Пярун

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
М. Прэснякоў. Пярун. 1998.

Пярун — у славянскай міфалогіі бог нябеснага агню, адно з галоўных бостваў славянскага пантэона. Падобны да старажытна-грэчаскага бога Зеўса і старажытнарымскага Юпітэра. У старажытных славян увасабляў навальнічную хмару, якая дае дождж і спрыяе ўрадлівасці. У «Аповесці мінулых гадоў» сярод багоў Пярун названы першым. У гонар Перуна будавалі свяцілішчы-капішчы (рэшткі некаторых знойдзены на тэрыторыі Беларусі). Ідалы Пяруна былі пастаўлены (побач з Дажбогам) ў Кіеве і Ноўгарадзе. Пасля ўвядзення хрысціянства функцыі і рысы Перуна нададзены Ільі. Паводле старажытнабеларускіх павер'яў Пярун трымаў у руках велізарныя жорны, удараў каменем аб камень і выклікаў гром і маланку, асколкі жорнаў ляцелі на зямлю і паражалі як стрэлы.

Пярун, паводле ўяўленняў славян, велічны, статны, высокага росту з чорнымі валасамі і доўгай залатой барадою. Седзячы на вогненнай калясніцы, ён раз'язджае па небе, узброены лукам і стрэламі. Яго грымотны лук — каменны молат, часам вясёлка. Яго стрэлы — маланкі. Яны нагрувашчваюць велізарныя хмары, каб затуманіць сонца, сарваць месяц, сабраць у хмары пітво жыцця — ваду. Пярун адным ударам свайго каменнага молата разбівае хмары, і апладняльная вада імкліва льецца на зямлю. Чэрці бягуць на зямлю, але і тут іх даганяюць стрэлы Пяруна. Чэрці ведаюць, што Пярун любіць чалавека і беражэ яго, таму яны кідаюцца ў жытло людзей, каб выратавацца сярод іх. Але ў такіх выпадках Пярун знішчае і жытло чалавека. Сярод ворагаў Перуна называюцца таксама падземныя багі Вялес, Жыжаль і Чарнабог[1]. Жыжаль, хутчэй за ўсё, быў беспадстаўна прапанаваны даследчыкам П. Шпілеўскім і ніколі не існаваў у старажытных беларускіх культах. Існаванне Чарнабога таксама спрэчнае. Магчымасць ворагавання Пяруна з Вялесам прапанавалі Тапароў і Іванаў, атоесамліваючы Вялеса са Змеем (грамавержцы многіх індаеўрапейскіх народаў былі змееборцамі). А.Л. Баркова адмаўляе версію аб спаборніцтве Пяруна з Вялесам, сцвярджаючы, што апошні быў богам звяроў і хатняй скаціны: яго імя паходзіць ад слова "волас", "валасаты", і яго зооморфнай іпастассю хутчэй за ўсё быў мядзведзь. Л. Салавей атоесамлівае са Змеем бога Яшчара, лічачы, такім чынам, што менавіта ён быў змеепадобным ворагам грамавержца Пяруна.

Рэлігійнае значэнне вобраз Перуна страціў у канцы 19 — пач. 20 ст. і знайшоў адлюстраванне ў беларускім фальклоры: старажытныя сякеры называліся стрэламі Пяруна, гром — Пярун, з яго вобразам звязаны беларускія прымаўкі і праклёны.

Пяруну быў прасвечаны дзень чацвер (які ў палабскіх славян зваўся «Пярунавым днём»)[2].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Ч. 1. / пад рэд. Пашкова (і інш.). — Мінск : Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. — 592 с. — С. 16.