Розніца паміж версіямі "Дэлі"

Jump to navigation Jump to search
12 байтаў выдалена ,  6 гадоў таму
clean up, replaced: Нэру → Неру, мэт → мет (2), метай → мэтай, н ў → н у, == → == (3), мет → мэт, гэтае → гэта, працоўных → рабочых, была з using AWB
(clean up, replaced: Нэру → Неру, мэт → мет (2), метай → мэтай, н ў → н у, == → == (3), мет → мэт, гэтае → гэта, працоўных → рабочых, была з using AWB)
 
== Гісторыя ==
Пасяленні чалавека на месцы Дэлі існуюць верагодна з 2 тысячагоддзя да н.э. Першым горадам, паводле [[Махабхарата|«Махабхараты»]], быў [[Індрапрастха]], легендарная сталіца дынастыі [[Пандавы|Пандаваў]]. Вёска з назвай Індарпат існавала ў Дэлі да пачатку 19 стагоддзя і была знесенаязнесена брытанцамі пры будаўніцтве [[Нью-Дэлі]].
 
З 3 стагоддзя да н.э. вобласць паміж [[рака Джамна|Джамнай]] і гарамі Аравалі знаходзілася пад уладай цароў з дынастыі Маур'я. Захаваліся археалагічныя помнікі таго часу, у прыватнасці надпісы імператара [[Ашока|Ашокі]] (262—232 да н.э.). У 340, пасля некалькіх стагоддзяў заняпаду, горад быў адбудаваны царом Канауджа Дэхлу. Паводле адной з версій, горад атрымаў імя ў яго гонар.
У 736 [[раджпуты]] з дынастыі Томар засноўваюць непадалёку горад-крэпасць Лал-Кот. У 1180 іншыя раджпуты, з клана Чаўхан, заваёўваюць Лал-Кот і пераймяноўваюць яго ў Кіла-Раі-Пітхора. У хуткім часе пачынаецца наступленне афганскіх плямёнаў на гэты рэгіён. У 1192 чаўханскі цар Прытхвірадж III церпіць паражэнне ад афганскага султана Мухамада Горы, а ў наступным годзе военачальнік апошняга Кутб-уд-дзін Айбек (цюркскі гулям з Цэнтральнай Азіі) захоплівае горад.
 
[[Выява:Qutab.jpg|left|thumb|Кутб-Мінар]]Пасля смерці Мухамада Горы ў 1206 Кутб-уд-дзін Айбек засноўвае Дэлійскі султанат і становіцца яго першым султанам і заснавальнікам рабскай (гулямскай, мамлюкскай) дынастыі. Сталіца султаната Дэлі багацее і ўпрыгожваецца. Забудоўваецца паўднёвая частка сучаснага горада, узводзяцца [[Кутб-Мінар]] (вышэйшы ў свеце цагляны мінарэт) і Куват-аль-Іслам (старэйшая з існых на сёняшні дзень мячэць у Індыі). Пасля 1288 рабскую дынастыю змяняюць цюркскія і афганскія дынастыі [[Дынастыя Хільджы|Хільджы]], [[Дынастыя Туглак|Туглак]], [[Дынастыя Сайід|Сайід]] і [[Дынастыя Лодзі|Лодзі]]. Імі былі пабудаваныяпабудаваны шматлікія форты і гарады, што складаюць большасць з так званых Сямі гарадоў Дэлі.
 
У 1398 горад захоплены, разрабаваны і спалены [[Тамерлан|Цімурам]], нібыта за тое, што мусульманскія ўладары Дэлі былі надта паблажлівыя да індуісцкага насельніцтва. Горад перажыў перыяд смут, быў даволі хутка адноўлены, з 1450 у ім умацавалася дынастыя Лодзі. У перыяд султанату Дэлі становіцца надзвычай важным цэнтрам [[суфізм]]у.
 
[[Выява:Humayun's Tomb Delhi.jpg|thumb|left|[[Грабніца Хумаюна]] (1560), першая з серыі магольскіх маўзалеяў]]У 1526, у бітве пры Паніпаце, правіцель Ферганы [[Бабур|Захірэдзін Бабур]] разбіў апошняга султана Лодзі і заснаваў [[Імперыя Вялікіх Маголаў|дзяржаву Вялікіх Маголаў]], сталіцай якой у розныя часы былі Дэлі, [[Горад Агра|Агра]] і [[Горад Лахор|Лахор]]. У 1533 другі магольскі імператар [[Хумаюн]] зрабіў Дэлі сталіцай імперыі. Маголы кіравалі паўночнай Індыяй больш як тры стагоддзі, з невялікімі перарывамі: у 1540—1556 большая частка краіны была захопленаязахоплена афганскім султанам [[Шэр Шах Суры|Шэр Шахам Суры]]. У 1553 індускі цар Хему Вікрамадзіт'я разбіў як афганцаў, так і Вялікіх Маголаў і заняў трон Дэлі. Але ўжо ў 1556 маголы пад камандаваннем [[Акбар Вялікі|Акбара]] нанеслі паражэнне Хему ў другой Паніпацкай бітве і вярнулі сабе ўладу над рэгіёнам. Магольскі імператар Шах Джахан істотна перабудаваў горад, стварыўшы сёмы горад Дэлі, які назваў у свой гонар Шахджаханабадам. Цяпер гэтаегэта месца вядомае як Стары горад ці Стары Дэлі (Олд-Дэлі). Ён служыў з 1638 сталіцай Імперыі Вялікіх Маголаў.
 
[[Выява:Red Fort Delhi.jpg|thumb|left|[[Чырвоны форт, Дэлі|Чырвоны форт]], з якога прэм'ер-міністр Індыі звяртаецца да народа на [[Дзень незалежнасці Індыі|Дзень незалежнасці]]]]Пасля 1680 Магольская імперыя пачала хутка слабець пад ударамі Імперыі [[Маратха]]. Пасля Карнальскай бітвы 1739 Дэлі быў захоплены войскамі персідскага ўладара [[Надэр Шах]]а, якому ўдалося вывезці з горада значную колькасць скарбаў, у тым ліку славуты [[Паўлінавы трон]]. У 1752 было падпісана пагадненне, паводле якога маголы страцілі незалежнасць, прызнаўшы вярхоўную ўладу маратхаў. У 1761, калі [[маратхі, народ|маратхі]] прайгралі Трэцюю паніпацкую бітву, Дэлі быў часова захоплены сіламі [[Ахмед Шах Абдалі|Ахмед Шаха Абдалі]]. У 1803 маратхі былі канчаткова разгромленыя ў [[Дэлійская бітва|Дэлійскай бітве]] сіламі [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]], якая з таго часу атрымала кантроль над горадам.
 
З пачатку 19 стагоддзя [[Вялікабрытанія]] паступова змяншала ўладу Кампаніі, і ў 1858 Дэлі разам з усёй Індыяй увайшоў у склад [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] і стаў акругай у складзе правінцыі Пенджаб. У 1911 у Дэлі з [[Калькута|Калькуты]] была перанесенаяперанесена сталіца Брытанскай Індыі. На працягу наступных дваццаці год паводле праекта брытанскіх архітэктараў пад кіраўніцтвам Эдвіна Лачанса быў пабудаваны новы адміністрацыйны раён горада — [[Нью-Дэлі]], які стаў абвешчаны сталіцай Брытанскай Індыі, а з атрыманнем Індыяй незалежнасці 15 жніўня 1947 — сталіцай Індыйскага Саюза.
 
У выніку [[Раздзел Брытанскай Індыі|раздзела Брытанскай Індыі]] ў горад прыбылі тысячы бежанцаў ([[індуізм|індусаў]] і [[сікхізм|сікхаў]]) з [[Заходні Пенджаб|Заходняга Пенджаба]] і [[Сінд]]а, у той час як тысячы [[іслам|мусульман]] выехалі з горада ў [[Пакістан]]. Міграцыя ў Дэлі працягваецца і ў цяперашні час, забяспечваючы хуткі прырост насельніцтва.
 
== Эканоміка ==
 
Выключна выгаднае геаграфічнае становішча на гандлёвых шляхах, якія вядуць з Афганістана, Персіі і Сярэдняй Азіі на ўсход да раўнінах Ганга і на поўдзень у Паўастраўную Індыю, стымулявала эканамічны рост горада.
 
Дэлі з'яўляецца найважнейшым дзелавым цэнтрам Паўночнай Індыі<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/ut_delhi.php|title=Know India: Delhi|publisher=India.gov.in|date=|accessdate=2009-09-07|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061007063703/india.gov.in/knowindia/ut_delhi.php|archivedate=2006-10-07}}</ref> з намінальным валавым унутраным прадуктам стане на 2007 год у 1182 млрд рупій (24,5 млрд долараў) або ў 3364 млрд рупій па ППС (69,8 млрд долараў)<ref name=ecosurv2>{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/2.pdf|title=Chapter 2: State Income| accessdate =| format =PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–2006|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp8–16}}</ref><ref name="delhigovt1">{{cite web|url=http://finance.delhigovt.nic.in/circular/budget_speech2008-09.pdf |title=Budget Speech 2008–2009 |format=PDF |date= |accessdate=2009-09-07}}</ref>. Даход на душу насельніцтва ў 2007 годзе склаў 66728 рупій (1450 долараў) па цэнах таго часу, што робіць Дэлі трэцім у Індыі па гэтым паказчыку пасля Чандыгарха і Гоа<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Chandigarhs_per_capita_income_highest_in_India/articleshow/3487128.cms|title=Chandigarh's per capita income highest in India-Chandigarh-Cities-The Times of India|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|date=|accessdate=2008-11-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/684W8KCgm|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Сфера паслуг забяспечвае 70,95% валавога ўнутранага прадукту Дэлі, за ёй ідзе прамысловасць і будаўніцтва (25,2%) і здабыўная прамысловасць і сельская гаспадарка (3,85%)<ref name=ecosurv2/>. Рабочая сіла Дэлі складае 32,82% насельніцтва і з 1991 па 2001 год павялічылася ў абсалютным памеры на 52,52%<ref name=ecosurv5>{{cite web|url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/5.pdf|title=Chapter 5: Employment and Unemployment| accessdate =|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp59–65}}</ref>. З рабочай сілы 620 тыс. занятыя ў дзяржаўным сектары<ref name=ecosurv5/>. Узровень беспрацоўя ў Дэлі стане на 2003 год складаў 4,63% і знізіўся з 1999-2000 гадоў, калі ён дасягаў 12,57%<ref name=ecosurv5/>. Па стане на снежань 2004 года, на розных праграмах дапамогі было зарэгістравана 636 тыс. беспрацоўных<ref name=ecosurv5/>.
 
Галоўнымі галінамі эканомікі горада з'яўляюцца інфармацыйныя тэхналогіі, тэлекамунікацыі, фінансы, турызм, сродкі масавай інфармацыі<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/delhi/industries-in-delhi.html|title=Industries in Delhi|publisher=Mapsofindia.com|date=|accessdate=2009-09-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/684WBoFm6|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Вытворчая прамысловасць Дэлі таксама значная і працягвае хутка развівацца, яна ўключае перш за ўсё вытворчасць тавараў народнага спажывання. Вялікі ўнутраны рынак Дэлі і наяўнасць кваліфікаванай рабочай сілы актыўна прыцягваюць замежныя інвестыцыі ў гэты сектар. У 2001 годзе ў сектары вытворчасці было занята 1440000 работнікаў, а лік вытворчых адзінак дасягаў 129 тыс<ref name=ecosurv9>{{cite web |url=http://delhiplanning.nic.in/Economic%20Survey/ES%202005-06/Chpt/9.pdf|title=Chapter 9: Industrial Development| accessdate =|format=PDF|work=Economic Survey of Delhi, 2005–06|publisher=Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi|pages=pp94–107}}</ref>.
 
Дэлі — адзін з самых эканамічна развітых гарадоў Індыі з самым высокім узроўнем спажывання. Колькасць аўтамабіляў у Дэлі большая, чым у чатырох мегаполісах Бангалоры, Калькуце, Ченнае і Мумбаі разам узятых. У Дэлі — лепшы транспарт і лепшая інфраструктура. Па гэтай прычыне ў Дэлі і прадмесцях Наіда і Гургаон ўу апошнія гады сталі актыўна развівацца міжнародныя карпарацыі, камерцыйныя і гандлёвыя цэнтры, аўтамабільная прамысловасць, СМІ, вытворчасць тавараў народнага спажывання.
 
Будаўніцтва, энергетыка, камунальныя паслугі, ахова здароўя, продаж жылля і іншыя паслугі, накіраваныя на мясцовае насельніцтва, таксама складаюць значную частку эканомікі горада. Акрамя таго, сектар рознічнага гандлю Дэлі дэманструе адны з найбольшых тэмпаў росту ў краіне<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/Services/Hotels__Restaurants/Delhi_Indias_hot_favourite_retail_destination/rssarticleshow/2983387.cms|title=Delhi hot favourite retail destination in India- Corporate Trends-News By Company-News-The Economic Times|publisher=Economictimes.indiatimes.com|date=|accessdate=2008-11-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/684WEuRWg|archivedate=2012-05-31}}</ref>. У выніку кошты на зямлю ў зручных месцах хутка растуць, а цэны на офісныя і гандлёвыя памяшкання дасягнулі больш за 1500 долараў за м², што ставіць Дэлі на 7 месца ў свеце<ref name=IBEF>{{cite web|publisher=India Brand Equity Foundation|url=http://www.ibef.org/industry/retail.aspx|title=India's Retail Industry|accessdate=2007-01-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/684WFR7rw|archivedate=2012-05-31}}</ref>. Як і ў астатняй Індыі, хуткае развіццё арганізаванага рознічнага гандлю выцясняе традыцыйныя неарганізаваныя гандлёвыя ўчасткі<ref name=BBC070521>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6667199.stm |title= Supermarkets devour Indian traders|accessdate= 2007-07-03|last= Majumder |first=Sanjoy |authorlink= |date=2007-05-21 |work=South Asia |publisher=BBC}}</ref>.
 
== Сродкі масавай інфармацыі ==
 
Паколькі Нью-Дэлі з'яўляецца сталіцай Індыі, горад пастаянна застаецца ў цэнтры ўвагі палітычных навін, у прыватнасці пастаянна ажыццяўляюцца тэлетрансляцыі сесій парламента. У горадзе размешчаны штаб-кватэры многіх агульнаіндыйскіх інфармацыйных агенцтваў, у тым ліку найбуйнейшых у краіне Press Trust of India і Asian News International. Тэлеканалы, даступныя ў горадзе, ўключаюць два бясплатных тэлеканала дзяржаўнай кампаніі Doordarshan і некалькі кабельных каналаў на англійскай, хіндзі і рэгіянальных мовах Індыі. Спадарожнікавае тэлебачанне не вельмі распаўсюджана<ref name=dthrediff>{{cite web
| url = http://www.rediff.com///money/2006/sep/05iycu.htm
 
== Спорт ==
 
Самым папулярным відам спорту ў Дэлі з'яўляецца крыкет<ref>[http://www.aipsmedia.com/index.php?page=interview&cod=4 AIPS Web Site]</ref>. У горадзе існуе некалькі крыкетных стадыёнаў, сярод якіх — найстарэйшы крыкетны стадыён у Індыі Фероз-Шах-Катла. Вядомымі камандамі горада з'яўляюцца «Дэлі Футбол Цім», якая гуляе ў індыйскім чэмпіянаце па крыкеце першага класа Ранджи Трофі<ref>{{cite web|url=http://content.cricinfo.com/india/content/story/261615.html|title=A Brief History: The Ranji Trophy|accessdate=2007-01-06|author=Cricinfo staff|work=Cricinfo|publisher=The Wisden Group|archiveurl=http://www.webcitation.org/684X5spD4|archivedate=2012-05-31}}</ref>, каманда Індыйскай прэм'ер-лігі «Дэлі Дэрдэвилз» і каманда Індыйскай крыкетнай лігі «Дэлі Джайнтс» (раней «Дэлі Джэтс»).
 
Сярод іншых папулярных у горадзе відаў спорту хакей на траве, футбол, баскетбол, тэніс, гольф, бадмінтон, плаванне, картынг, цяжкая атлетыка і настольны тэніс.
 
Іншыя вядомыя стадыёны ў Дэлі — Стадыён Джавахарлала НэруНеру і Крыты стадыён Індзіры Гандзі, на якіх адбываецца шмат спартыўных і культурных падзей. У мінулым у Дэлі праводзіўся цэлы шэраг унутраных і міжнародных спартыўных мерапрыемстваў, такіх, як першыя і дзявятыя Азіяцкія гульні<ref>{{cite news |title=India to bid for 2014 Asian Games |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4389563.stm |work=South Asia |date=29 March 2005 |accessdate=2006-12-21 |publisher=BBC }}</ref>. Дэлі таксама прымаў у сябе Гульні Садружнасці 2010 года. Дэлі прайграў права на правядзенне Азіяцкіх гульняў 2014 года<ref>{{cite news|title= New Delhi loses bid |url=http://www.hindu.com/2007/04/18/stories/2007041802062000.htm |work=The Hindu |publisher=The Hindu |date=2007-04-18 |accessdate=2007-04-18 }}</ref>, але ўсё яшчэ разглядаецца ў якасці кандыдата на правядзенне Летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года<ref>{{cite web|url=http://www.gamesbids.com/eng/index.php?news=1177787226|title=Delhi To Bid For 2020 Summer Games|accessdate=2007-08-05|date=2007-04-28|work=gamesbids.com|publisher=Menscerto Inc.|archiveurl=http://www.webcitation.org/684X6j23b|archivedate=2012-05-31}}</ref>.
 
== Экалагічны стан ==
170 761

праўка

Навігацыя