Войска Вялікага Княства Літоўскага

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Сцяг Святога Юрыя на коп’ях кавалерыі ВКЛ у Бітве пад Оршай

Войска Вялікага Княства Літоўскага — арганізаваная ваенная сіла Вялікага Княства Літоўскага, якая існавала ў перыяд з 1236 па 1251 гг. і з 1263 па 1569 гг. Пасля Люблінскай ўніі 1569 года і да ліквідацыі Княства у 1795 г. войска ВКЛ — самастойная частка войска Рэчы Паспалітай.

Гісторыя і арганізацыя[правіць | правіць зыходнік]

Войска ВКЛ 1576—1586
Літоўскія жаўнеры XVI ст. Графіка Юліуша Корсака

Войска Вялікага Княства Літоўскага пачало фармавацца ў сярэдзіне XIII стагоддзя, то бок з узнікненнем самой дзяржавы. Войска ВКЛ па сваіх прынцыпах было цалкам падобным на войска княжацкіх часоў. Існавалі два асноўныя фармаванні: народнае апалчэнне і пастаянная баярская армія. Народнае апалчэнне, мабілізацыя ўсіх ваеннаабавязаных краіны (expeditio generalis) або аднаго ці некалькіх ваяводстваў ці паветаў, збіралася толькі ў выпадку неабходнасці, дапамогі ў абароне, пераследу ворага і г.д. Першапачаткова ў Вялікім княстве воінская служба з'яўлялася абавязкам кожнага мужчыны, здольнага насіць зброю.

Да XV стагоддзя кожны баярын меў сваю дружыну. Кавалерыя адыгрывала галоўную ролю ў дружыне, а пяхота цанілася менш. Конны баярын і яго 4-7 узброеных слуг (паж, збраяносец, некалькі пешых або конных лучнікаў) складалі галоўную баявую адзінку таго часу — дзіду. 20-25 дзідаў — сцяг, а некалькі сцягоў — дружыну. Дружыны склалі асноўную ўдарную сілу, здольную змагацца ў конным страі. Немалую частку шляхты Вялікага Княства Літоўскага, як і іншых дзяржаў таго часу, склалі служылыя шляхцічы, нашчадкі дружыннікаў.

Феадалы таксама мелі права адпраўляць пад асабістымі харугвамі на вайну сваю світу — паноў харугвенных. Гэты прывілеяваны клас не дазваляў на сябе накладваць цяжкія абавязкі. Баяры сярэдняга класа павінны былі паслаць 2-3 і нават больш жаўнераў у «добрых даспехах». У склад войска ўваходзілі станы, якія займалі пасады паміж шляхтай і сялянствам. У іх былі розныя назвы: путныя баяры (якіх пасылалі з вайсковымі пасылкамі), панцырныя баяры (апранутыя ў цяжкія даспехі), ардынскія слугі (ездзілі пільнаваць арду ў стэпе), замкавыя слугі і інш. За вайсковую службу яны вызваляліся ад зямельных падаткаў альбо плацілі вельмі мала. Сяляне ж гуртаваліся каб узброіць аднаго жаўнера і не абкладаліся падаткамі.

У XV-XVI стагоддзях узрасло значэнне шляхецкага войска. У выпадку вайны кожны шляхціц, незалежна ад велічыні маёнтка, павінен быў адпраўляцца ў паход у поўнай зброі. Акрамя таго, кожны землеўладальнік, у залежнасці ад свайго матэрыяльнага становішча, быў абавязаны выстаўляць пэўную колькасць вершнікаў (каней) і пяхотнікаў (драбаў), таксама ў поўнай зброі. За права валодання зямлёй феадал, паводле Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1529 г., адпраўляў на вайну аднаго каня з 2400 моргаў. Такая форма арганізацыі войскі атрымала назву «паспалітае рушэнне». Адну частку шляхецкага апалчэння ВКЛ складалі цяжкаўзброеныя вершнікі (капейнікі). Яны былі ўзброеныя дзідамі і мячамі, мелі надзейны ахоўны рыштунак, цяжкіх коней. Іншая частка - стральцы - мела лукі або арбалеты. Воіны складалі невялікія атрады - дзіды, якія аб'ядноўваліся ў харугвы. Яны выступалі пад уласнымі сцягамі-харугвамі. Харугвы камплектаваліся па тэрытарыяльным прынцыпе або выстаўляліся буйнымі землеўладальнікамі. Падчас бою сцягі будаваліся звужанымі наперадзе калонамі. Спераду размяшчаліся цяжкаўзброеныя капейнікі, за імі - стральцы. Да канца XVI стагоддзя шляхецкае апалчэнне Княства складалася практычна выключна з коннікаў. Пяхота выкарыстоўвалася ў асноўным для аховы абозаў, пры будаўніцтве дарог для перамяшчэння войскі або ў крытычныя моманты бітвы. Каб ператварыць абоз у непрыступны лагер, павозкі ставіліся па крузе, іх маглі акоўваць жалезам і звязвацца ланцугамі. З канца XIV стагоддзя пачала выкарыстоўвацца артылерыя.

У пачатку XVI стагоддзя ў ваеннай справе адбыліся істотныя змены. Неабходнасць вядзення войнаў з лёгкімі і хуткімі вершнікамі суперніка, напрыклад татарамі, прывяла да з'яўлення новых відаў конніцы - гусараў, казакоў і пяцігорцаў. Аснову ўзбраення гусараў складалі дзіда і шчыт. Пазней гусары сталі выкарыстоўваць даспехі і ператварыліся ў сярэднюю кавалерыю. Асаблівасцю казакоў было наяўнасць у іх лука, часам у спалучэнні з кароткай дзідаю. Пачынаюць выкарыстоўвацца найміты. Спачатку яны набіраліся ў асноўным з іншаземцаў, а пазней і з мясцовай збяднелай шляхты. Для наймітаў воінская служба была асноўным заняткам. У гэты перыяд у войску Княства з'явілася прафесійная пяхота. Яна выкарыстоўвалася для абароны і будаўніцтва ўмацаванняў. У наёмным войску вылучаліся таксама капейнікі ў даспехах і стральцы.

Пасадовыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Найважнейшыя бітвы[правіць | правіць зыходнік]

Войскі Вялікага княства Літоўскага ў Грунвальдскай бітве 15 ліпеня 1410 года
Ілюстрацыя Грунвальдскай бітвы ў Бернскай хроніцы Д. Шылінга, 1483
Рэльеф з замка Марыенвердэр (цяпер Квідзын) з выявай бітваў з Тэўтонскім ордэнам (рэканструкцыя рэльефу 1-й пал. XIV стагоддзя)

Перапісы[правіць | правіць зыходнік]

У 1528, 1565, 1567 гадах праводзіліся перапісы войска Вялікага Княства Літоўскага

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

  • Василенко Н. П. Литовско-русское государство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп. т.). — СПб., 1890—1907. — Т. XVIIa. — С. 818—827. (рос.)
  • Слуги // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1965. — Т. 7, кн. XIV : Літери Сен — Сті. — С. 1776. — 1000 екз.