Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з БГКЦ)
Jump to navigation Jump to search
Беларуская грэка-каталіцкая капліца Маці Божай Бялыніцкай на каталіцкіх могілках па вул. Лазарэнкі ў Магілёве

Белару́ская Грэ́ка-Каталі́цкая (Унія́цкая) Царква́, або БГКЦ — адна з усходніх каталіцкіх цэркваў, якая прытрымліваецца візантыйскага абраду, знаходзіцца ў поўнай еднасці з Рымскім Апостальскім Пасадам і прызнае ўладу і духоўны аўтарытэт Папы Рымскага. БГКЦ пазіцыянуе сябе як непасрэдную пераемніцу ўніяцкіх епархій на Беларусі, створаных у выніку Берасцейскай уніі 1596 г. Назва „уніяцкая”, атрыманая ў той час, азначае злучаная, з’яднаная.

Перадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама Царкоўная унія, Уніяцтва, Уніяцкая царква на Беларусі, Берасцейская Унія.

Уніяцкая Царква ў Беларусі з'явілася ў выніку Берасцейскай царкоўнай уніі ў 1596 г., якая з’яднала падзеленую на той час Царкву візантыйскай і лацінскай традыцыі ў адно цэлае. У выніку уніі:

  • захоўваліся ўсе царкоўныя святы згодна з праваслаўным каляндаром;
  • набажэнства вядзецца на беларускай мове;
  • на царкоўныя пасады прызначаюцца толькі «тутэйшыя» людзі;
  • манастыры і цэрквы не пераўтвараліся ў касцёлы;
  • забаранялася пераманьваць у рыма-каталіцтва ўніятаў;
  • Папа Рымскі прызнаваўся главой царквы ў пытаннях веры;
  • уніяты прымалі некаторыя дагматы каталіцкай царквы (сімвал веры і інш.);

Спадкаеміцай гэтай жа ўніі з’яўляецца таксама Украінская Грэка-Каталіцкая Царква, бо на той час як беларускія, так і ўкраінскія епархіі ўвыходзілі ў адну Кіеўскую мітраполію, цэнтр якой, знаходзіўся ў Вільні, а пазней у Навагрудку. Да пачатку XVIII ст. уніяцкая царква стала самай масавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Увесь час існавання царкоўнай уніі у Расійскай Імперыі ставіліся да яе выключна варожа, бо рэлігійнае пытанне было важным інструментам уплыву на ўнутраную палітыку ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Атрыманне праваслаўнымі грамадзянамі беларускіх земляў сваёй уласнай царквы, непадпарадкаванай праваслаўнай маскоўскай метраполіі, пазбаўляла ўсходняга суседа пазіцыянаваць сябе абаронцам праваслаўных, якіх "прыгнятаюць польскія вярхі". Польскія ж дзяржаўныя і рэлігійныя кіраўнікі, хоць і ў меншай ступені, але таксама рабілі ўсё ад іх залежнае, каб яе гнобіць і нават зусім знішчыць. Доказам таму з’яўляюцца мемарандумы польскіх біскупаў у Рым 1620-х гадоў з дамаганнямі скасавання уніі, перамовы караля Яна Казіміра з казакамі аб яе знішчэнні, розныя праекты яе выкаранення ў ХVІІІ ст., перацягванне уніятаў на рымскі абрад і да т.п. Такім чынам Уніяцкая царква на той час стала сапраўднай нацыянальнай царквой для беларусаў, пры гэтым апынуўшыся пад велізарным ціскам з абодвух бакоў. Прыблізна 80% беларускага сялянства ў другой палове ХVIII ст. былі уніятамі[1].

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, у выніку якіх беларускія землі апынуліся ў складзе Расійскай Імперыі, уніяты апынуліся ў нашмат горшым становішчы, чым некалі праваслаўныя ў Рэчы Паспалітай, якія маглі выдаваць кнігі, выступаць у сойме і сенаце, звяртацца ў суд на сваіх крыўдзіцеляў. Уніяцкае ж духавенства ў Расіі, ізаляванае ад свайго кіруючага цэнтра – Ватыкана, індывідуальна апрацаванае, застрашанае, пазбаўленае права сказаць слова ў сваю абарону, "добраахвотна" кідала сваю веру. Рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы падаваліся афіцыйнай прапагандай як мерапрыемствы, што мелі на мэце забяспечыць свабодны пераход да праваслаўя[1]. У 1839 г. ў выніку рэалізацыі плану па ліквідацыі Уніі ў Расійскай імперыі, які прапанаваў ураду Іосіф Сямашка, Уніяцкая Царква была знішчана і далучаная да Рускай Праваслаўнай Царквы. Сотні мучанікаў і вызнаўцаў, якія заплацілі сваім жыццём за вернасць царкоўнаму адзінству, тысячы спаленых уніяцкіх кніжак, службоўнікаў і беларускіх першадрукаў, пра якія піша нават сам Сямашка ў сваіх дзённіках[2].

Адраджэнне[правіць | правіць зыходнік]

Пасля выдання ўказу пра верацярпімасць у Расійскай імперыі ў 1905 г. больш за сто дваццаць тысяч вернікаў, некалі запісаных з уніятаў у праваслаўныя, а таксама іх нашчадкі перайшлі ў каталіцтва лацінскага абраду (адраджаць уніяцтва было па-ранейшаму забаронена).

Тым не менш, ужо на пачатку XX ст. былі першыя спробы адраджэння Уніі ў Беларусі, яшчэ да Першай сусветнай вайны. На гэтай ніве працавалі Іван Іванавіч Луцкевіч, які кантактаваў з Галіцкім мітрапалітам Андрэем Шаптыцкім, Алаіза Пашкевіч-Цётка, якая, жывучы ў Львове, падрыхтывала да выдання беларускі ўніяцкі малітоўнік для дзяцей і інш. Мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі накіраваў у 1908 г. адмысловае пасланне да вернікаў на тэрыторыі былых уніяцкіх епархій у Беларусі, якія ён па-ранейшаму лічыў нескасаванымі ў выніку Полацкага сабору 1839 г. Ён нават здзейсніў таемнае падарожжа па гарадах Беларусі пад выглядам свецкай асобы. Разам з І. Луцкевічам ён падрыхтаваў праект набыцця зямлі на Барысаўшчыне з мэтай перасялення туды беззямельных грэка-католікаў з Галіцыі, каб яны дапамаглі адрадзіць там Унію беларусам. Царскія ўлады перашкодзілі гэтаму праекту, аднак не выключана, што ён быў рэалізаваны на Палессі ў в. Гарадная, дзе сапраўды поруч з мясцовым насельніцтвам дагэтуль жывуць «галіцыяне» — нашчадкі грэка-каталіцкіх перасяленцаў з Галіцыі. Мітрапаліт А.Шаптыцкі прызначыў расійскага святара а. Аляксея Зерчанінава, якія прыняў грэка-каталіцтва, апекавацца ўсімі вернікамі-уніятамі на тэрыторыі Расійскай імперыі, у тым ліку і беларусамі.

Ва Усходняй Беларусі, дзе была ўстаноўлена савецкая ўлада, у першай палове 1920-х г. спробы адрадзіць Унію рабілі рымска-каталіцкі дэкан з Магілёва а. Язэп Белагаловы і расійскі грэка-каталіцкі экзарх а. Леанід Фёдараў. Апошняму мітрапаліт А.Шаптыцкі даручыў часовае кіраваўніцтва справамі беларускіх грэка-католікаў.

Сапраўднае адраджэнне уніі пачалося ў 1920-х г. у Заходняй Беларусі, якая трапіла ў склад Польшчы. Цэнтрам адраджэння Уніі стаў Альбярцін (каля Слоніма), дзе была створаная Усходняя Місія айцоў езуітаў. У Заходняй Беларусі было створана каля двух дзясяткаў парафій славяна-візантыйскага абраду, якія не мелі свайго іерарха, але падпарадкоўваліся мясцовым лацінскім біскупам (Віленскаму і Пінскаму). У гісторыі гэтае адраджэнне ўніяцтва атрымала назву «неаунія». Найбольш вядомымі беларускімі святарамі таго часу з'яўляюцца а. Баляслаў Пачопка, а. Вячаслаў Аношка, езуіт а. Антон Неманцэвіч, а. Іван Гермацюк, а. Васіль Гапановіч, а. Данат Навіцкі, а. Леў Гарошка і інш. Апекавацца парафіямі славяна-візантыйскага абраду на тэрыторыі Валыні, Падляшша і Палесся было даручана Апостальскаму Візітатару біскупу Мікалаю Чарнецкаму, ЧНА.

17 верасня 1939 г. Кіева-Галіцкі мітрапаліт Грэка-Каталіцкай Царквы Андрэй Шаптыцкі на падставе паўнамоцтваў, наданых яму Папай Піем Х у 1908 г., заснаваў Беларускі Экзархат ГКЦ і прызначыў часовым кіраўніком Экзархату біскупа М.Чарнецкага. Праз год, у кастрычніку 1940, першым беларускім Экзархам быў прызначаны айцец Антон Неманцэвіч. Сядзіба Экзархату размяшчалася ў Альбярціне пад Слонімам, дзе знаходзілася Усходняя місія езуітаў. Прызначэнне а. А.Неманцэвіча пацвердзіў прэфект Кангрэгацыі Усходніх Цэркваў кард. Э. Тысеран у сваім лісце ад 22 снежня 1941 г. У дапамогу Экзарху была створана Рада Беларускага Экзархату ГКЦ з трох членаў: намеснікам Экзарха стаў айцец Леў Гарошка, сябрамі Рады — айцец Іван Гермацюк і айцец Вячаслаў (Вацлаў) Аношка.

Пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР Грэка-Каталіцкая Царква апынулася пад моцным ціскам уладаў. На пачатак 1941 г. засталося толькі 3 парафіі і яшчэ некалькі невялікіх асяродкаў вернікаў. Падчас нямецка-фашысцкай акупацыі айцец Экзарх Антон Неманцэвіч быў арыштаваны. Знясілены, ён памёр ад тыфу ў 1943 г. як пакутнік у турме СД у Мінску.

Пасля Другой сусветнай вайны і гвалтоўнай ліквідацыі Грэка-Каталіцкай Царквы ў 1946 г. яе структур у Беларусі афіцыйна не існавала, працягвалася таксама жыццё ў падполлі. Час ад часу ў Беларусь прыязджалі ўкраінскія манахі-базыльяне, якія дзейнічалі ў падполлі і таемна служылі набажэнствы на кватэрах у сем'ях вернікаў і ў касцёлах (Лагішын, Слонім).[3] У Пінску пры касцёле служылі некалькі грэка-каталіцкіх манахіняў з Задзіночання Сясцёр «Дзеці Марыі». Апошняя з іх памерла ў сярэдзіне 1980-ых.[3] У пасляваенны перыяд легальнае жыццё Царквы перанеслася на Захад, дзе былі створаныя беларускія грэка-каталіцкія асяродкі: у Лондане, Парыжы, Рыме, Чыкага, Лювене і інш. Пасля вайны ў жывых заставаліся 2 сябры Рады Экзархату. Намеснік Экзарха а. Леў Гарошка, які жыў у Парыжы і Лондане, захоўваў архіў беларускага Экзархату ГКЦ.

Ад 1976 г. сістэматычную апостальскую працу ў Беларусі падпольна праводзіў айцец Віктар Данілаў, высвячаны на грэка-каталіцкага святара ў 1976 г. ў Львове Зверхнікам УГКЦ у падполлі архібіскупам Уладзімірам Стэрнюком. Цэнтрам дзейнасці айца В.Данілава было Гродна. Пачынаючы з 1989 г. — пры лібералізацыі грамадскага і рэлігійнага жыцця — групы студэнцкай моладзі і інтэлігенцыі, зацікаўленыя ідэяй уніі, пачалі адраджэнне БГКЦ. 11 сакавіка 1989 г. у Мінску ў Кальварыйскім касцёле а. Аляксандр Надсан адслужыў першую за 150 гадоў пасля 1839 г. публічную каталіцкую багаслужбу ў візантыйскім абрадзе (па-беларуску)[3]. Гэты дзень лічыцца пачаткам адраджэння рэлігійнага і малітоўнага жыцця Грэка-Каталіцкай Царквы ў Беларусі. Першая пасля вайны грэка-каталіцкая парафія ў Мінску ўтварылася ў верасні 1990 г., а 19 кастрычніка 1990 г. грэка-каталіцкі мітрапаліт Уладзімір Стэрнюк выдаў грамату пра яе кананічнае заснаванне.[3] Пасля больш чым 150-гадовага перапынку першым грэка-каталіцкім святаром, высвячаным на тэрыторыі Беларусі, стаў а. Яўген Усошын з Мінска. 17 чэрвеня 2007 г. ён быў рукапакладзены дапаможным біскупам Кіеўскай архіепархіі УГКЦ Багданам Дзюрахам у Маладзечна. Дагэтуль усе беларускія грэка-каталіцкія святары высвячваліся па-за межамі Беларусі.

Першымі манахамі ў адроджанай БГКЦ сталі студыты, якія ў ліпені 1994 г. адкрылі манастыр св. Барыса і Глеба ў Полацку. Першым яго настаяцелем стаў а. Венядыкт Алексійчук. У верасні 2012 г. пастырскае служэнне на парафіі Маці Божай Нястомнай Дапамогі ў Мінску распачынае рэдэмптарыст а. Антоній Нікалаеў, а 25 снежня 2012 г. тут ўрачыста адкрываецца супольнасць рэдэмптарыстаў, якую складаюць двое беларусаў, што прайшлі святарскую фармацыю ва Украіне: айцы Антоній Нікалаеў і Зміцер Чарнель.

Колькасць парафій і вернікаў[правіць | правіць зыходнік]

На пачатак 2003 года ў Беларусі дзейнічала 13 зарэгістраваных грэка-каталіцкіх парафій: па 2 у Мінску і Віцебску, па адной у Брэсце, Баранавічах, Гомелі, Гродна, Магілёве, Маладзечна, Лідзе, Івацэвічах, Полацку. На 2003 г. у БГКЦ было 7 святароў, 1 дыякан, 3 манахі, 1 манахіня. Апеку над грэка-католікамі Беларусі ажыццяўляе Апостальскі Візітатар архімандрыт Сяргей Гаек.

На 2008 год Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела два протапрэзьбітэрата (дэканата):

  • Цэнтральна-заходні імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага) - 12 парафій.
  • Ўсходні імя сьвятога Язафата - 6 парафій[4].

На чэрвень 2009 г. Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела 20 парафій (зарэгістраваных з іх — 15)[5] (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. БГКЦ мела 16 святароў і 2 дыяканы і была прадстаўленая ў Мінску і ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі ды ў многіх вялікіх гарадах: Баранавічы, Жодзіна, Івацэвічы, Ліда, Маладзечна, Мар'іна Горка, Пінск, Полацк, Орша і Слонім. Місійныя пункты і парафіі ў стадыі рэгістрацыі ёсць таксама ў Барысаве, Заслаўі, Ваўкавыску, Навагрудку, Свіслачы, Бярозе, Камянцы і інш. Апроч гэтага ёсць парафіі за межамі краіны — у Лондане, Бельгіі (Антверпен), Празе[6], Калінінградзе[7]. Па-за межамі Беларусі стала жывуць і служаць 5 беларускіх грэка-каталіцкіх святароў. Час ад часу грэка-каталіцкія службы для беларускіх вернікаў адбываюцца таксама ў Вільні, Каўнасе, Варшаве, Любліне, Рыме, Львове, Івана-Франкоўску, Мінеапалісе, Чыкага, Кліўлендзе і інш.

Парафіі малаколькасныя праз адсутнасць нармальных месцаў для малітвы — па 20-50 чалавек, якія прадстаўляюць у асноўным інтэлігенцыю і моладзь. Найбольшыя па колькасці вернікаў парафіі ў Мінску, Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах, Віцебску, Полацку і Гродне.

Афіцыйна БГКЦ мае толькі 2 культавыя пабудовы — царкву ў Полацку і капліцу ў Магілёве. У іншых гарадах пабудаваныя душпастырскія цэнтры з капліцамі. З 1999 г. дзейнічае грэка-каталіцкі душпастырскі цэнтр парафіі святых братоў-апосталаў Пятра і Андрэя ў Брэсце (вул. Дворнікава, 63), дзе выдаецца грэка-каталіцкая газета «Царква», ёсць бібліятэка, якой карыстаюцца студэнты і навукоўцы, і вялікая капліца з лавамі на 80 месцаў. У канцы чэрвеня 2008 г. па вул. Арджанікідзэ, 6 у Мінску (раён ст. м. Аўтазаводская) пачаў дзейнічаць Грэка-каталіцкі цэнтр Святога Язэпа з капліцай, бібліятэкай. У БГКЦ акрамя манахаў студыйскага ўставу, ёсць таксама некалькі святароў, што належаць Кангрэгацыі Найсвяцейшага Адкупіцеля.

Дадзеныя па колькасці вернікаў недакладныя, ацэнкі вагаюцца ад 3 тыс.[8] да 10 тыс. чалавек[5]. Колькасць актыўна практыкуючых католікаў візантыйскага абраду, якія штонядзелю бываюць на Літургіі ў храмах і капліцах свайго абраду, рэальна складае ў Беларусі каля 500 вернікаў. Значная частка вернікаў усходняга абраду (хрышчаных у праваслаўі), якія прынялі каталіцтва, праз недахоп грэка-каталіцкіх душпастыраў і святыняў практыкуе ў лацінскім абрадзе (па некаторых ацэнках — да 30 тыс.).

Іерархія і падрыхтоўка кадраў[правіць | правіць зыходнік]

На чале дэканату БГКЦ у 19941998 стаяў а. протапрасвітар Ян Матусевіч. Па стану на 2009 створаны два дэканаты (протапрасвітараты) БГКЦ: Усходні протапрасвітарат імя Св. Язафата (дэкан — а. Зміцер Грышан з Віцебску) і Цэнтральна-Заходні протапрасвітарат імя святапакутніка Мікалая Чарнецкага (дэкан — а. Яўген Усошын з Мінску).

Беручы пад увагу той факт, што заснаваны мітрапалітам А. Шаптыцкім у 1939 г. Беларускі Экзархат для грэка-каталікоў Апостальская Сталіца ў Рыме ніколі не скасоўвала, можна сцвярджаць, што Экзархат юрыдычна існуе, але застаецца без свайго біскупа-ардынарыя, і падпарадкоўваецца, такім чынам, наўпрост Апостальскай Сталіцы.

Апостальскі візітатар «ad nutum Sanctae Sedis» для грэка-каталікоў Беларусі Архімандрыт Сяргей (Гаек)

Рымскім Апостальскім Пасадам у студзені 1994 г. для грэка-католікаў у Беларусі быў прызначаны Апостальскі Візітатар «ad nutum Sanctae sedis» архім. Сяргей Гаек. Апостальскім Візітатарам для беларусаў (каталікоў абодвух абрадаў) замежжа да сваёй сьмерці ў 2015 г. з'яўляўся мітрафорны протаярэй а. Аляксандр Надсан.

У склад духавенства Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы, станам на 25 чэрвеня 2013 года, уваходзяць 14 святароў і 4 дыяканы:

  • протапрасвітар Зміцер Грышан,
  • протапрасвітар Яўген Усошын,
  • святар Андрэй Абламейка (апякуецца вернікамі ў Празе і Вене),
  • іераманах Лявонцій (Тумоўскі), студыт (на дадзены момант вучыцца ў Італіі),
  • святар Яўген Маліноўскі,
  • святар Ігар Кандрацьеў,
  • святар Андрэй Крот,
  • святар Аляксандр Шаўцоў,
  • святар Андрэй Буйніч,
  • святар Аляксандр Шыбека,
  • святар Васіль Ягораў,
  • святар Аляксей Філіпенка
  • святар Антоній (Нікалаеў), рэдэмптарыст
  • святар Зміцер (Чарнель), рэдэмптарыст
  • дыякан Віталь Быстроў,
  • дыякан Вячаслаў Гарчакоў,
  • дыякан Аляксей Варанко,
  • дыякан Аляксандр Хахлоў.

У замежжы стала жывуць і служаць святары а. Ян Майсейчык, а. Сяргей Стасевіч, а. Ігар Лабацэвіч.

Кандыдаты ў святары праходзяць навучанне ў духоўных установах Украіны (Івана-Франкоўск), Італіі (Рым), Польшчы (Драгічын, Варшава).

Хрысціянскі валанцёрскі Рух Св. Мікалая[правіць | правіць зыходнік]

Хрысціянскі валанцёрскі Рух Св. Мікалая паўстаў увосень 2007 г.у г. Віцебск. З'яўляецца грэка-каталіцкай дабрачынна-душпастырскай ініцыятывай і лучыць людзей добрай волі, незалежна ад канфесійнай прыналежнасці, якія хочуць бескарысна дапамагаць тым, хто знаходзіцца ў патрэбе.

Асноўнымі накірункамі дзейнасці Руху Св. Мікалая ёсць дапамога людзям з асаблівасцямі псіха-фізічнага развіцця, дзецям-сіротам і дзецям з дізфункцыйных сем'яў, дапамога састарэлым і хворым; дзейнасць у абарону ненароджанага жыцця. Вялікая ўвага ўдзяляецца прафесійнай падрыхтоўцы валанцёраў. За час дзейнасці Руху былі праведзены сотні мерапрыемстваў і акцый. Новыя цэнтры Руху паўсталі таксама ў Гродна (2008), Мінске (2010), Маладзечна (2011).

Рух Св. Мікалая — адзін з першых рухаў на Беларусі, які пачаў актыўна развіваць ідэю сістэматычнага хрысціянскага валанцёрства ў дабрачынным сацыяльным служэнні. За час дзейнасці Руху былі праведзены сотні мерапрыемстваў і акцый. Асноўная ідэя Руху — шчырасць у служэнні, аснованая на навуцы Ісуса Хрыста, адсутнасць матэрыяльнай зацікаўленасці.

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 С.В.МАРОЗАВА. "Берасцейская царкоўная унія 1596 г. у беларускай гістарыяграфіі". Гродна 2002
  2. Афіцыйны сайт Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквыhttp://cssr.by/tsarkva.html
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 15 гадоў таму аднавіла сваю легальную дзейнасьць БГКЦ // Царква, № 4 (47), сьнежань, 2005, с. 1.
  4. http://svjazep.org/index.php?newsid=201
  5. 5,0 5,1 Наша Ніва: «У Мінску адкрыўся Грэка-каталіцкі цэнтр»
  6. У Празе пачынаюцца рэгулярныя беларускія набажэнствы
  7. У Калінінградзе беларусы стварылі грэка-каталіцкую суполку
  8. Беларуская грэка-каталіцкая царква: cучасны стан, перспектывы развіцця

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]