Асеціны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Асеціны
Ossetian mosaic.jpg

ХетагураўГазданаўКацоеўАбаеў

ТакаціГергіеўТаймазаўДударава
Саманазва Ирон, Дигорон
Сучасны арэал рассялення і колькасць

Усяго: 700 тыс. чалавек.
Flag of Russia.svg Расія
  528 515 (2010)[1], 514 875 (2002)[2]

Flag of South Ossetia.svg Паўднёвая Асеція
 50 000 (2000 г., адзнака)
(65 223 чал., 1989 г.)[3]
Flag of Georgia.svg Грузія
 36 916 (2002 г.) [4][5]

Flag of Turkey.svg Турцыя
 20 000 —  36 000[7]
Flag of Syria.svg Сірыя
 700[8] — 60 000 (адзнака)[7]
Flag of Ukraine.svg Украіна
4 834[9]
Flag of Kazakhstan.svg Казахстан
1 326 (2009 г.)[10]

Flag of Tajikistan.svg Таджыкістан: 396 (перапіс 2010 г.)[11]
Этнічныя мовы Асецінская мова
Традыцыйныя рэлігіі (канфесіі) Праваслаўе, Іслам, традыцыйныя асецінскія вераванні
Расавы тып Еўрапеоіды
Блізкія этнасы Ясы
Субэтнасы Іронцы, Дыгорцы
Этна-моўная супольнасць

Скіфы

Сарматы
Аланы
Асеціны

Асеціны (ас.: ирæттæ) — каўказскі народ іранскага паходжання, асноўнае насельніцтва Рэспублікі Паўночная Асеція — Аланія і непрызнанай Рэспублікі Паўднёвая Асеція (юрыдычна ў складзе Грузіі). Асецінская мова адносіцца да іранскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям'і.

Агульная колькасць асецінаў ацэньваецца ў 670 000 чалавек[12]. Вылучаюцца з іншых этнічных груп Каўказа сваім арыйскім іранскім паходжаннем ад скіфаў, сарматаў і аланаў (з іншых іранскіх народаў на Каўказе ў аддаленні ад асецінаў жывуць толькі нешматлікія талышы), тады як іх суседзі — гэта больш шматлікія грузіны, адыгскія, цюрскія і вайнахскія народы.

Веравызнанне[правіць | правіць зыходнік]

Асецін
Ossetian tribes.png

З часоў ранняга Сярэднявечча асеціны вызнавалі хрысціянства, а сёння да праваслаўнай царквы належыць 61% насельніцтва. Як зазначае Надзея Емяльянава, «нярэдка ў літаратуры Асеція апісваецца як традыцыйна праваслаўная краіна. У той самы час, на думку некаторых даследчыкаў, у гісторыі Асеціі былі перыяды, калі яе лічылі ледзь не мусульманскай краінай»[13].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Узнікненне асецінскага этнасу[правіць | правіць зыходнік]

За часы мангольскага панавання прашчуры асецінаў былі выціснуты з сваёй колішняй бацькаўшчыны на поўдзень ад Дона і мігравалі ў паўднёвым напрамку да Каўказа. Такім чынам узніклі тры асецінскія рэгіёны – Дыгорыя на захадзе, якая трапіў пад уплыў адыгаў Кабарды і пераняў іслам. Размешчаны таксама на поўначы рэгіён Ірон займаў тэрыторыю цяперашняй Паўночнай Асеціі і першы трапіў пад уладу Расіі ў 1767 годзе. Туалег (Tualläg) на поўдні ўваходзіў у грузінскае княства Самачабла, а пазней стаў Паўднёвай Асеціяй[14].

Савецкі час[правіць | правіць зыходнік]

Паўднёва-Асецінская аўтаномная вобласць (АВ) была ўтвораная 20 красавіка 1922 года, пасля саветызацыі Грузіі ў 1921 годзе. Тэрыторыя Паўднёва-Асецінскай АВ са сталіцай у Цхінвалі афіцыйна складала ў 1989 годзе 3 900 км², але ў 1990–1991 гадах ад вобласці былі аддзелены і заняты грузінскімі войскамі Знаўрскі, палову Ленінгорскага і частку Джаўскага раёнаў. Паводле дадзеных Усесаюзнага перапісу 1989 года, насельніцтва Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці складала 99 тысяч чалавек, 66,2% з іх былі асеціны, а 29% – грузіны. Усяго ў Грузіі ў 1989 годзе жылі 163 тысячы асецінаў. Сённяшнюю колькасць асецінаў у Паўднёвай Асеціі Б. Калоеў ацэньвае ў 65 тысяч чал. Палова сем'яў у вобласці мае змяшанае асецінска-грузінскае паходжанне[15].

Прарасійская арыентацыя[правіць | правіць зыходнік]

Асецінскія землі (разам з грузінскімі і армянскімі) сталі апірышчам расійскай экспансіі на Каўказе, што было не ў апошнюю чаргу звязана з хрысціянствам асецінскага насельніцтва, а таксама пашыранай «тутэйшасцю» (то бок слабой нацыянальнай ідэнтычнасцю і сацыяльнай развітасцю) асецінаў у ХІХ ст. Гэта асаблівасць асецінскага насельніцтва і яго пазіцыя ў працэсе расійскай экспансіі адлюстравана ў творах класічнай рускай літаратуры пазамінулага стагоддзя, якая адлюстроўвае асецінаў як выпівохаў, занядбаных і нягеглых сялян[16]. Асеціны адпачатку рэкрутаваліся ў структуры імперыі, гэтак, у прыватнасці, частку Церскага казачага войска складалі асеціны[17]. Як зазначае Емяльянава, у асецінаў антырускі вызваленчы мюрыдызм чачэнскага шэйха Мансура не знайшоў водгука, «акурат гэтак сама яны адмовіліся і ад супрацьстаяння з Расіяй». Гэтак сама імамат Шаміля ў яго змаганні з Расіяй падтрымалі толькі вельмі нешматлікія групы асецінаў-мусульман[18].

Народанасельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Сёння большасць асецінаў свету жывуць у Рэспубліцы Паўночная Асеція — Аланія, што ўваходзіць у склад Расійскай Федэрацыі. Паводле дадзеных усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года ў Расіі жыло 515 тысяч асецінаў[19]. У 1924 годзе была ўтвораная Паўночна-Асецінская аўтаномная вобласць (АВ), якая 5 снежня 1936 была пераўтворана ў Паўночна-Асецінскую АССР у складзе РСФСР са сталіцай ва Уладзікаўказе.

Стаўленне Грузіі[правіць | правіць зыходнік]

Грузінскія канспіралагічныя тэорыі кажуць, што і Абхазская АССР, і Паўднёва-Асецінская аўтаномная вобласць былі створаныя бальшавікамі, каб стварыць невычэрпную крыніцу праблем і спрасціць для Крамля кантроль Грузіі. Сапраўды, Абхазія і Паўднёвая Асеція кіраваліся на этнакратычным падмурку, на карысць тытульнага этнаса. Грузінскія ўлады імкнуліся абмежаваць гэтыя аўтаноміі, што і спарадзіла супраціўленне[20].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Афіцыйны сайт Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года. Інфармацыйныя матэрыялы пра канчатковыя вынікі Ўсерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Усерасійскі перапіс насельніцтва 2002 года. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 24 снежня 2009.
  3. Дэмаскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў
  4. Перапіс насельніцтва Грузіі (без Паўднёвай Асеціі і Абхазіі) 2002 г. З часткай Ахалгорскага (цяпер Ленінгорскага раёна РПА), якая кантралявалася Грузіяй да жніўня 2008 г., — 38 026 асецін.
  5. Паводле перапісу 1989 г. у Грузінскай ССР было 164 055 асецін, у тым ліку ў Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці — 65 223 асецін і 98 832 у астатняй Грузінскай ССР ([1])
  6. 6,0 6,1 6,2 Перапіс насельніцтва Грузіі (без Паўднёвай Асеціі і Абхазіі) 2002 г.
  7. 7,0 7,1 Joshua Project
  8. Сірыйскія асеціны просяцца на гістарычную радзіму
  9. Усеўкраінскі перапіс насельніцтва 2001 года
  10. Агенцтва Рэспублікі Казахстан па статыстыцы. Перапіс 2009. (Нацыянальны склад насельніцтва.rar)
  11. Том 3. Нацыянальны склад і ўладанне мовамі, грамадзянства насельніцтва Рэспублікі Таджыкістан
  12. Б. А. Калоев. Осетины (Народы России: единство и многообразие).(руск.) 
  13. Емельянова Н.М. Часть 1. Конфессиональная карта Осетии. // Мусульмане Асеціі: На скрыжаванні цывілізацый: Манаграфія = Мусульмане Осетии: На перекрестке цивилизаций: Монография — М., 2003. — 359 с. — ISBN 5-93719-037-8.(руск.) 
  14. Блиев М.М., Бзаров Р.С. Гісторыя Асеціі ад старажытных часоў да канцу ХIХ стагоддзя: Падручнік для старэйшых класаў сярэдняй школы = История Осетии с древнейших времен до конца ХIХ века: Учебник для старших классов средней школы — Владикавказ, 2000.(руск.) , а таксама Гаглойти Ю.С. Аланы і пытанні этнагенезу асецінаў = Аланы и вопросы этногенеза осетин — Тбілісі, 1966.(руск.) 
  15. Зверев Алексей. Этнические конфликты на Кавказе, 1988—1994 гг. Глава 3. Этнические конфликты в Грузии, 1989—1994 гг.(руск.) 
  16. Прыкладам з'яўляецца «Герой нашага часу» М.Ю.Лермантава.
  17. Шишов А.В. Бітва за Каўказ = Схватка за Кавказ — Масква: «Вече», 2005. — С. 47.(руск.) 
  18. Емяльянава, тамсама.(руск.) 
  19. Б.А. Калоев. Осетины (Народы России: единство и многообразие).(руск.) 
  20. Сяргей Богдан. Праблема аўтаномнага статусу Паўднёвай Асеціі ў складзе Грузіі ў гістарычным кантэксце // Праўнік - прагледжана 28 красавіка 2008

Шаблон:Асеціны