Пярун

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
М. Прэснякоў. Пярун. 1998.

Пярун (рэгіянальнае імя на Слонімшчыне і Мядзельшчыне — Дундар, Дундаль[1]) — у славянскай міфалогіі бог нябеснага агню, адно з галоўных бостваў славянскага пантэона. Меў агульныя рысы з багамі-грамабоямі іншых народаў — балцкім Пяркунасам, грэчаскім Зеўсам, скандынаўскім Торам, рымскім Юпітэрам і інш. У старажытных славян увасабляў навальнічную хмару, якая дае дождж і спрыяе ўрадлівасці. У «Аповесці мінулых гадоў» сярод багоў Пярун названы першым. У гонар Перуна будавалі свяцілішчы-капішчы (рэшткі некаторых знойдзены на тэрыторыі Беларусі). Паводле старажытнабеларускіх павер'яў Пярун трымаў у руках велізарныя жорны, удараў каменем аб камень і выклікаў гром і маланку, асколкі жорнаў ляцелі на зямлю і паражалі як стрэлы. Ідалы Пяруна былі пастаўлены (побач з Дажбогам) ў Кіеве і Ноўгарадзе. Пасля ўвядзення хрысціянства функцыі і рысы Пяруна нададзены Іллі-прароку, а таксама казачным героям — змагарам са змеямі.

Апісанне Пяруна, функцыі[правіць | правіць зыходнік]

Пярун, паводле ўяўленняў славян, велічны, статны, высокага росту з чорнымі валасамі і доўгай залатой барадою. Седзячы на вогненнай калясніцы, ён раз'язджае па небе, узброены лукам і стрэламі. Яго грымотны лук — каменны молат, часам вясёлка. Яго стрэлы — маланкі. Яны нагрувашчваюць велізарныя хмары, каб затуманіць сонца, сарваць месяц, сабраць у хмары пітво жыцця — ваду. Пярун адным ударам свайго каменнага молата разбівае хмары, і апладняльная вада імкліва льецца на зямлю. Чэрці бягуць на зямлю, але і тут іх даганяюць стрэлы Пяруна. Чэрці ведаюць, што Пярун любіць чалавека і беражэ яго, таму яны кідаюцца ў жытло людзей, каб выратавацца сярод іх. Але ў такіх выпадках Пярун знішчае і жытло чалавека.

Гісторыя культу[правіць | правіць зыходнік]

Бог навальніцы яшчэ ў старажытных індаеўрапейскіх міфалогіях звязваўся з вайсковай функцыяй. Пракопій Кесарыйскі, апісваючы славянскія плямёны ў VI ст., паведамляў: «яны (славяне і анты) лічаць, што адзін толькі бог, тварэц маланак, з'яўляецца валадаром над усім…»[2]. З Пяруном быў цесна звязаны культ каменнай сякеры: маленькія гліняныя сякеркі, якія мелі культавае празначэнне, знойдзены яшчэ ў гарадзішчах мілаградскай культуры на поўдні Беларусі. Яшчэ ў Х-ХІІ ст. Пярун уяўляўся славянам вогненай сякерай, якая ляціць па небе.

Рэлігійнае значэнне вобраз Пяруна страціў у канцы 19 — пач. 20 ст. і знайшоў адлюстраванне ў беларускім фальклоры: старажытныя сякеры называліся стрэламі Пяруна, гром — Пярун, з яго вобразам звязаны беларускія прымаўкі і праклёны. Пяруну быў прасвечаны дзень чацвер (які ў палабскіх славян зваўся «Пярунавым днём»)[1].

Пярун у пазнейшым беларускім фальклоры[правіць | правіць зыходнік]

Вобраз бога-грымабоя быў не выцеснены хрысціянствам, а трансфарміраваўся і фактычна працягваў сваё існаванне — у народных абрадах, казках і песнях. Хаця ў большасці выпадкаў заменнік Пяруна — хрысціянскі святы Ілля-прарок, але існуюсь тэксты, дзе Пярун згадваецца непасрэдна.

Паданні[правіць | правіць зыходнік]

Згадваецца ў касмаганічным паданні «Адкуль пайшлі беларусы». Калі свет толькі зачынаўся, не было зямлі, было толькі бясконцае мора з мёртвай вадой, а пасярод яго стаяў «нібылі камень, нібы што». Аднойчы Пярун пачаў кідаць маланкі па гэтаму камню, ад якога адразу адляцелі тры яскаркі — жоўтая, чырвоная і белая. Яны абрушыліся ў мора мёртвай вады, з-за чаго тое ўскаламуцілася. Зямля аддзялілася ад вады, узнікла першая суша, на якой пасяліліся звяры, птушкі і людзі[3].

Гэты тэкст бедны на падрабязнасці. Але магчыма меркаваць, што гэта рэшта асноўнага міфа пра двубой Пяруна з магутным ворагам, увасабленнем хтанічнай стыхіі, — двубой, вынікам якога стала самазараджэнне сусвету. На Лукомшчыне захавалася паданне пра цмока (гл. Лукомскі цмок), які жыў унутры валуна і шыў людзям аддзенне (гл. Камень-кравец). Ён прымусіў жыць разам з ім дзяўчыну, якая вельмі яго баялася. Даведаўшыся, што цмок асцерагаецца грому, яна адмыслова не пабудзіла яго, калі пачынался навальніца, і цмока забіла маланка[4]. У гэтым паданні, як і ў легендзе пра паходжанне беларусаў, прысутнічаюць і валун, і навальніца, а таксама хтанічны персанаж, які звязвае гэтыя дэталі і, магчыма, тлумачыць, чаму Пярун мог атакаваць камень. Верагодна, апошні быў прытулкам яго ворага — бога, які, у супрацьвес Пяруну, нябеснаму боству, увасабляў ніжэйшы свет, зямную і водную стыхію. У валачобных песнях нярэдка згадваецца камень і змяя: «На том балотцы ляжыць камень, / На том камені ды сядзіць змейка», «Ляжыць камень бялюсенькі, / Пад тым каменем — люта гадзіна»[5]. Імя «Сцяпан», якое надае паданне Талачынскага раёна камню, што сам шыў адзенне, наводзіць на думку, што ў легендзе пра цмока зашыфраваны вобраз Вялеса (персанаж з імем Сцяпан нярэдка замяняў гэтага бога ў пазнейшым фальклоры). Каля в. Валэйкішкі Астравецкага раёну раней быў валун, унутры якога, паводле мясцовага падання, жыў цмок Вяль (сугучна з імем Вялес). Адсюль, верагодна, паданне пра паходжанне беларусаў — гэта рэха асноўнага, касмаганічнага міфа пра двубой Дундара з Вялесам, наступствам якога стала стварэнне свету.

Паводле народнай легенды, Мінск (Менск) пайшоў ад імя чарадзея Мянеска, якія пабудаваў млын на рацэ Свіслач. Ён малоў муку з камянёў, а таксама ўзначальваў дружыну. Першая рыса істотна нагадвае выкарыстанне жорнаваў Пяруном дзеля ўтварэння маланак (ды і культ камянёў наогул звязаны з богам-грымотнікам), а другая — функцыю Пяруна як бога княжацкай улады, дружыны[6].

Казачны фальклор[правіць | правіць зыходнік]

У некаторых беларускіх казках («Удовін сын», «Іван-Дараган») сустракаецца агульная схема: пачвара (Кашча Неўміручы, Цуда-Юда) крадзе сонца, месяц і зоркі; у свеце робіцца цёмна і холадна; герой перамагае пачвару і зноў вешае свяцілы на неба. Дадзены сюжэт можа быць рэхам язычніцкага міфа аб захопе хтанічным змеем сонца і месяца і аб двубоі з Пяруном[7]. Змагарства са змеем наогул уласцівае багам-грамабоям індаеўрапейскіх народаў (скандынаўскі Тор двойчы змагаецца са змеем Ёрмунгандам, грэчасці Зеўс — з Тыфонам і г.д). Магчымасць атоесамліваць гэтага змея з Вялесам не аднаразова прасоўвалася і адмаўлялася (прыхільнікамі былі В.У. Іванаў, У.М. Тапароў, супраціўнікамі — Б. А. Рыбакоў, А. Л. Баркова). А. Л. Баркова засяроджвае ўвагу на тым, што змеі — ворагі грамабояў з іншых міфалогій не мелі сваіх культаў, яны былі не багамі, а проста пачварамі, між тым як Вялес шырока ўшаноўваўся, меў капішчы і г.д. Нават тое, што ў многіх паданнях яго замяшчае цмок, не дае падставы атоесамліваць Вялеса са змеем. Цмок з-пад Лукомля, аб якім ідзе гаворка, у паданні выглядаў «быццам чалавек». Цмок у беларускай міфалогіі наогул часцей за ўсё пазначае проста невядомую істоту, не абавязкова са змяінымі рысамі. Магчыма ў міфе, які адлюстроўваюць казкі «Удовін сын», «Іван-Дараган» размова ідзе аб хтанічнай пачвары. Міфічны адпаведнік гэтага персанажа сёння проста невядомы, і наўрад ім мог быць Вялес (хаця апошні і мог выступаць спаборнікам Дундара-Пяруна у некаторых міфах).

Ілля-прарок[правіць | правіць зыходнік]

Адным з хрысціянскіх заменнікаў Пяруна стаў Ілля-прарок, які, паводле народных уяўлянняў, раз'язджаў на калясніцы (прымаўка, калі гром грыміць: «Ілля-прарок на калясніцы едзе») і знішчаў маланкамі нячыстую сілу: апошняя імкліва хавалася ў лясы, балоты, пад дрэвы. З Іллёй-прарокам у народзе былі звязаны ў асноўным праказкі адмоўнага характару, хаця святы глыбока шанаваўся: «Прыйшоў Ілля — нарабіў гнілля», «Прыйшоў Пятрок — упаў лісток, прыйшоў Ілля — упала два». Дзень Іллі-прарока святкаваўся 2 жніўня і лічыўся пачаткам згасання лета, зыходу цяпла («Прыйшоў Ілля, то й лета няма»)[8]. Некаторыя праказкі, насупраць, падкрэслівалі станоўчыя моманты, звязаныя з гэтым сезонам, прынамсі з'яўленне ўраджаю. У валачобных песнях святы Ілля — «добрая жняя» (меўся на ўвазе пачатак жніва, сбору хлябоў).

Дзень святога Пятра (12 ліпеня) лічыўся апагеем лета і спякоты, што парадзіла ў народнай свядомасці ўяўленне аб супрацьстаянні святога Пятра і святога Іллі. Меркавалася, што ў канцы лета, калі пачыналіся навальніцы, дажджы (Арабінавыя ночы), Ілля перамагаў Пятра. Гэта добра адлюстравана ў паданні «Ілля і Пятро». Першы з іх ладзіць дажджы і навальніцы, каб біць чарцей. А другі прыносіць сонца і святло, каб людзі працавалі ў полі. Абодва хутка пачынаюць спрачацца паміж сабой, хто болей патрэбны людзям. І, шпацыруючы па зямлі, пытаюць у простага селяніна, каго той болей шануе. Той доўга выкручваецца і дае ўскосныя адказы, але нарэшце прызнаецца, што больш любіць дзень святога Пятра. Ілля абураецца і абвяшчае: хто з'есць першы блін з грэчкі, якую расціць гэты селянін, той падавіцца. Але атрымліваецца так, што восенню Ілля з Пятром гасцяць у таго ж мужыка. Ілля з'ядае першы блін з грэчкі і заходзіцца ў кашлі. Пасля гэтага яны мірацца з Пятром. З таго часу Ілля, як і раней, б'е маланкамі чарцей. А Пятро зрабіўся ад старасці глухі. Бог загадвае яму, каб нёс дождж «туды, дзе просяць», а ён нясе «туды, дзе косяць»[9]. Верагодна, у гэтым паданні адлюстроўваецца спаборніцтва паміж Пяруном і іншым богам, які ўвасабляе сонца і чыстае неба — не выключна, што Ярылам. Верагодна, што святы Юр'я увасабляў веснавога, маладога Ярылу, а Пятро — сталага, летняга, які ў канцы лета саступаў месца Пяруну (Дундару).

Лічылася, што ў дзень Іллі-прарока нельга купацца ў рэках. На Гомельшчыне нават казалі, што ў гэты дзень рака Сож адбірае ажно 25 чалавек на ахвяру Богу[10], у чым можна ўглядзець рэшкі ўяўлянняў аб ахвярах старажытнаму богу Пяруну.

Імя Пяруна ў сучаснай беларускай тапалогіі[правіць | правіць зыходнік]

Да нашага часу валун блізу в. Расходна Сенненскага р-на мае назву «Пярун — камень». У ваколіцах Нясвіжа адно з гарадзішчаў мясцовыя жыхары называюць «Перунова гара», блізу в. Верхаўляны ў Бераставіцкім р-не недалёка ад язычніцкага свяцілішча ёсць «Перунова поле», з якім звязана павер'е, што тут у час навальніцы ў чалавека абавязкова б'е пярун[11].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Ч. 1. / пад рэд. Пашкова (і інш.). — Мінск : Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. — 592 с. — С. 16.

Зноскі