Эдгар Алан По

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Эдгар Алан По
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe 2.jpg
Дагератып, зроблены ў 1848 годзе, за год да смерці
Імя пры нараджэнні:

Эдгар Алан По

Дата нараджэння:

19 студзеня 1809(1809-01-19)

Месца нараджэння:

Бостан, ЗША

Дата смерці:

7 кастрычніка 1849(1849-10-07) (40 гадоў)

Месца смерці:

Балтымар, ЗША

Грамадзянства:

Сцяг ЗША ЗША

Род дзейнасці:

пісьменнік
паэт

Кірунак:

рамантызм
сімвалізм

Жанр:

дэтэктыў

Мова твораў:

англійская

Подпіс:

Подпіс

Творы на сайце Lib.ru
Творы ў Вікікрыніцах.

Эдгар Алан По (англ.: Edgar Allan Poe; 19 студзеня 1809, Бостан, ЗША — 7 кастрычніка 1849) — амерыканскі паэт, празаік, эсэіст, вынаходнік дэтэктыўнай навелы (detective story), заснавальнік жанру жахаў (horror), крытык і адна з вядучых постацей амерыканскага рамантызму. Найвялікшую славу здабыў як аўтар «жахлівых апавяданняў».

Біяграфічныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сям'і акцёраў. Бацькі, Дэвід По і Элізабет Арналд-По, памерлі рана і амаль адначасова, пакінуўшы траіх дзяцей. Двухгадовага Эдгара ўзяла на выхаванне багатая бяздзетная пара Аланаў, кіруючыся тагачаснай модай на дабрачыннасць. З шасці да адзінаццаці гадоў (1815-20) ён жыве ў Англіі, навучаючыся спачатку ў прыватнай школе — пансіёне Дзюбура (Лондан), а потым у прыгараднай школе «Мэнар-хаўз».

У 17 гадоў Эдгар По паступае ва ўніверсітэт Вірджыніі, адчынены за год да таго Томасам Джэферсанам, але не заканчвае яго. Пасля сваркі з айчымам ён выпраўляецца ў Бостан. Надзеі палепшыць матэрыяльнае становішча публікацыяй вершаў — першы зборнік, выдадзены ананімна, назіў назву «Тамерлан і іншыя вершы» (Tamerlane and Other Poems, 1827) — не спраўдзіліся. Ён завербаваўся ў армію пад імем Эдгара А. Перы, 22 гадоў (насамрэч яму было толькі 18), ураджэнца Бостана, і даслужыўся да звання сяржант-маёра, найвышэйшага для малодшых камандзіраў.

У 1829 зборнік вершаў, цяпер падпісаны яго імем, выходзіць пад назвай «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (Al Aaraaf, Tamerlane and Minor Poems).

У 1830 пад прымусам айчыма Эдгар Алан По паступае ў ваенную акадэмію Уэст-Пойнт, але праз год дабіваецца выключэння і з'язджае ў Нью-Ёрк. З 1831 да 1833 жыве ў Балтымары ў сваёй цёткі Марыі Клэм, з дачкой якой Вірджыніяй ён ажэніцца ў 1836.

За час жыцця ў Балтымары ён двойчы ўдзельнічаў у конкурсах на найлепшае апавяданне. Такія конкурсы ладзіліся, каб заахвочваць маладыя таленты і спрыяць развіццю нацыянальнай літаратуры. Апавяданне «Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы» было адзначана першай прэміяй на конкурсе 1833 года.

У перыяд з 1830 да 1840 Эдгар По актыўна працуе ў часопісах як літаратурны крытык і піша многія са сваіх найлепшых твораў. У 1840 выходзіць зборнік прозы «Гратэскі і арабескі».

У 1846 зачыняецца часопіс, дзе ён працаваў, а праз год памірае ад сухотаў жонка. Стасункі з Сарай Элен Уітмен скончыліся разрывам праз нервовы і разумовы стан Эдгара По, які ўсё пагаршаўся, да таго ж пагоршылася залежнасць ад алкаголю. За некалькі месяцаў да смерці ён заручаецца з Сарай Эмілі Ройстэр, у якую быў закаханы ў дзяцінстве.

У верасні 1849 Эдгар Алан По з поспехам чытаў у Рычмандзе лекцыю «Паэтычны прынцып», адкуль выехаў, маючы 1500 долараў. Што адбылося потым, невядома. Праз некаторы час яго знайшлі абрабаваным і ў несвядомым стане. Яго прывезлі ў Балтымар, дзе ён памёр у шпіталі.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

У творчасці пераважаюць матывы прыгажосці, кахання, смерці, хуткаплыннасці ўсяго існага. Паэтычным зборнікам «Тамерлан і іншыя вершы» (1827), «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (1829), «Вершы» (1831), «Крумкач і іншыя вершы» (1845) уласцівы сімволіка, сугестыўнасць, музыкальнасць, спалучэнне рамантычнага зместу і лагічнай формы. Стваральнік псіхалагічнай, ці «жахлівай» («Падзенне дома Ашэраў», «Чорны кот», «Вільям Вільсан»), дэтэктыўнай, ці «лагічнай» («Забойства на вуліцы Морг», «Таямніца Мары Ражэ», «Украдзенае пісьмо», «Залаты жук»), навукова-фантастычнай («Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы», «Незвычайныя прыгоды нейкага Ганса Пфааля», «Гісторыя з паветраным шарам») навелы. Аўтар «Аповесці аб прыгодах Артура Гордана Піма» (1838), зборнікаў прозы «Гратэскі і арабескі» (т. 1-2, 1840), «Апавяданні» (1845), філасофскай паэмы ў прозе «Эўрыка» (1848), гумарыстычных і сатырычных апавяданняў і інш. Распрацаваў эстэтычную праграму паэзіі («Філасофія творчасці», 1846; «Паэтычны прынцып», 1850), у якой падкрэсліваў значэнне эмацыянальна-псіхалагічнага ўздзеяння твораў («татальны эфект»).

У культуры[правіць | правіць зыходнік]

Да творчасці Эдгара Алана По звярталіся кампазітары Клод Дэбюсі, Марыс Равель, Сяргей Рахманінаў, Сяргей Пракоф'еў.

Ацэнкі[правіць | правіць зыходнік]

Пры жыцці ён быў практычна невядомы на радзіме. Спачатку, дзякуючы французскім перакладам Шарля Бадлера, яго адкрыла Еўропа, і толькі потым яго творчасць ацаніла Амерыка. Джордж Бернард Шоу выказаўся пра гэта наступным чынам: «По не жыў у Амерыцы, ён там памёр».

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

На беларускую мову асобныя творы Э. По пераклалі Ю. Бушлякоў, С. Шупа, У. Шчасны (проза), А. Мінкін, В. Савіч, А. Хадановіч (лірыка).

У 2011 годзе выйшаў зборнік перакладаных выбраных твораў Э. По — По Э. Маска Чырвонае Смерці: Выбраныя навелы, вершы, эсэ / Пераклад з англійскай. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 472 с. — які ўключае, як раней публікаваныя, так і новыя пераклады:

  • Апавяданні
    • Авальны партрэт. Пераклад С. Шупы
    • Акуляры. Пераклад М. Мартысевіч
    • Анёл Надзвычайнасцяў. Пераклад К. Дубоўскай
    • Берэніка. Пераклад Г. Янкуты
    • Вільям Вільсан. Пераклад В. Рыжкова
    • Д'ябал пярэчання. Пераклад Н. Клабанавай
    • Забойствы на вуліцы Морг. Пераклад У. Шчаснага
    • Залаты жук. Пераклад Ю. Цімафеевай
    • Калодзеж і ківач. Пераклад Ю. Цімафеевай
    • Лігея. Пераклад М. Дзергачовай
    • Марэла. Пераклад М. Дзергачовай
    • Маска Чырвонае Смерці. Пераклад С. Шупы
    • Некалькі выпадкаў з жыцця знакамітасці. Пераклад Г. Янкуты
    • Падзенне Дому Ашэраў. Пераклад К. Маціеўскай
    • Падзенне ў Мальстрэм. Пераклад Ю. Шадзько
    • Праўда пра тое, што здарылася з містэрам Вальдэмарам. Пераклад К. Маціеўскай і Г. Янкуты
    • Размова з муміяй. Пераклад Г. Янкуты
    • Сістэма доктара Смола і прафесара Пер'е. Пераклад К. Маціеўскай
    • Сфінкс. Пераклад Н. Клабанавай
    • Сэрца выкрывае. Пераклад Ю. Бушлякова
    • Цішыня. Пераклад А. Пятровіч
    • Чалавек натоўпу. Пераклад С. Шупы
    • Чорны кот. Пераклад Ю. Бушлякова
    • Элеанора. Пераклад В. Сідарэнка
  • Вершы
    • Анабэль Лі. Пераклад А. Мінкіна
    • Гімн. Пераклад А. Арцёмава
    • Гімн. Пераклад Г. Янкуты
    • Да ***. Пераклад Г. Янкуты
    • Да Зантэ. Пераклад Г. Янкуты
    • Да Ф(рэнсіс) С(арджэнт) О(сгуд). Пераклад Г. Янкуты
    • Да Ф***. Пераклад Г. Янкуты
    • Да***. Пераклад Г. Янкуты
    • Для Эні. Пераклад Г. Янкуты
    • Духі мёртвых. Пераклад Г. Янкуты
    • Званы. Пераклад Г. Янкуты
    • Калізей. Пераклад Г. Янкуты
    • Крумкач. Пераклад А. Хадановіча
    • Крумкач. Пераклад А. Мінкіна
    • Лінор. Пераклад Г. Янкуты
    • Песня. Пераклад Г. Янкуты
    • Раманс. Пераклад М. Шчура
    • Самотны. Пераклад Г. Янкуты
    • Санет да навукі. Пераклад Г. Янкуты
    • Серэнада. Пераклад Г. Янкуты
    • Сон у сне. Пераклад Г. Янкуты
    • Сон. Пераклад Г. Янкуты
    • Тамерлан. Паэма. Пераклад Л. Баршчэўскага
    • Улялюм. Пераклад А. Мінкіна
    • Улялюм. Пераклад К. Маціеўскай
    • Цішыня. Пераклад Г. Янкуты
    • Шчаслівы дзень. Пераклад Г. Янкуты
    • Эль — да радасці. Пераклад Г. Янкуты
    • Эльдарада. Пераклад А. Хадановіча
    • Эльдарада. Пераклад Г. Янкуты
    • Юлалі. Пераклад Г. Янкуты
  • Эсэістыка
    • Паэтычны прынцып. Пераклад Г. Янкуты
    • Філасофія кампазіцыі. Пераклад Г. Янкуты

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]