред. Г. И. Бояджиев. — Мн.: Наука и техника, 1964.
  • Дживилегов, А., Бояджиев, Г. История западно-европейского театра. — М., 1991
  • Западно-европейский театр от эпохи Возрождения до рубежа XIX—XX вв. Очерки. — М., 2001
  • Морозов, М. О Шекспире // Морозов, М. Избранное. — М., 1979.
  • Шэкспір Уільям // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6