Таджыкістан

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Рэспубліка Таджыкістан
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Flag of Tajikistan.svg Герб Таджыкістана
Сцяг Таджыкістана Герб Таджыкістана

Каардынаты: 38°46′00″ пн. ш. 71°17′00″ у. д. / 38.766667° пн. ш. 71.283333° у. д. (G) (O) (Я)

Tajikistan (orthographic projection).svg
Нацыянальны гімн Таджыкістана
Дата незалежнасці 9 верасня 1991 (ад СССР)
Афіцыйная мова таджыкская - дзяржаўная
руская - мова міжнацыянальных зносін
Сталіца Душанбэ
Найбуйнейшыя гарады Душанбэ, Худжанд, Куляб, Курган-Цюбэ, Харог
Форма кіравання Рэспубліка
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Эмамалі Рахмон
Акіл Акілаў
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
93-я ў свеце
142 000 км²
0,3
Насельніцтва
• Ацэнка (2011)
Шчыльнасць

7 616 400[1] чал. (95-я)
53,3 чал./км²
ВУП
  • Разам (2010)
  • На душу насельніцтва

$5,50 млрд  (131-ы)
$780
ІРЧП (2011) 0.607[2] (сярэдні) (127-ы)
Валюта Самоні (TJS, код 141)
Інтэрнэт-дамен .tj
Код ISO TJ
Тэлефонны код +992
Часавы пояс +5

Таджыкістан (афіцыйная назва Рэспубліка Таджыкістан) — краіна ў Азіі, належыць да рэгіёна Сярэдняя Азія, мяжуе з Казахстанам, Узбекістанам, Кыргызстанам, Кітаем, Афганістанам. Выхаду да мораў не мае.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Першае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана заснаваў Ісмаіл Самані ў 875 годзе (цэнтрам стаў горад Бухара). Да 1220 года тэрыторыя ўваходзіла ў розныя Персідскія імперыі. Ад 1220 да 1370 года тэрыторыя Таджыкістана была ў складзе Мангольскай імперыі Чынгісхана. Неўзабаве была заснаваная Усходняя Бухара — ханства, якое займала тэрыторыі сучасных Таджыкістана і Узбекістана. У сярэдзіне 19 стагоддзя Усходняя Бухара стала часткай Расійскай імперыі. У 1924 годзе паводле нацыянальнай прыкметы былі ўтвораныя асобныя Туркменская ССР, Узбекская ССР ды Таджыкская АССР ў складзе апошняй. Ад 1929 года Таджыкістан — самастойная саюзная рэспубліка са сталіцай у горадзе Сталінбад, якому ў 1961 годзе была вернутая гістарычная назва — Душанбэ. Незалежнасць абвешчаная 9 верасня 1991 года, але неўзабаве ў краіне пачалася грамадзянская вайна паміж камуністычнымі сіламі і ісламісцкай апазіцыяй. Заканчэнне вайны ў 1997 годзе адбылося пры садзейніцтве Расіі — апазіцыя была ўключаная ва ўрад, а Эмамалі Рахмон застаўся прэзідэнтам.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

У 2010 колькасць насельніцтва краіны складала 7,6 млн. чалавек. Большая частка з іх таджыкі (79,9%), потым узбекі (15,3%), рускія (1,1%) і кіргізы (1,1%). Прадстаўнікі іншых этнічных групаў складаюць 2,6 % насельніцтва. Асноўная рэлігія краіны — іслам, сунізм (85% насельніцтва), шыізм (ісмаілізм) (5%), іншыя веравызнанні (10%). Пісьменнасць 99,5%. Каля аднаго млн. таджыкістанскіх мужчын працуюць за мяжой (ацэнкі 2009).

Буйнейшыя гарады: Душанбэ, Худжанд, Куляб, Курган-Цюбэ, Харог.

Адміністрацыйна-тэратарыяльны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Таджыкістан падзяляецца на дзве вобласці (вілаяты): Сагдыйскую і Хатлонскую, адну аўтаномную - Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць і рэгіён рэспубліканскага падпарадкавання (13 раёнаў у цэнтры краіны і горад Душанбэ). Вобласці падзяляюцца на раёны (нохія), якія ў сваю чаргу дзеляцца на сельсаветы (джамааты).

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Таджыкістан — аграрна-індустрыяльная краіна, адна з бяднейшых у свеце (ВУП - 15,4 млрд. дол., на душу насельніцтва - 2,1 тыс. дол., 2008). Землі, прыдатныя для сельскай гаспадаркі складаюць 7% ад плошчы краіны. Запасы карысных выкапняў вялікія, але іх распрацоўка абцяжарваецца складаным рэльефам і недастатковым развіццём шляхоў зносін.

Асноўныя крыніцы даходу — вытворчасць алюмінію (з прывазных баксітаў), бавоўны, грашовыя пераводы працоўных мігрантаў з-за мяжы (2,1 млрд. дол., 2010).

Таджыкістан валодае велізарнымі гідраэнергетычнымі рэсурсамі. Выпрацоўваецца 17 млрд. кВт·г электраэнергіі, эканамічна абгрунтавана выпрацоўка 172 млрд. кВт·г.

Найбольш значныя ГЭС краіны — Нурэкская, Сангтудзінская-1, Байпазінская (усе - на р. Вахш), Кайракумская (на р. Сырдар'я). Будуюцца: Рагунская, Сангтудзінская-2, Дашціджумская, Шуробская.

Кіраўніцтвам краіны плануецца пачаць выкарыстоўваць энергетычныя рэсурсы рэк Зераўшан, Гунт, Пяндж.

Адносіны з Беларуссю[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя адносіны дзяржавы ўсталявалі ў 1996. У красавіку 2000 адбыўся афіцыйны візіт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Таджвкістан. У ліпені 2001 Прэзідэнт Рэспублікі Таджыкістан наведаў Беларусь з візітам у адказ.

У 2008, 2009 і 2010 Беларусь аказвала гуманітарную дапамогу Таджыкістану.

Супрацоўніцтва Беларусі і Таджыкістана на міжнароднай арэне носіць канструктыўны характар. Таджыкістан аказвае падтрымку практычна ўсім ініцыятывам Беларусі, выступіў сааўтарам шэрагу беларускіх рэзалюцый у ААН.

З 30 сакавіка 2011 у Душанбэ пачало практычную дзейнасць Пасольства Рэспублікі Беларусь.

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

  • Рудакі (каля 860 — 941) — заснавальнік паэзіі на мове фарсі

Зноскі

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]