Галілеа Галілей

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Галілеа Галілей
італ.: Galileo Galilei
Galileo by leoni.jpg
Партрэт, намаляваны Атавіа Леоні
Дата нараджэння

15 лютага 1564(1564-02-15) (452 гады)

Месца нараджэння

Піза, герцагства Фларэнцыя

Дата смерці

8 студзеня 1642(1642-01-08) (77 гадоў)

Месца смерці

Арчэтры, Вялікае герцагства Тасканскае

Грамадзянства

Фларэнтыйскае герцагства
Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1840).svg Вялікае герцагства Тасканскае

Навуковая сфера

астраном, фізік, механік, філосаф, матэматык

Месца працы

Падуанскі ўніверсітэт і Пізанскі ўніверсітэт

Альма-матэр

Пізанскі ўніверсітэт

Навуковы кіраўнік

Асціліа Рычы[d]

Подпіс

Galileo Galilei Signature 2.svg

Commons-logo.svg Галілеа Галілей на Вікісховішчы

Галілеа Галілей (італ.: Galileo Galilei; 15 лютага 1564, Піза — 8 студзеня 1642, Арчэтры у Фларэнцыі) — італьянскі філосаф, фізік, і астраном, які аказаў значны ўплыў на навуку свайго часу. Ён першым выкарыстаў тэлескоп для назірання нябесных цел[1] і зрабіў шэраг выбітных астранамічных адкрыццяў. Галілей — заснавальнік эксперыментальнай фізікі. Сваімі эксперыментамі ён пераканаўча аспрэчыў абстрактную метафізіку Арыстоцеля і заклаў падмурак класічнай механікі[2].

Пры жыцці быў вядомы як актыўны прыхільнік геліяцэнтрычнай сістэмы свету, што прывяло Галілея да сур'ёзнага канфлікту з каталіцкай царквой.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Галілей нарадзіўся ў 1564 годзе ў італьянскім горадзе Піза, у сям'і радавітага, але збяднелага двараніна Вінчэнца Галілея, бачнага тэарэтыка музыкі і лютніста[3]. Поўнае імя Галілеа Галілея: Галілеа дзі Вінчэнца Бонаюці дэ Галілей (італ.: Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei). Прадстаўнікі роду Галілееў згадваюцца ў дакументах з XIV стагоддзя. Некалькі яго простых продкаў былі прыёрамі (членамі кіравальнага савета) Фларэнтыйскай рэспублікі, а прапрадзед Галілея, вядомы лекар, які таксама насіў імя Галілеа, у 1445 годзе быў абраны кіраўніком рэспублікі[4].

У сям'і Вінчэнца Галілея і Джуліі Аманаці было шасцёра дзяцей, але выжыць атрымалася чацвярым: Галілеа (старэйшаму з дзяцей), дочкам Вірджыніі, Лівіі і малодшаму сыну Мікеланджэла, які надалей таксама набыў слыннасць як кампазітар-лютніст. У 1572 годзе Вінчэнца пераехаў ва Фларэнцыю, сталіцы Тасканскага герцагства. Кіруючая там дынастыя Медычы была вядомая шырокім і сталым заступніцтвам мастацтву і навукам.

Пра дзяцінства Галілея вядома няшмат. З ранніх гадоў хлопчыка вабіла да мастацтва; праз усё жыццё ён пранёс каханне да музыцы і маляванню, якімі валодаў у дасканаласці. У спелыя гады лепшыя мастакі Фларэнцыі — Чыголі, Бранзіна і інш. — раіліся з ім пра пытанні перспектывы і кампазіцыі; Чиголі нават сцвярджаў, што менавіта Галілею ён абавязаны сваёй славай[5]. Па складаннях Галілея можна зрабіць таксама выснову пра наяўнасць у яго выдатнага літаратурнага таленту.

Пачатковую адукацыю Галілей атрымаў у змесцаваным непадалёк манастыры Валамброза. Хлопчык вельмі любіў вучыцца і стаў адным з лепшых вучняў у класе. Ён узважваў магчымасць стаць святаром, але бацька быў супраць.

Будынак Пізанскага ўніверсітэта (у нашы дні — Вышэйшая Нармальная школа).

У 1581 годзе 17-гадовы Галілей па патрабаванні бацькі паступіў у Пізанскі ўніверсітэт вывучаць медыцыну. Ва ўніверсітэце Галілей наведваў таксама лекцыі па геаметрыі (раней ён з матэматыкай быў зусім незнаёмы) і гэтак захапіўся гэтай навукай, што бацька стаў асцерагацца, як бы гэта не перашкодзіла вывучэнню медыцыны[3].

Галілей прабыў студэнтам няпоўныя тры гады; за гэты час ён паспеў грунтоўна азнаёміцца са складаннямі антычных філосафаў і матэматыкаў і зарабіў сярод выкладчыкаў рэпутацыю неўтаймоўнага спрачальніка. Ужо тады ён лічыў сябе мае права мець уласную думку па ўсіх навуковых пытаннях, не лічачыся з традыцыйнымі аўтарытэтамі[6].

Напэўна, у гэтыя гады ён пазнаёміўся з тэорыяй Каперніка[7]. Астранамічныя праблемы тады жыва абмяркоўваліся, асабліва ў сувязі з толькі што праведзенай каляндарнай рэформай.

Маркіз Гвідабальда дэль Монтэ.

Неўзабаве фінансавае становішча бацькі пагоршылася, і ён апынуўся не ў стане сплачваць далей навучанне сына. Просьба вызваліць Галілея ад платы (такі вынятак рабіўся для самых здольных студэнтаў) была адхілена. Галілей вярнуўся ў Фларэнцыю (1585), так і не атрымаўшы навуковай ступені. На шчасце, ён паспеў звярнуць на сябе ўвагу некалькімі дасціпнымі вынаходствамі (прыкладам, гідрастатычнымі шалямі), дзякуючы чаму пазнаёміўся з утвораным і багатым аматарам навукі, маркізам Гвідабальда дэль Монтэ. Маркіз, у адрозненне ад пізанскіх прафесараў, здолеў яго слушна ацаніць. Ужо тады дэль Монтэ казаў, што з часу Архімеда свет не бачыў такога генія, як Галілей[3]. Захоплены незвычайным талентам юнака, маркіз стаў яго сябрам і апекуном; ён прадставіў Галілея тасканскаму герцагу Фердынанду I Медычы і заступнічаў пра аплатную навуковую пасаду для яго.

У 1589 годзе Галілей вярнуўся ў Пізанскі ўніверсітэт, зараз ужо прафесарам матэматыкі. Там ён пачаў праводзіць самастойныя даследаванні па механіцы і матэматыцы. Праўда, пенсіён яму прызначылі мінімальны: 60 скуда ў год (прафесар медыцыны атрымваў 2000 скуда)[8]. У 1590 годзе Галілей напісаў трактат «Пра рух».

У 1591 годзе памёр бацька, і адказнасць за сям'ю перайшла да Галілеа. Перадусім ён павінен быў паклапаціцца пра выхаванне малодшага брата і пра пасаг дзвюх незамужніх сясцёр.

У 1592 годзе Галілей атрымаў месца ў прэстыжным і багатым Падуанскім універсітэце (Венецыянская рэспубліка), дзе выкладаў астраномію, механіку і матэматыку. Па рэкамендацыйным лісце венецыянскага дожа ўніверсітэту можна судзіць пра тое, што навуковы аўтарытэт Галілея ўжо ў гэтыя гады быў надзвычай высокі[9]:

Усведамляючы ўсю важнасць матэматычных ведаў і іх карысць для іншых галоўных навук, мы марудзілі з прызначэннем, не знаходзячы годнага кандыдата. У наш час заявіў жаданне заняць гэта месца сіньёр Галілей, былы прафесар у Пізе, які карыстаецца вялікі слыннасцю і справядліва прызнаваны за самага абазнанага ў матэматычных навуках. Таму мы з задавальненнем падаём яму кафедру матэматыкі на чатыры гады з 180 фларынамі пенсіёну ў год.

Падуя, 15921610[правіць | правіць зыходнік]

Даменіка Цінтарэта. Партрэт Галілеа Галілея, 16051607.

Гады знаходжання ў Падуі — найболей плённы перыяд навуковай дзейнасці Галілея. Неўзабаве ён стаў самым знакамітым прафесарам у Падуі. Студэнты натоўпамі імкнуліся на яго лекцыі[10], венецыянскі ўрад бесперастанку даручаў Галілею распрацоўку рознага роду тэхнічных прылад, з ім актыўна лістуюцца маладой Кеплер і іншыя навуковыя аўтарытэты таго часу.

У гэтыя гады ён напісаў трактат «Механіка», які выклікала некаторая цікавасць і была перавыданая ў французскім перакладзе[11]. У ранніх працах, а таксама ў ліставанні, Галілей даў першы накід новай агульнай тэорыі падання цел і руху ківача.

Нагодай да новага этапу ў навуковых даследаваннях Галілея паслужыла з'яўленне ў 1604 годзе новай зоркі, што завецца цяпер Звышновай Кеплера. Гэта абуджае ўсеагульную цікавасць да астраноміі, і Галілей выступае з цыклам прыватных лекцый. Пазнаўшы пра вынаходства ў Галандыі глядзельнай трубы, Галілей у 1609 годзе канструюе ўласнаруч першы тэлескоп[12] і скіроўвае яго ў неба[13].

Прылада тэлескопа сістэмы Галілея

Убачанае Галілеем было гэтак надзіва, што нават многія гады праз знаходзіліся людзі, якія адмаўляліся паверыць у яго адкрыцці і сцвярджалі, што гэта ілюзія ці насланне[14]. Галілей адкрыў горы на Месяцы, Млечны Шлях распаўся на асобныя зоркі, але асабліва ўразілі сучаснікаў выяўленыя ім 4 спадарожнікі Юпітэра (1610). У гонар чатырох сыноў свайго памерлага апекуна Фердынанда Медычы (памерлага ў 1609 годзе), Галілей назваў гэтыя спадарожнікі «Медычыйскімі зоркамі» (лац.: Stellae Medicae)[15]. Цяпер яны носяць больш прыдатную назву «галілеевых спадарожнікаў».

Галілей паказвае тэлескоп венецыянскаму дожу (фрэска Дж. Барціні).

Свае першыя адкрыцці з тэлескопам Галілей абсікаў у складанні «Зорны вястун» (лац.: Sidereus Nuncius), выдадзеным у Фларэнцыі ў 1610 годзе. Кніга мела сенсацыйны поспех па ўсёй Еўропе, нават каранаваныя асобы спяшаліся заказаць сабе тэлескоп[16]. Некалькі тэлескопаў Галілей падарыў Венецыянскаму сенату, які ў знак падзякі прызначыў яго пажыццёвым прафесарам з акладам 1000 фларынаў. У верасні 1610 года тэлескопам абзавёўся Кеплер[17], а ў снежні адкрыцці Галілея пацвердзіў уплывовы рымскі астраном Клавіус. Настае ўсеагульнае прызнанне. Галілей робіцца самым знакамітым навукоўцам Еўропы, у яго гонар складаюцца оды, дзе ён параўноўваецца з Калумбам. Французскі кароль Генрых IV 20 красавіка 1610 года, незадоўга да сваёй гібелі, прасіў Галілея адкрыць і для яго якую зорку[18]. Былі, аднак, і незадаволеныя. Астраном Франчэска Сіцы (італ.: Sizzi) выпусціў памфлет, дзе заявіў, што сем — дасканалы лік, і нават у галаве чалавека сем адтулін, так што планет можа быць толькі сем, а адкрыцці Галілея — ілюзія[19]. Пратэставалі таксама астролагі і лекары, жалячыся на тое, што з'яўленне новых нябесных свяціл «пагібельнае для астралогіі і большай часткі медыцыны», бо ўсе звыклыя астралагічныя метады «акажуцца дашчэнту разбуранымі»[20].

У гэтыя гады Галілей уступае ў грамадзянскі шлюб з венецыянкай Марынай Гамба (італ.: Marina Gamba). Ён так і не абвянчаўся з Марынай, але стаў бацькам сына і дзвюх дачок. Сына ён у памяць пра бацьку назваў Вінчэнца, а дачок, у гонар сваіх сясцёр — Вірджыніяй і Лівіяй. Пазней, у 1619 годзе, Галілей афіцыйна ўзаконіў сына; абедзве дочкі скончылі жыццё ў манастыры[21].

Агульнаеўрапейская слава і патрэба ў грашах пхнулі Галілея на пагібельны, як пазней апынулася, крок: у 1610 годзе ён пакідае спакойную Венецыю, дзе ён быў недаступны для інквізіцыі[22], і перабіраецца ў Фларэнцыю. Герцаг Козіма II Медычы, сын Фердынанда, абяцаў Галілею ганаровае і прыбытковае месца дарадцы пры тасканскім двары. Абяцанне ён стрымаў, што дазволіла Галілею вырашыць праблему велізарных абавязкаў, назапашаных пасля выдачы замуж дзвюх яго сясцёр.

У навуцы[правіць | правіць зыходнік]

Астраномія[правіць | правіць зыходнік]

Выявы фаз месяца, намаляваныя Галілеем
  • Горы на Месяцы. У свой тэлескоп Галілей разглядзеў на Месяцы горы і ўпадзіны, тым самым упершыню дапусціўшы падабенства Зямлі і Месяца, і аправергнушы вучэнні царквы і Арыстоцеля аб унікальным месцы Зямлі ў Сусвеце.
  • Спадарожнікі Юпітэра. Галілеа Галілей стаў першым чалавекам, назіраўшым 4 спадарожнікі Юпітэра, што таксама супярэчыла вучэнню Арыстоцеля. Пазней спадарожнікі атрымалі наступныя імёны: Еўропа, Іо, Каліста і Ганімед. Іх прынята называць Галілеевымі.
  • Плямы на Сонцы. Галілей упершыню назіраў плямы на Сонцы. Па іх перамяшчэнні ён зрабіў высновы пра тое, што Сонца верціцці вакол сваёй асі і дапусціў, што гэта вярчэнне з'яўляецца характэрным для ўсіх целаў Сусвету.
  • Фазы Венеры. Галілей стаў першым, хто назіраў у тэлескоп фазы Венеры.

Механіка[правіць | правіць зыходнік]

У механіцы Галілей вывучаў інерцыю і свабоднае падзенне цел. Заўважыў, што паскарэнне свабоднага падзення не залежыць ад масы цела.

З'яўляецца заснавальнікам прынцыпа адноснасці ў механіцы. Сцвярджаў, што ў ізаляваных сістэмах пры аднолькавых пачатковых умовах працэсы працякаюць аднолькава.

Светапогляд[правіць | правіць зыходнік]

Паводле філасофскіх поглядаў, Галілей — матэрыяліст: ён лічыў, што свет матэрыяльны, складаецца з атамаў і падпарадкоўваецца механічнай прычыннасці, не мае межаў у прасторы і часе; аснова ісцінных ведаў — вопыт, набыты ў вывучэнні прыроды.

Г. Галілей — адзін з заснавальнікаў навуковай касмалогіі — сучаснага эксперыментальна-тэарэтычнага прыродазнаўства.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Томас Хэрыёт скіраваў глядзельную трубу на Месяц некалькімі месяцамі раней Галілея. Якасць яго аптычнай прылады была няважнай, але Хэрыёту прыналежаць першыя замалёўкі карт месяцовай паверхні і адно з першых назіранняў сонечных плям. Аднак ён не публікаваў свае вынікі, і яны доўгі час заставаліся невядомыя ў навуковым свеце (гл. Ашимбаева М. Т. Томас Хэрриот — предшественник Галилея // Небосвод, № 2 (2009). С. 32­—33). Іншым папярэднікам Галілея, магчыма, быў Сімон Марыус, які незалежна адкрыў 4 спадарожнікі Юпітэра і даў ім імёны, што замацаваліся ў навуцы; аднак Марыус апублікаваў свае адкрыцці на 4 гады пазней Галілея.
  2. Шмутцер Э., Шютц В., 1987, с. 98
  3. 3,0 3,1 3,2 Предтеченский Е. А. Галилео Галилей. Указ. соч., Глава 1-я.
  4. Кузнецов Б. Г., 1964, с. 20
  5. Кузнецов Б. Г., 1964, с. 24
  6. Шмутцер Э., Шютц В., 1987, с. 29—30
  7. У 1597 годзе ў лісце да Кеплера Галілей паведамляе, што ён далучыўся «ўжо шмат гадоў назад… да навукі Каперніка» (гл. Антисери Д., Реале Дж. Западная философия от истоков до наших дней. Том II. От Возрождения до Канта — СПб.: Пневма, 2002. — С. 206. — ISBN 5-9014151-05-4.).
  8. Шмутцер Э., Шютц В., 1987, с. 33
  9. Баев К. Л., 1955, с. 95—96
  10. Шмутцер Э., Шютц В., 1987, с. 34
  11. Шмутцер Э., Шютц В., 1987, с. 37
  12. Galileo’s telescope reaches 400th anniversary: Галилей продемонстрировал созданный им телескоп 25 августа 1609 года.
  13. Шмутцер Э., Шютц В., 1987, с. 40—41
  14. Sharratt, Michael. Galileo: Decisive Innovator — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 18—19. — ISBN 0-521-56671-1.
  15. Sharratt, Michael. Galileo: Decisive Innovator — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17. — ISBN 0-521-56671-1.
  16. Кузнецов Б. Г., 1964, с. 82
  17. Кеплер атрымаў тэлескоп, прададзены Галілеем курфюрсту Кёльна (1610), ад якога прылада трапіла ў Прагу. Гл. Шмутцер Э., Шютц В. Галилео Галилей. Указ. соч — С. 47.
  18. Гиндикин С. Г., 2001, с. 75
  19. Баев К. Л., 1955, с. 108—109
  20. Антисери Д., Реале Дж. Западная философия от истоков до наших дней. Том II. От Возрождения до Канта — СПб.: Пневма, 2002. — С. 206. — ISBN 5-9014151-05-4.
  21. Dava Sobel. Galileo’s Daughter — London: Fourth Estate, 1999. — ISBN 1-85702-712-4.
  22. Венецыя была адзінай італьянскай дзяржавай, дзе інквізіцыя была пад кантролем мясцовых улад.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Аб жыцці Галілея[правіць | правіць зыходнік]

Аб укладзе ў навуку[правіць | правіць зыходнік]

  • Ахутин А. В.  История принципов физического эксперимента от античности до XVII в — М.: Наука, 1976.
  • Баев К. Л.  Создатели новой астрономии — М.: Госпедиздат РСФСР, 1955. — С. 91—123.
  • Библер В. С.  Кант — Галилей — Кант: Разум Нового времени в поисках самообоснования — М.: Мысль, 1991.
  • Григорьян А. Т., Зубов В. П.  Очерки развития основных физических понятий — М.: АН СССР, 1962.
  • Гришко Е. Г.  «Две книги» Галилео Галилея // Историко-астрономические исследования. — М.: 1989. — № 21. — С. 144—154.
  • Идельсон Н. И.  Этюды по истории небесной механики — М.: Наука, 1975.
  • Ишлинский А. Ю.  Галилео Галилей // Ишлинский А. Ю. Механика: идеи, задачи, приложения — М.: Наука, 1985. — С. 509—522.
  • Кирсанов В. С.  Научная революция XVII века — М.: Наука, 1987.
  • Мах Э.  Механика. Историко-критический очерк её развития — Ижевск: «РХД», 2000. — 456 с. — ISBN 5-89806-023-5.
  • Методологические принципы современных исследований развития науки (Галилей). Реферативный сборник. Под ред Стерлиговой Г. В. — М.: ИНИОН АН СССР, 1989.
  • Ольшки Л.  История научной литературы на новых языках — В 3 т. Том 3. Галилей и его время (Репринт: М.: МЦИФИ, 2000). — М.-Л.: ГТТИ, 1933—1934.
  • Спасский Б. И.  История физики — М.: Высшая школа, 1977. — Т. 1.
  • Хютт В. Галилей // Философский энциклопедический словарь / Гл. редакция: Л. И. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская Энциклопедия, 1983. — С. 99—100.
  • Широков В. С.  Галилей и средневековая математика // Историко-математические исследования. — М.: 1979. — № 24. — С. 88—103.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]