Перайсці да зместу

Роберт Кох

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з прозвішчам Кох.
Генрых Герман Роберт Кох
Heinrich Hermann Robert Koch
Дата нараджэння 11 снежня 1843(1843-12-11)[1][2][…]
Месца нараджэння
Дата смерці 27 мая 1910(1910-05-27)[2][3][…] (66 гадоў)
Месца смерці
Грамадзянства
Бацька Герман Кох[d]
Маці Mathilde Henriette Koch[d]
Жонка Emmy Koch[d] і Hedwig Koch[d]
Дзеці Gertrud Pfuhl[d]
Род дзейнасці біёлаг, урач, вынаходнік, фатограф, выкладчык універсітэта, хімік, ваенны ўрач
Навуковая сфера мікрабіялогія
Месца працы
Навуковая ступень доктар[d][5]
Альма-матар
Навуковы кіраўнік Georg Meissner[d] і Рудольф Вірхаў
Вядомыя вучні Іаханес Андрэас Грыб Фібігер, Аўгуст Васерман, Alexander Crever Abbott[d] і John Addison Fordyce[d]
Вядомы як даследчык туберкулёзу
Член у
Узнагароды
Подпіс Выява аўтографа
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Генрых Герман Роберт Кох (ням.: Heinrich Hermann Robert Koch; 11 снежня 1843 — 27 мая 1910) — нямецкі ўрач і мікрабіёлаг. Ён адкрыў спецыфічных узбуджальнікаў смяротных інфекцыйных захворванняў, у тым ліку туберкулёзу, халеры і сібірскай язвы, лічыцца адным з галоўных заснавальнікаў сучаснай бактэрыялогіі. Часам яго называюць бацькам мікрабіялогіі (разам з Луі Пастэрам[8]) і бацькам медыцынскай бактэрыялогіі.[9][10] Яго адкрыццё бактэрыі сібірскай язвы (Bacillus anthracis) ў 1876 годзе лічыцца пачаткам сучаснай бактэрыялогіі.[11] Кох выкарыстаў свае адкрыцці, каб вызначыць, што мікробы «могуць выклікаць пэўнае захворванне»[12], і непасрэдна даў доказы мікробнай тэорыі хвароб, тым самым стварыў навуковую аснову арганізацыі аховы здароўя,[13] выратаваўшы мільёны жыццяў.[14] За свае працы Кох лічыцца адным з заснавальнікаў сучаснай медыцыны.

Працуючы прыватным лекарам, Кох распрацаваў мноства інавацыйных метадаў у мікрабіялогіі. Ён першым выкарыстаў алейную імерсійную лінзу, кандэнсар і мікрафатаграфію ў мікраскапіі. Яго вынаходніцтва метаду бактэрыяльнага культывавання з выкарыстаннем агара і шкляных пласцінак (пазней яго памочнік Юліусам Рыхардам Петры распрацаваў метад стварыўшы чашкі Петры) дазволіла яму першым вырошчваць бактэрыі ў лабараторыі. У знак прызнання яго працы ў 1880 годзе ён быў прызначаны ўрадавым дарадцам у Імперскім упраўленні аховы здароўя, у 1882 годзе павышаны да кіруючай пасады (Geheimer Regierungsrat), у 1885 годзе — дырэктарам Гігіенічнага інстытута і загадчыкам кафедры (прафесарам гігіены) медыцынскага факультэта Берлінскага ўніверсітэта, а ў 1891 годзе — Каралеўскім прускім інстытутам інфекцыйных хвароб (пазней пасля яго смерці перайменаваным у Інстытут Роберта Коха).

Метады, якія Кох выкарыстоўваў у бактэрыялогіі, прывялі да стварэння медыцынскай канцэпцыі, вядомай як пастулаты Коха, чатыры абагульненыя медыцынскія прынцыпы для вызначэння сувязі патагенаў з канкрэтнымі захворваннямі. Гэтая канцэпцыя дагэтуль выкарыстоўваецца ў большасці сітуацый і мела ўплыў падчас стварэння эпідэміялагічных прынцыпаў, напрыклад, такія як крытэрыі Брэдфарда Хіла.[15] За свае даследаванні туберкулёзу ён атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне ў 1905 годзе.[16] Дзень, калі ён абвясціў аб адкрыцці туберкулёзнай бактэрыі, 24 сакавіка 1882 года, адзначаецца Сусветнай арганізацыяй аховы здароўя як «Сусветны дзень барацьбы з туберкулёзам» штогод з 1982 года.

Маладосць і адукацыя

[правіць | правіць зыходнік]

Кох нарадзіўся ў Клаўсталі, Германія, 11 снежня 1843 года ў сям’і Германа Коха (1814—1877) і Мацільды Джуліі Генрыеты (народжанай Бівенд; 1818—1871).[17] Яго бацька быў горным інжынерам. Роберт быў трэцім з трынаццаці братоў і сясцёр.[18] Ён выдатна вучыўся з ранняга ўзросту. Перад тым, як пайсці ў школу ў 1848 годзе, самастойна навучыўся чытаць і пісаць.[19] Ён скончыў сярэднюю адукацыю ў 1862 годзе, выдатна вучыўся прыродазнаўчым навукам і матэматыцы.[20]

У 1862 годзе, ва ўзросце 19 гадоў, Кох паступіў ва ўніверсітэт Гётынгена, каб вывучаць прыродазнаўчыя навукі.[21] Там ён вывучаў матэматыку, фізіку і батаніку. Яго прызначылі асістэнтам у паталагічным музеі ўніверсітэта.[22] Пасля трох семестраў ён вырашыў змяніць спецыяльнасць на медыцыну, бо імкнуўся стаць лекарам. Падчас пятага семестра ў медыцынскім інстытуце Якаб Генле, анатам, які апублікаваў мікробную тэорыю хвароб ў 1840 годзе, папрасіў Коха прыняць удзел у яго даследчым праекце па структуры маткавых нерваў. Гэта даследаванне прынесла яму прэмію універсітэта і дазволіла яму ненадоўга вучыцца ў Рудольфа Вірхава, які ў той час лічыўся «самым вядомым лекарам Германіі».[23] У шостым семестры Кох пачаў даследаваць у Фізіялагічным інстытуце, дзе вывучаў сакрэцыю бурштынавай кіслаты, якая з’яўляецца сігнальнай малекулай, што таксама прымае ўдзел у метабалізме мітахондрый. У рэшце рэшт гэта стала асновай яго дысертацыі.[24] У студзені 1866 года ён скончыў медыцынскі інстытут, атрымаўшы найвышэйшую адзнаку — maxima cum laude.[25][26]

Сібірская язва

[правіць | правіць зыходнік]

Роберт Кох шырока вядомы сваёй працай з сібірскай язвай, ён адкрыў, што ўзбуджальнікам гэтай смяротнай хваробы з’яўляецца Bacillus anthracis.[27] Пасля таго, як у 1872 годзе ён афіцыйна стаў раённым урачом у Волштайне (сённяшні Волштын), Польшча, Роберт пачаў паглыбляцца ў хваробу пад назвай сібірская язва. Паблізу Волштайна сібірская язва рэгулярна забірала жыцці людзей і жывёлы без доказаў, якія б тлумачылі прычыну. У рэшце рэшт, у 1876 годзе Кох здолеў зрабіць неверагоднае для тых часоў адкрыццё: сібірская язва выклікаецца адным асобным патагенам. Адкрыццё Кохам стадыі спакою — спор сібірскай язвы — дазволіла яму паспяхова разгадаць таямніцу хваробы сібірскай язвы. Лепш зразумеўшы гэты патаген, ён змог праліць святло на выдатную ўстойлівасць бактэрыі да фактараў навакольнага асяроддзя («Роберт Кох — Нобелеўская лекцыя», 2018 г.). Гэта рэвалюцыйнае дасягненне зрабіла Коха адным з першых навукоўцаў, якія адкрылі, што мікраскапічны арганізм выклікае распаўсюджванне хваробы. Яго высновы былі асабліва ўражлівымі, бо яны былі зроблены ў дрэнна абсталяванай лабараторыі ў Волштайне.

Ён апублікаваў гэтае адкрыццё ў брашуры пад назвай «Die Ätiologie der Milzbrand-Krankheit, Begründet auf die Entwicklungsgeschichte des Bacillus Anthracis» («Этыялогія сібірскай язвы, заснаваная на гісторыі развіцця Bacillus Anthracis») у 1876 годзе, падчас працы ў Волштайне.[28] Яго публікацыя ў 1877 годзе пра структуру бактэрыі сібірскай язвы[29] стала першай публікацыяй з фатаграфіяй бактэрыі.[30] Ён адкрыў утварэнне спор у бактэрый сібірскай язвы, якія маглі заставацца ў стане спакою пры пэўных умовах.[31] Каб вызначыць гэтага ўзбуджальніка, ён фіксаваў бактэрыяльныя культуры на шкляных слайдах, выкарыстаў фарбавальнікі для афарбоўвання культур і назіраў за імі праз мікраскоп.[32] Яго праца з сібірскай язвай адметная тым, што ён першым звязаў пэўны мікраарганізм з канкрэтнай хваробай, адкінуў ідэю самаўзнікнення і падтрымаў мікробную тэорыю хваробы.[33]

Цыкл развіцця сібірскай язвы. Часціцы сібірскай язвы жывуць у вегетатыўным стане да кантакту з кіслародам, дзе яны ўтвараюць мноства інфекцыйных спор. Яны могуць жыць у глебе і спажывацца траваеднымі жывёламі. Буйныя траваедныя жывёлы, такія як каровы, найбольш успрымальныя да сібірскай язвы, а людзі паражаюцца гэтымі траваеднымі жывёламі праз жывёльныя адходы, фекаліі або трупы. Інфекцыя сібірскай язвы распаўсюджваецца на людзей, калі споры трапляюць у арганізм, напрыклад, праз удыханне, адкрытыя раны або іншы спосаб пранікнення. Пасля траплення ўнутр, споры актывуюцца, дазваляючы бактэрыям размнажацца і распаўсюджваць свае таксіны. Іншы спосаб распаўсюджвання інфекцыі — гэта ўкусы мух, такіх як камары, якія кантактуюць з крывёю і фекаліямі траваедных жывёл, пасля чаго яны кантактуюць з чалавечым целам (інфармацыя з Bergman et al., 2006).

Кар’ера

[правіць | правіць зыходнік]

Пасля заканчэння вучобы ў 1866 годзе Кох некаторы час працаваў асістэнтам у Генеральнай бальніцы Гамбурга. У кастрычніку таго ж года ён пераехаў у Бальніцу Ідыётаў у Лангенхагене (пазней яна называлася KRH Psychiatrie Langenhagen)[34] каля Гановера, на пасаду малодшага ўрача. У 1868 годзе ён пераехаў у Наймегк, а затым у Раквіц у 1869 годзе. Праз год пасля пачатку франка-прускай вайны, ён запісаўся ў нямецкую армію добраахвотнікам-хірургам.[35] Праз год ён быў звольнены і прызначаны раённым урачом (Kreisphysikus) у Волштайне ў прускім Позені (цяпер Вольштын, Польшча). Калі яго сям’я пасялілася там, жонка падарыла яму мікраскоп на дзень нараджэння. Ён стварыў прыватную лабараторыю з тым мікраскопам і пачаў сваю кар’еру ў мікрабіялогіі.[36][37]

Кох пачаў праводзіць даследаванні мікраарганізмаў у лабараторыі, падключанай да кабінета, дзе праходзіў агляд пацыентаў.[38] Яго раннія даследаванні ў гэтай лабараторыі далі адзін з яго найважнейшых унёскаў у вобласць мікрабіялогіі, бо там ён распрацаваў тэхніку вырошчвання бактэрый.[39] Акрамя таго, яму ўдалося вылучыць і вырасціць асобныя патагены ў чыстай лабараторнай культуры.[39] Яго адкрыццё палачкі сібірскай язвы (пазней названай Bacillus anthracis) вельмі ўразіла Фердынанда Юліуса Кона, прафесара Брэслаўскага ўніверсітэта (цяпер Уроцлаўскага ўніверсітэта), які дапамог яму апублікаваць адкрыццё ў 1876 годзе.[40] Кон заснаваў Інстытут фізіялогіі раслін[41] і запрасіў Коха прадэманстраваць там сваю новую бактэрыю ў 1877 годзе.[42] Кох быў пераведзены ў Брэслаў раённым урачом у 1879 годзе. Праз год ён з’ехаў у Берлін, дзе быў прызначаны ўрадавым дарадцам у Імперскім упраўленні аховы здароўя, дзе працаваў з 1880 па 1885 год.[43] Пасля адкрыцця бактэрыі туберкулёзу ў чэрвені 1882 года ён быў павышаны да Geheimer Regierungsrat, найвышэйшай кіруючай пасады.[44]

У 1885 годзе Кох атрымаў два прызначэнні на пасады адміністратара і прафесара Берлінскага ўніверсітэта. Ён стаў дырэктарам Гігіенічнага інстытута і загадчыкам кафедры (прафесарам гігіены) медыцынскага факультэта.[45] У 1891 годзе ён адмовіўся ад прафесарскай пасады і стаў дырэктарам Каралеўскага прускага інстытута інфекцыйных хвароб (цяпер Інстытут Роберта Коха), які складаўся з клінічнага аддзялення і ложкаў для аддзела клінічных даследванняў. Дзеля гэтага ён пагадзіўся на жорсткія ўмовы. Пасля скандалу з туберкулінам, які Кох адкрыў і прызначыў для лячэння туберкулёзу, прускае Міністэрства аховы здароўя настойвала на тым, каб любыя вынаходкі Коха безумоўна належалі ўраду, і яму не прызначалася ніякай кампенсацыі. Кох страціў права падаваць заяўку на патэнтную абарону.[46] У 1906 годзе ён пераехаў ва Усходнюю Афрыку, каб даследаваць лекі ад трыпанасамозу (соннай хваробы). Там Кох заснаваў даследчы лагер Бугула, дзе да 1000 чалавек у дзень лячыліся эксперыментальным прэпаратам Атаксілам.[47]

Навуковы ўнёсак

[правіць | правіць зыходнік]

Метады вывучэння бактэрый

[правіць | правіць зыходнік]

Роберт Кох зрабіў дзве важныя распрацоўкі ў мікраскапіі; ён быў першым, хто выкарыстаў алейную імерсійную лінзу і кандэнсар, які дазваляў бачыць меншыя аб’екты.[48] Акрамя таго, ён таксама быў першым, хто эфектыўна выкарыстаў фатаграфію (мікрафатаграфію) для мікраскапічнага назірання. Ён увёў «асноўныя метады» афарбоўвання бактэрый з выкарыстаннем метыленавага сіняга і карычневага фарбавальніка Бісмарка (Везувіна).[49] Для вырошчвання бактэрый Кох пачаў выкарыстоўваць цвёрдыя пажыўныя рэчывы, такія як лустачкі бульбы. Падчас гэтых пачатковых эксперыментаў Кох назіраў асобныя калоніі аднолькавых, чыстых клетак. Ён выявіў, што лустачкі бульбы не з’яўляюцца прыдатным асяроддзем для ўсіх арганізмаў, і пазней пачаў выкарыстоўваць пажыўныя растворы з жэлацінам. Аднак неўзабаве ён зразумеў, што жэлацін, як і лустачкі бульбы, не з’яўляецца аптымальным асяроддзем для росту бактэрый, бо ён не застаецца цвёрдым пры тэмпературы 37 °C, ідэальнай тэмпературы для росту большасці патагенаў чалавека.[50] Акрамя таго, многія бактэрыі могуць гідралізаваць жэлацін, ператвараючы яго ў вадкасць. Па прапанове сваго асістэнта-постдока Вальтэра Гесэ, які атрымаў ідэю ад сваёй жонкі Фані Гесэ, у 1881 годзе Кох пачаў выкарыстоўваць агар для вырошчвання і вылучэння чыстых культур.[51] Агар — гэта поліцукрыд, які застаецца цвёрдым пры тэмпературы 37 °C, не расшчапляецца большасцю бактэрый і ўтварае стабільнае празрыстае асяроддзе.[50][52]

Распрацоўка чашкі Петры

[правіць | правіць зыходнік]

У 1881 Кох апублікаваў брашуру пад назвай «Zur Untersuchung von pathogenen Organismen» (Метады вывучэння патагенных арганізмаў)[53], таксама вядомую як «Біблія бактэрыялогіі».[54] [55] У ёй ён апісаў новы метад выкарыстання шклянога прадметнага шкла з агарам для вырошчвання бактэрый. Метад заключаўся ў тым, каб наліць вадкі агар на шкляное прадметнае шкло, а затым нанесці на яго тонкі слой жэлаціну. Жэлацін прымушаў культуральнае асяроддзе зацвярдзець, у якім бактэрыяльныя ўзоры маглі раўнамерна размеркавацца. Затым усю бактэрыяльную культуру размяшчалі на шкляную пласцінку разам з невялікай вільготнай паперай. Кох назваў гэты кантэйнер feuchte Kammer (вільготнай камерай). Тыповая камера прадстаўляла сабой круглы шкляны посуд дыяметрам 20 см і вышынёй 5 см, які меў крышку для прадухілення забруджвання. Шкляная пласцінка і празрыстае культуральнае асяроддзе дазвалялі лёгка назіраць за ростам бактэрый.[56]

Кох публічна прадэманстраваў свой метад пасеву на сёмым Міжнародным медыцынскім кангрэсе ў Лондане ў жніўні 1881 года. Там Луі Пастэр усклікнуў: «C’est un grand progrès, Monsieur !» («Які вялікі прагрэс, сэр!»)[57] Менавіта з дапамогай мікраскапіі і метаду культывавання на чашцы з агарам яго студэнты адкрылі новыя бактэрыі. Фрыдрых Лёфлер адкрыў бактэрыі сапу (Burkholderia mallei) у 1882 годзе і дыфтэрыі (Corynebacterium diphtheriae) у 1884 годзе; а Георг Тэадор Аўгуст Гафкі — бактэрыю брушнога тыфу (Salmonella enterica) у 1884 годзе.[58] Памочнік Коха Юліус Рыхард Петры распрацаваў удасканалены метад і апублікаваў яго ў 1887 годзе пад назвай «Eine kleine Modification des Koch’schen Plattenverfahrens» (Нязначная мадыфікацыя тэхнікі пасеву Коха).[59] Пласцінка для пасеву атрымала аднайменную назву — чашка Петры.[60] Часта сцвярджаецца, што Петры распрацаваў новую культуральную пласціну,[61] [62] [63] але гэта было не так. Ён проста адмовіўся ад выкарыстання шкляной пласціны і замест гэтага выкарыстоўваў круглую шкляную міску не толькі як вільготную камеру, але і як асноўны кантэйнер для пажыўных рэчываў. Гэта яшчэ больш знізіла верагоднасць забруджвання.[64]

Туберкулёз

[правіць | правіць зыходнік]
Малюнак туберкулёзных бацыл Коха ў 1882 годзе (з Die Ätiologie der Tuberkulose)

У 1880-х гадах, працуючы ўрадавым дарадцам у Імперскім агенцтве аховы здароўя ў Берліне, Кох зацікавіўся даследаваннямі туберкулёзу. У той час шырока лічылася, што туберкулёз — гэта спадчыннае захворванне. Аднак Кох быў перакананы, што хвароба выклікаецца бактэрыяй і з’яўляецца інфекцыйнай. У 1882 годзе ён апублікаваў свае высновы па туберкулёзе, у якіх паведаміў, што ўзбуджальнікам хваробы з’яўляецца павольнарослая Mycobacterium tuberculosis.[65] Ён апублікаваў адкрыццё пад назвай «Die Ätiologie der Tuberkulose» («Этыялогія туберкулёзу»)[66] і прадставіў яго перад Нямецкім фізіялагічным таварыствам у Берліне 24 сакавіка 1882 года. Кох сказаў,

Калі покрыўныя шклы падвяргалі ўздзеянню гэтай фарбуючай вадкасці [метыленавага сіняга, змяшанага з гідраксідам калію] на працягу 24 гадзін, у туберкулёзнай масе ўпершыню з’явіліся вельмі дробныя палачкападобныя формы, якія, як паказалі далейшыя назіранні, мелі здольнасць да размнажэння і ўтварэння спор і, такім чынам, належалі да той жа групы арганізмаў, што і бацыла сібірскай язвы… Мікраскапічнае даследаванне паказала, што толькі раней афарбаваныя ў сіні колер клетачныя ядры і дэтрыт сталі карычневымі, у той час як туберкулёзныя бацылы заставаліся прыгожага сіняга колеру.[67][68]

На гэтую заяву не было асаблівай рэакцыі. Выбітныя навукоўцы, такія як Рудольф Вірхаў, заставаліся скептычна настроенымі. Вірхаў трымаўся сваёй тэорыі, што ўсе хваробы выкліканыя парушэннямі клетачнай актыўнасці.[69] З іншага боку, Паўль Эрліх пазней успамінаў, што гэты момант быў яго «найвялікшым навуковым вопытам».[70] Кох пашырыў справаздачу і апублікаваў яе пад той жа назвай у выглядзе брашуры ў 1884 годзе, у якой ён прыйшоў да высновы, што адкрыццё бактэрыі туберкулёзу адпавядае тром прынцыпам, якія ў рэшце рэшт сталі вядомымі як пастулаты Коха, сфармуляваным яго памочнікам Фрыдрыхам Лёфлерам у 1883 годзе:

Усе гэтыя фактары разам дазваляюць мне зрабіць выснову, што бацылы, якія прысутнічаюць у туберкулёзных паражэннях, не толькі суправаджаюць туберкулёз, але і выклікаюць яго. Гэтыя бацылы з’яўляюцца сапраўднымі ўзбуджальнікамі туберкулёзу.[71]

Халера

[правіць | правіць зыходнік]
Фотаздымак Коха (трэці справа) і іншых членаў нямецкай камісіі па барацьбе з халерай у Егіпце, 1884 г.
Кох (за мікраскопам) і яго калега Рыхард Фрыдрых Ёганес Пфайфер (стаіць) расследуюць успышку халеры ў Бамбеі, Індыя.

У жніўні 1883 года нямецкі ўрад накіраваў медыцынскую групу на чале з Кохам у Александрыю (Егіпет) для расследавання эпідэміі халеры.[72] Кох неўзабаве выявіў, што слізістая абалонка кішэчніка людзей, якія памерлі ад халеры, заўсёды мела бактэрыяльную інфекцыю, але не мог пацвердзіць, ці былі бактэрыі ўзбуджальнікамі хваробы. Па меры таго, як успышка ў Егіпце пайшла на спад, яго перавялі ў Калькуту (Індыя), дзе адбылася больш сур’ёзная ўспышка. Неўзабаве ён выявіў, што крыніцай халеры была рака Ганг. Ён правёў аўтапсію амаль 100 целаў і знайшоў у кожным бактэрыяльную інфекцыю. Ён ідэнтыфікаваў тыя ж бактэрыі з водных рэзервуараў, тым самым знайшоў крыніцу інфекцыі.[73] Ён вылучыў бактэрыю ў чыстай культуры 7 студзеня 1884 года. Пасля гэтага ён пацвердзіў, што бактэрыя была новым відам, і апісаў яе як «трохі выгнутую, як коска».[74] Яго эксперымент з выкарыстаннем свежых узораў крыві паказаў, што бактэрыя можа забіваць эрытрацыты, і ён выказаў гіпотэзу, што бактэрыя выкарыстоўвае нейкі яд для выклікання хваробы.[73] У 1959 годзе індыйскі вучоны Самбху Натх Дэ адкрыў гэты яд — халерны таксін.[75] 2 лютага Кох паведаміў пра сваё адкрыццё сакратару па ўнутраных справах Германіі і апублікаваў яго ў наступным месяцы ў «Deutsche Medizinische Wochenschrift» (Нямецкі Медыцынскі Штотыднёвік).[76]

Нягледзячы на тое, што Кох быў перакананы, што бактэрыя з’яўляецца ўзбуджальнікам халеры, ён не мог цалкам знайсці крытычныя доказы таго, што бактэрыя выклікае сімптомы ў здаровых людзей (згодна з пастулатамі Коха). Яго эксперымент на жывёлах з выкарыстаннем яго чыстай бактэрыяльнай культуры не выклікаў хваробы і правільна растлумачыў, што жывёлы маюць імунітэт да ўзбуджальнікаў халеры. Бактэрыя тады была вядомая як «коскавая бацыла», а ў навуковай практыцы — як Bacillus comma. [77] Пазней стала вядома, што бактэрыя была апісана італьянскім лекарам Філіпа Пачыні ў 1854 годзе[78], а таксама назіралася каталонскім лекарам Хаакімам Балсельсам-і-Паскуалем прыкладна ў той жа час. [79] [80] Але ім не ўдалося ідэнтыфікаваць бактэрыю як узбуджальніка халеры. Калега Коха Рыхард Фрыдрых Ёганес Пфайфер правільна вызначыў коскавую бацылу як вібрыёны Пачыні і перайменаваў яе ў Vibrio cholera у 1896 годзе.[81]

Лячэнне туберкулёзу і туберкулін

[правіць | правіць зыходнік]

На працягу ўсёй сваёй кар’еры Кох прысвяціў шмат увагі да туберкулёзу. Пасля медыцынскіх экспедыцый у розныя часткі свету ён зноў засяродзіўся на туберкулёзе з сярэдзіны 1880-х гадоў. Да таго часу Імперскае ўпраўленне аховы здароўя працавала над праектам па дэзінфекцыі макроты хворых на туберкулёз. Кох эксперыментаваў з мыш’яком і крэазотам як патэнцыяльнымі дэзынфікуючымі сродкамі. Гэтыя хімічныя рэчывы і іншыя даступныя лекі не спрацавалі.[82] У яго справаздачы 1883 года таксама згадваўся няўдалы эксперымент па стварэнні вакцыны супраць туберкулёзу.[83] Да 1888 года Кох звярнуў сваю ўвагу на сінтэтычныя фарбавальнікі як антыбактэрыяльныя хімічныя рэчывы. Ён распрацаваў метад вывучэння антыбактэрыяльнай актыўнасці шляхам змешвання пажыўных асяроддзяў на аснове жэлаціну з жоўтым фарбавальнікам аўрамінам. У яго нататніку пазначана, што да лютага 1890 года ён зрабіў тэсты з сотнямі злучэнняў.[84] У адным з такіх тэстаў ён выявіў, што экстракт з культуры туберкулёзных бактэрый, раствораны ў гліцэрыне, можа вылечыць туберкулёз у марскіх свінак. На падставе серыі эксперыментаў, праведзеных з красавіка па ліпень 1891 года, ён змог зрабіць выснову, што экстракт не знішчае бактэрыю туберкулёзу, а знішчае (шляхам некрозу) заражаныя тканкі, тым самым пазбаўляючы бактэрый росту. У жніўні 1890 года на Дзясятым Міжнародным медыцынскім кангрэсе ў Берліне ён зрабіў расплывістую заяву[85], у якой гаварылася:

У паведамленні, якое я зрабіў некалькі месяцаў таму на Міжнародным медыцынскім кангрэсе [у Лондане ў 1881 годзе], я апісаў рэчыва, якое робіць лабараторных жывёл неўспрымальнымі да інакуляцыі туберкулёзнымі бацыламі, а ў выпадку ўжо заражаных жывёл спыняе туберкулёзны працэс.[86][87] Магу сказаць […] столькі, што марскія свінкі, якія вельмі ўспрымальныя да хваробы [туберкулёзу], больш не рэагуюць на прышчэпку туберкулёзным вірусам [бактэрыяй] пры лячэнні гэтым рэчывам, і што ў хворых (на туберкулёз) марскіх свінак паталагічны працэс можа быць цалкам спынены.[88]

Да лістапада 1890 года Кох прадэманстраваў эфектыўнасць экстракта ў лячэнні людзей, уводзячы вакцыну з дапамогай тэхнікі Bacillus Calmette-Guerin (БЦЖ).[89] Вакцына ўсмоктваецца праз скуру з дапамогай некалькіх неглыбокіх праколаў на скуры, і многія пацыенты і лекары ездзілі ў Берлін, каб атрымаць прэпарат Коха.[90] Хоць гэты сродак быў эфектыўны для людзей, яго эксперыменты таксама паказалі, што калі рэчыва ўводзілася ў яго паддоследных марскіх свінак, заражаных туберкулёзам, у іх узнікалі цяжкія сімптомы. Гэты вынік, які характарызаваўся перабольшанай імуннай рэакцыяй, даў назву «феномен Коха».[91] Гэта вострая скурная рэакцыя, якая праяўляецца ў месцы вакцынацыі БЦЖ праз некалькі дзён пасля ўвядзення вакцыны чалавеку, заражанаму туберкулёзам. Калі нармальнай марской свінцы ўводзілі чыстую туберкулёзную бацылу, рана хутка зачынялася і гаілася на працягу некалькіх дзён. Пасля гэтага месца ін’екцыі адкрывалася і ўтварала язву, пакуль жывёла не гінула. Аднак, калі тую ж інакуляваную культуру ўвесці марской свінцы, якая раней была заражаная туберкулёзам, месца ін’екцыі цямнее і ў рэшце рэшт гоіцца нармальна і хутка (Moreland, 2024). Нявызначанасць у хімічнай прыродзе прывяла да назвы тэрміна «феномен Коха».

Кох апублікаваў свае эксперыменты ў нумары часопіса «Deutsche Medizinische Wochenschrift» ад 15 студзеня 1891 года[92][93] , і адразу ж адначасова апублікаваў англійскую версію ў «The British Medical Journal»[94]. Англійская версія была таксама перадрукавана ў часопісах «Nature»[95] і «The Lancet» у тым жа месяцы[96]. «The Lancet» прадставіў гэта як «радасную вестку вялікай радасці»[97] Кох проста назваў лекі «карычневатай, празрыстай вадкасцю»[98]. Джозэфс Поль-Пінкус выкарыстаў назву туберкулін у 1844 годзе для культуральных асяроддзяў для туберкулёзу[99], і Кох пасля прыняў яе назву як «туберкулін»[100].

Першая справаздача аб клінічных выпрабаваннях у 1891 годзе была расчаравальнай. Да таго часу лячэнне прайшоў 1061 пацыент з туберкулёзам унутраных органаў і 708 пацыентаў з туберкулёзам знешніх тканін. Спроба выкарыстаць туберкулін у якасці тэрапеўтычнага прэпарата лічыцца «найвялікшай няўдачай» Коха.[101] З-за гэтага яго рэпутацыя значна пагоршылася. Але астатняе жыццё ён прысвяціў спробам зрабіць туберкулін прыдатным для выкарыстання лекам.[102] Яго адкрыццё не было поўным правалам: рэчыва цяпер выкарыстоўваецца для праверкі гіперадчувальнасці ў пацыентаў з туберкулёзам.[103]

Набыты імунітэт

[правіць | правіць зыходнік]

Кох назіраў з’яву набытага імунітэту. 26 снежня 1900 года ён прыбыў у складзе экспедыцыі ў Германскую Новую Гвінею, якая ў той час была пратэктаратам Германскага рэйха. Кох паслядоўна абследаваў папуасаў, карэнных жыхароў і іх пробы крыві і заўважыў, што ў іх былі паразіты плазмодыі, узбуджальнікі малярыі, але прыступы малярыі ў іх былі лёгкімі або нават не маглі быць заўважанымі. Наадварот, нямецкія пасяленцы і кітайскія рабочыя, якіх прывезлі ў Новую Гвінею, адразу захварэлі. Аднак, чым даўжэй яны заставаліся ў краіне, тым больш у іх, здавалася, развівалася ўстойлівасць да малярыі.[104]

Пастулаты Коха

[правіць | правіць зыходнік]

Падчас сваёй працы ўрадавым дарадцам Кох апублікаваў справаздачу аб тым, як ён адкрыў і эксперыментальна паказаў, што туберкулёзная бактэрыя з’яўляецца ўзбуджальнікам туберкулёзу. Ён апісаў важнасць чыстых культур у выдзяленні хваробатворных арганізмаў і растлумачыў неабходныя крокі для атрымання гэтых культур, метады, якія абагульнены ў чатырох пастулатах Коха.[105] Адкрыццё Кохам узбуджальніка сібірскай язвы прывяло да фармавання агульнага набору пастулатаў, якія можна выкарыстоўваць для вызначэння прычыны большасці інфекцыйных захворванняў.[106] Гэтыя пастулаты, якія не толькі акрэслілі метад знаходжання сувязі прычыны і наступстваў інфекцыйнага захворвання, але і ўстанавілі значнасць лабараторнага культывавання інфекцыйных агентаў, сталі «залатым стандартам» у галіне інфекцыйных захворванняў.[107]

Нягледзячы на тое, што Кох распрацаваў прынцыпы, ён не сфармуляваў пастулаты, якія былі ўведзены яго памочнікам Фрыдрыхам Лёфлерам. Лёфлер, паведамляючы пра сваё адкрыццё дыфтэрыйнай палачкі ў 1883 годзе, сфармуляваў тры пастулаты:[108]

1. Арганізм павінен заўсёды прысутнічаць у кожным выпадку захворвання, але не ў здаровых асоб.

2. Арганізм павінен быць выдзелены ад хворай асобіны і вырашчаны ў чыстай культуры.

3. Чыстая культура павінна выклікаць такое ж захворванне пры прышчэпцы да здаровай, успрымальнай асобы.[109][110]

Чацвёрты пастулат быў дададзены амерыканскім фітапатолагам Эрвінам Фрынкам Смітам у 1905 годзе:[111]

4. Ад эксперыментальна заражаных асобін неабходна вылучыць той самы патаген.[112]

Асабістае жыццё

[правіць | правіць зыходнік]

У ліпені 1867 года Кох ажаніўся з Эмай (Эмі) Адольфінай Жазэфінай Фраатц, і ў 1868 годзе ў іх нарадзілася дачка Гертруда.[113] Іх шлюб скончыўся пасля 26 гадоў у 1893 годзе, і пазней у тым жа годзе ён ажаніўся з актрысай Хедвіг Фрайберг (1872—1945).[113]

9 красавіка 1910 года Кох перанёс сардэчны прыступ і так і не ачуняў цалкам.[114] 27 мая, праз тры дні пасля лекцыі аб сваіх даследаваннях туберкулёзу ў Прускай акадэміі навук, Кох памёр у Бадэн-Бадэне ва ўзросце 66 гадоў.[115] Пасля яго смерці Інстытут назваў сваю ўстанову ў яго гонар. Ён быў нерэлігійным.[116]

Узнагароды і ўшанаванне

[правіць | правіць зыходнік]
У 1938 годзе Нацыянальная асацыяцыя па барацьбе з туберкулёзам у гонар Коха выпусціла калядную віньетку ЗША. Калядныя віньеткі прадаваліся і працягваюць прадавацца як спосаб збору сродкаў на барацьбу з туберкулёзам.[117]
Помнік Коху на плошчы Роберта Коха ў Берліне
Koch’s name as it appears on the LSHTM Frieze in Keppel Street
Імя Коха на фрызе LSHTM на вуліцы Кепел у Блумсберы, Лондан

19 лістапада 1890 года Кох быў узнагароджаны Вялікім крыжам Прускага ордэна Чырвонага Арла[118], а ў 1897 годзе быў абраны замежным членам Каралеўскага таварыства (ForMemRS).[119] У 1905 годзе ён быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне «за даследаванні і адкрыцці, звязаныя з туберкулёзам». [120] У 1906 годзе даследаванні туберкулёзу і трапічных хвароб прынеслі яму Ордэн «За заслугі», а ў 1908 годзе — медаль Роберта Коха, заснаваны ў гонар найвялікшых жывых лекараў.[121] Імператар Вільгельм I узнагародзіў яго Ордэнам Кароны, 100 000 марак і прызначэннем тайным імперскім саветнікам,[122][123] генеральным хірургам службы аховы здароўя і членам навуковага сената Таварыства кайзера Вільгельма.[124]

Кох заснаваў Каралеўскі прускі інстытут інфекцыйных хвароб у Берліне ў 1891 годзе. Пасля яго смерці ён быў перайменаваны ў Інстытут Роберта Коха ў яго гонар.[125]

Сусветная арганізацыя аховы здароўя адзначае «Сусветны дзень барацьбы з туберкулёзам» штогод 24 сакавіка з 1982 года ў памяць пра дзень адкрыцця Кохам бактэрыі туберкулёзу.[126]

Імя Коха — адно з 23 імён спецыялістаў з галіны гігіены і трапічнай медыцыны, якія намаляваны на фрызе будынка Лонданскай школы гігіены і трапічнай медыцыны на вуліцы Кепел у Блумсберы.[127]

Вялікая мармуровая статуя Коха стаіць у невялікім парку, вядомым як плошча Роберта Коха, крыху на поўнач ад дабрачыннай бальніцы, у раёне Мітэ ў Берліне. Яго жыццё стала тэмай нямецкага фільма 1939 года, у якім у галоўнай ролі зняўся лаўрэат прэміі «Оскар» акцёр Эміль Янінгс. 10 снежня 2017 года Google паказаў дудл у гонар дня нараджэння Коха.[128][129]

Кох і яго адносіны з Паўлем Эрліхам, які распрацаваў механізм дыягностыкі туберкулёзу, былі паказаны ў фільме 1940 года «Чароўная куля доктара Эрліха».

Канфлікты

[правіць | правіць зыходнік]

Луі Пастэр

[правіць | правіць зыходнік]

На сваёй першай сустрэчы на сёмым Міжнародным медыцынскім кангрэсе ў Лондане ў жніўні 1881 года Кох і Пастэр былі прыязнымі адзін да аднаго. Але астатняя частка іх кар’еры была праведзена ў навуковых спрэчках. Канфлікт пачаўся, калі Кох інтэрпрэтаваў сваё адкрыццё бацылы сібірскай язвы ў 1876 годзе як прычынна-выніковую сувязь, гэта значыць, што мікроб выклікаў інфекцыі, выкліканыя сібірскай язвай. Нягледзячы на тое, што яго пастулаты яшчэ не былі сфармуляваны, ён не ўстанавіў бактэрыю як прычыну хваробы: гэта быў толькі вывад. Таму Пастэр сцвярджаў, што адкрыццё Коха не з’яўляецца поўным доказам прычынна-выніковай сувязі, але вакцына супраць сібірскай язвы, распрацаваная Пастэрам у 1881 годзе, з’яўляецца такім доказам.[130] Кох апублікаваў сваю выснову ў 1881 годзе са сцвярджэннем: «сібірская язва ніколі не ўзнікае без жыццяздольных бацыл або спор сібірскай язвы. На маю думку, нельга даць больш пераканаўчых доказаў таго, што бацылы сібірскай язвы з’яўляюцца сапраўднай і адзінай прычынай сібірскай язвы», і што вакцынацыя, пра якую гаварыў Пастэр, немагчымая.[131] Каб даказаць эфектыўнасць сваёй вакцыны, Пастэр адправіў свайго памочніка Луі Цюілье ў Германію для дэманстрацыі і абвергнуў ідэю Коха.[132] У 1882 годзе на Міжнародным кангрэсе па гігіене ў Жэневе адбылася гарачая публічная дыскусія, дзе Кох раскрытыкаваў метады Пастэра як «ненадзейныя» і заявіў, што яны «ілжывыя і [як такія] непазбежна вядуць да ілжывых высноў».[133] Пазней Кох працягваў атакаваць Пастэра, кажучы: «Пастэр не лекар, і нельга чакаць, што ён будзе рабіць абгрунтаваныя меркаванні аб паталагічных працэсах і сімптомах хвароб».[134]

Туберкулін

[правіць | правіць зыходнік]

Калі Кох у 1890 годзе адкрыў туберкулін як лек ад туберкулёзу, ён трымаў эксперымент у сакрэце і пазбягаў раскрыцця крыніцы. Толькі праз год пад ціскам грамадскасці ён публічна абвясціў пра эксперымент і крыніцу.[135] Клінічныя выпрабаванні туберкуліну былі катастрафічнымі і поўнымі праваламі. Справаздача Рудольфа Вірхава аб аўтапсіі 21 пацыента, якія лячыліся туберкулінам, прадстаўленая Берлінскаму медыцынскаму таварыству 7 студзеня 1891 года паказала, што замест вылячэння ад туберкулёзу пацыенты памерлі ад яго.[136] Праз тыдзень Кох апублікаваў, што прэпарат быў гліцэрынавым экстрактам чыстага культывавання туберкулёзных бацыл.[135] У афіцыйнай нямецкай справаздачы ў канцы 1891 года было заяўлена, што туберкулёз не вылечваецца туберкулёзам.[137] З гэтага моманту прэстыж Коха пайшоў на спад. Прычынай яго першапачатковай сакрэтнасці было жаданне атрымаць грашовую выгаду ад новага прэпарата, а таксама стварэнне ўласнага даследчага інстытута.[138] З 1885 года ён спрабаваў пакінуць дзяржаўную службу і стварыць уласны незалежны дзяржаўны інстытут.[139] Пасля расчаравання яго звольнілі з Берлінскага ўніверсітэта і ў 1891 годзе прымусілі працаваць дырэктарам Каралеўскага прускага інстытута інфекцыйных хвароб, нядаўна створанага інстытута. Яму было забаронена працаваць над туберкулінам і прэтэндаваць на патэнтныя правы на любую з яго наступных прац.[140]

Туберкулёз чалавека і буйной рагатай жывёлы

[правіць | правіць зыходнік]

Спачатку Кох лічыў, што туберкулёзныя бацылы чалавека (Mycobacterium tuberculosis) і буйной рагатай жывёлы (цяпер Mycobacterium bovis) з’яўляюцца рознымі патагенамі, калі ён зрабіў гэта адкрыццё ў 1882 годзе. Праз два гады ён адмяніў гэтую пазіцыю і заявіў, што гэтыя дзве бацылы аднолькавага тыпу.[141] Гэта пазнейшае меркаванне было прынята як факт у ветэрынарнай практыцы. На яго аснове ў ЗША былі прынятыя заканадаўчыя акты аб праверцы мяса і малака.[142] У 1898 годзе амерыканскі ветэрынар Тэабальд Сміт апублікаваў падрабязнае параўнальнае даследаванне і выявіў, што туберкулёзныя бактэрыі адрозніваюцца па структуры, характары росту і патагеннасці. Акрамя таго, ён таксама выявіў, што ў кожным тыпе існуюць адрозненні. У сваім заключэнні ён выдзеліў два важныя моманты:

1. Бацыла туберкулёзу чалавека не можа заразіць буйную рагатую жывёлу. 2. Але бацыла буйной рагатай жывёлы можа заразіць людзей, бо яна вельмі патагенная.[143]

Да таго часу існавалі доказы таго, што туберкулёз буйной рагатай жывёлы перадаецца людзям праз мяса і малако.[144][145]Пасля гэтых паведамленняў Кох прызнаў, што гэтыя дзве бацылы адрозніваюцца, але ўсё ж такі сцвярджаў, што туберкулёз буйной рагатай жывёлы не прадстаўляе небяспекі для здароўя. Выступаючы на Трэцім Міжнародным кангрэсе па туберкулёзе, які адбыўся ў Лондане ў ліпені 1901 года, ён заявіў, што туберкулёз буйной рагатай жывёлы не небяспечны для людзей і няма неабходнасці ў медыцынскай дапамозе.[146] Ён сказаў: «Таму я лічу непатрэбным прымаць якія-небудзь меры супраць гэтай формы туберкулёзу. Барацьба з туберкулёзам, відавочна, павінна быць сканцэнтравана на чалавечай бацыле».[147] Старшыня кангрэса Джозэф Лістэр зрабіў вымову Коху і растлумачыў медыцынскія доказы туберкулёзу буйной рагатай жывёлы ў людзей.[148]

Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1902 года

[правіць | правіць зыходнік]

Нобелеўскі камітэт абраў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне 1902 года за адкрыццё перадачы малярыі. Але ён не мог прыняць канчатковага рашэння, каму яе ўручыць — брытанскаму хірургу Рональду Росу ці італьянскаму біёлагу Джавані Батыста Грасі. У 1897 годзе Рос выявіў, што чалавечы малярыйны паразіт пераносіцца некаторымі камарамі, а ў наступным годзе — што птушыная малярыя можа перадавацца ад заражаных птушак да здаровых праз укус камара.[149] Грасі адкрыў Plasmodium vivax і птушынага малярыйнага паразіта, а ў канцы 1898 года — перадачу Plasmodium falciparum паміж людзьмі праз камароў Anopheles claviger.[150] На здзіўленне Нобелеўскага камітэта, два намінанты абмяняліся палемічнымі аргументамі адзін супраць аднаго, публічна апраўдваючы важнасць сваіх уласных прац. Затым Роберт Кох быў прызначаны «нейтральным арбітрам» для прыняцця канчатковага рашэння.[151] На жаль, Грасі раскрытыкаваў Коха за яго даследаванні малярыі ў 1898 годзе падчас расследавання эпідэміі,[152] у той час як Рос усталяваў цёплыя адносіны з Кохам.[153] Рос быў абраны для ўзнагароды, бо Кох «выкарыстаў усю вагу свайго значнага аўтарытэту, настойваючы на тым, што Грасі не заслугоўвае гэтай узнагароды».[154]

Выбраныя публікацыі

[правіць | правіць зыходнік]

Julius Schwalbe, Georg Gaffky, Eduard Pfuhl (eds.): Robert Koch. Gesammelte Werke. 3 vols. Leipzig 1912 (па-нямецку).

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Robert Koch // La France savante / пад рэд. B. Delmas, R. Mathis — 2009. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. ↑ а б Stevenson L. G. Robert Koch // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. ↑ Robert Koch // Luminous-Lint — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. ↑ Шамин А. Н. Кох Роберт // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 13 : Конда — Кун. — С. 295. Праверана 28 верасня 2015.
  5. ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #118564064 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016. Праверана 2 красавіка 2015.
  6. ↑ NNDB — 2002.
  7. ↑ (unspecified title) — doi:10.5281/ZENODO.18315206 Праверана 20 студзеня 2026.
  8. ↑ Fleming, Alexander (1952). Freelance of Science. British Medical Journal. 2 (4778): 269. doi:10.1136/bmj.2.4778.269. PMC 2020971.
  9. ↑ Tan, S. Y.; Berman, E. (2008). Robert Koch (1843-1910): father of microbiology and Nobel laureate. Singapore Medical Journal. 49 (11): 854–855. PMID 19037548.
  10. ↑ Gradmann, Christoph (2006). Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin. Microbes and Infection. 8 (1): 294–301. doi:10.1016/j.micinf.2005.06.004. PMID 16126424.
  11. ↑ Lakhani, S. R. (1993). Early clinical pathologists: Robert Koch (1843-1910). Journal of Clinical Pathology. 46 (7): 596–598. doi:10.1136/jcp.46.7.596. PMC 501383. PMID 8157741.
  12. ↑ A Theory of Germs. Science, Medicine, and Animals. National Academies Press (US). 20 October 2023.
  13. ↑ Lakhtakia, Ritu (2014). The Legacy of Robert Koch: Surmise, search, substantiate. Sultan Qaboos University Medical Journal. 14 (1): e37–41. doi:10.12816/0003334. PMC 3916274. PMID 24516751.
  14. ↑ 1843: Robert Koch: The Man who Saved Millions of Lives | History.info (10 снежня 2019).
  15. ↑ Margo, Curtis E. (11 April 2011). From Robert Koch to Bradford Hill: Chronic Infection and the Origins of Ocular Adnexal Cancers. Archives of Ophthalmology(англ.). 129 (4): 498–500. doi:10.1001/archophthalmol.2011.53. ISSN 0003-9950. PMID 21482875.
  16. ↑ Brock, Thomas. Robert Koch: A life in medicine and bacteriology. ASM Press: Washington DC, 1999. Print.
  17. ↑ Metchnikoff, Elie. The Founders of Modern Medicine: Pasteur, Koch, Lister. Classics of Medicine Library: Delanco, 2006. Print.
  18. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  19. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  20. ↑ Akkermans, Rebecca (2014). Robert Heinrich Herman Koch. The Lancet. 2 (4): 264–265. doi:10.1016/S2213-2600(14)70018-9. PMID 24717622.
  21. ↑ «Heinrich Hermann Robert Koch.» World of Scientific Discovery. Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  22. ↑ Ernst, H. C. (1918). Robert Koch (1843-1910). Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 53 (10): 825–827. JSTOR 25130022.
  23. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  24. ↑ Brock, Thomas. Robert Koch: A life in medicine and bacteriology. ASM Press: Washington DC, 1999. Print.
  25. ↑ Sakula, A. (1982). Robert Koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. Thorax. 37 (4): 246–251. doi:10.1136/thx.37.4.246. PMC 459292. PMID 6180494.
  26. ↑ Sakula, A. (1983). Robert koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. The Canadian Veterinary Journal. 24 (4): 127–131. PMC 1790283. PMID 17422248.
  27. ↑ «Germ theory of disease.» World of Microbiology and Immunology. Ed. Brenda Wilmoth Lerner and K. Lee Lerner. Detroit: Gale, 2007. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  28. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  29. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  30. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  31. ↑ «Heinrich Hermann Robert Koch.» World of Scientific Discovery. Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  32. ↑ «Robert Koch.» World of Microbiology and Immunology. Ed. Brenda Wilmoth Lerner and K. Lee Lerner. Detroit: Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  33. ↑ «Germ theory of disease.» World of Microbiology and Immunology. Ed. Brenda Wilmoth Lerner and K. Lee Lerner. Detroit: Gale, 2007. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  34. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  35. ↑ Ernst, H. C. (1918). Robert Koch (1843-1910). Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 53 (10): 825–827. JSTOR 25130022.
  36. ↑ Sakula, A. (1982). Robert Koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. Thorax. 37 (4): 246–251. doi:10.1136/thx.37.4.246. PMC 459292. PMID 6180494.
  37. ↑ Sakula, A. (1983). Robert koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. The Canadian Veterinary Journal. 24 (4): 127–131. PMC 1790283. PMID 17422248.
  38. ↑ «Heinrich Hermann Robert Koch.» World of Scientific Discovery. Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  39. ↑ а б Madigan, Michael T., et al. Brock Biology of Microorganisms: Thirteenth edition. Benjamin Cummings: Boston, 2012. Print.
  40. ↑ Ernst, H. C. (1918). Robert Koch (1843-1910). Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 53 (10): 825–827. JSTOR 25130022.
  41. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  42. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  43. ↑ O’Connor, T.M. «Tuberculosis, Overview.» International Encyclopedia of Public Health. 2008. Web.
  44. ↑ Gradmann, C. (2001). Robert Koch and the pressures of scientific research: tuberculosis and tuberculin. Medical History. 45 (1): 1–32. doi:10.1017/s0025727300000028. PMC 1044696. PMID 11235050.
  45. ↑ Ernst, H. C. (1918). Robert Koch (1843-1910). Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 53 (10): 825–827. JSTOR 25130022.
  46. ↑ Christoph Gradmann: Laboratory Disease, Robert Koch’s Medical Bacteriology. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2009, ISBN 978-0-8018-9313-1, p. 111 ff.
  47. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  48. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  49. ↑ Lakhtakia, Ritu (2014). The Legacy of Robert Koch: Surmise, search, substantiate. Sultan Qaboos University Medical Journal. 14 (1): e37–41. doi:10.12816/0003334. PMC 3916274. PMID 24516751.
  50. ↑ а б Madigan, Michael T., et al. Brock Biology of Microorganisms: Thirteenth edition. Benjamin Cummings: Boston, 2012. Print.
  51. ↑ Hufford, David C. (1988-03-01). A Minor Modification by R. J. Petri. Laboratory Medicine(англ.). 19 (3): 169–170. doi:10.1093/labmed/19.3.169. ISSN 0007-5027.
  52. ↑ Koch, Robert (24 March 1882). Die Ätiologie der Tuberkulose (1882). Robert Koch [The Etiology of Tuberculosis]. Klassische Texte der Wissenschaft. Vol. 19. Berlin, Heidelberg: Springer. pp. 221–30. doi:10.1007/978-3-662-56454-7_4. ISBN 978-3-662-56454-7. From page 225: "Die Tuberkelbacillen lassen sich auch noch auf anderen Nährsubstraten kultivieren, wenn letztere ähnliche Eigenschaften wie das erstarrte Blutserum besitzen. So wachsen sie beispielsweise auf einer mit Agar-Agar bereiteten, bei Blutwärme hart bleibenden Gallerte, welche einen Zusatz von Fleischinfus und Pepton erhalten hat." (The tubercule bacilli can also be cultivated on other media, if the latter have properties similar to those of congealed blood serum. Thus they grow, for example, on a gelatinous mass prepared with agar-agar, which remains solid at blood temperature, and which has received a supplement of meat broth and peptone.) {{cite book}}: |journal= ігнараваны (даведка)
  53. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  54. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  55. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  56. ↑ Shama, Gilbert (2019). The "Petri" Dish: A Case of Simultaneous Invention in Bacteriology. Endeavour. 43 (1–2): 11–16. doi:10.1016/j.endeavour.2019.04.001. PMID 31030894. S2CID 139105012.
  57. ↑ Sakula, A. (1982). Robert Koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. Thorax. 37 (4): 246–251. doi:10.1136/thx.37.4.246. PMC 459292. PMID 6180494.
  58. ↑ Weiss, Robin A. (2005). Robert Koch: the grandfather of cloning?. Cell. 123 (4): 539–542. doi:10.1016/j.cell.2005.11.001. PMID 16286000.
  59. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  60. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  61. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  62. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  63. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  64. ↑ Shama, Gilbert (2019). The "Petri" Dish: A Case of Simultaneous Invention in Bacteriology. Endeavour. 43 (1–2): 11–16. doi:10.1016/j.endeavour.2019.04.001. PMID 31030894. S2CID 139105012.
  65. ↑ Madigan, Michael T., et al. Brock Biology of Microorganisms: Thirteenth edition. Benjamin Cummings: Boston, 2012. Print.
  66. ↑ Koch, Robert (24 March 1882). Die Ätiologie der Tuberkulose (1882). Robert Koch [The Etiology of Tuberculosis]. Klassische Texte der Wissenschaft. Vol. 19. Berlin, Heidelberg: Springer. pp. 221–30. doi:10.1007/978-3-662-56454-7_4. ISBN 978-3-662-56454-7. From page 225: "Die Tuberkelbacillen lassen sich auch noch auf anderen Nährsubstraten kultivieren, wenn letztere ähnliche Eigenschaften wie das erstarrte Blutserum besitzen. So wachsen sie beispielsweise auf einer mit Agar-Agar bereiteten, bei Blutwärme hart bleibenden Gallerte, welche einen Zusatz von Fleischinfus und Pepton erhalten hat." (The tubercule bacilli can also be cultivated on other media, if the latter have properties similar to those of congealed blood serum. Thus they grow, for example, on a gelatinous mass prepared with agar-agar, which remains solid at blood temperature, and which has received a supplement of meat broth and peptone.) {{cite book}}: |journal= ігнараваны (даведка)
  67. ↑ Sakula, A. (1982). Robert Koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. Thorax. 37 (4): 246–251. doi:10.1136/thx.37.4.246. PMC 459292. PMID 6180494.
  68. ↑ Sakula, A. (1983). Robert koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. The Canadian Veterinary Journal. 24 (4): 127–131. PMC 1790283. PMID 17422248.
  69. ↑ Kaufmann, Stefan H. E.; Schaible, Ulrich E. (2005). 100th anniversary of Robert Koch's Nobel Prize for the discovery of the tubercle bacillus. Trends in Microbiology. 13 (10): 469–475. doi:10.1016/j.tim.2005.08.003. PMID 16112578.
  70. ↑ Gradmann, Christoph (2006). Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin. Microbes and Infection. 8 (1): 294–301. doi:10.1016/j.micinf.2005.06.004. PMID 16126424.
  71. ↑ Kaufmann, Stefan H. E.; Schaible, Ulrich E. (2005). 100th anniversary of Robert Koch's Nobel Prize for the discovery of the tubercle bacillus. Trends in Microbiology. 13 (10): 469–475. doi:10.1016/j.tim.2005.08.003. PMID 16112578.
  72. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  73. ↑ а б Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  74. ↑ Lippi, D.; Gotuzzo, E. (2014). The greatest steps towards the discovery of Vibrio cholerae. Clinical Microbiology and Infection. 20 (3): 191–195. doi:10.1111/1469-0691.12390. PMID 24191858.
  75. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  76. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  77. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  78. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  79. ↑ Real Academia de la Historia: Joaquín Balcells y Pasqual (ісп.) (2018). Архівавана з першакрыніцы 8 July 2019. Праверана 1 August 2020.
  80. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  81. ↑ Hugh, Rudolph (1965). Nomenclature and taxonomy of Vibrio cholerae Pacini 1854 and Vibrio eltor Pribam 1933. Public Health Service Publication(англ.). U.S. Department of Health, Education, and Welfare, Public Health Service, Environmental Health Service, National Air Pollution Control Administration. pp. 1–4.
  82. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  83. ↑ Gradmann, C. (2001). Robert Koch and the pressures of scientific research: tuberculosis and tuberculin. Medical History. 45 (1): 1–32. doi:10.1017/s0025727300000028. PMC 1044696. PMID 11235050.
  84. ↑ Gradmann, Christoph (2006). Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin. Microbes and Infection. 8 (1): 294–301. doi:10.1016/j.micinf.2005.06.004. PMID 16126424.
  85. ↑ Kaufmann, Stefan H. E.; Schaible, Ulrich E. (2005). 100th anniversary of Robert Koch's Nobel Prize for the discovery of the tubercle bacillus. Trends in Microbiology. 13 (10): 469–475. doi:10.1016/j.tim.2005.08.003. PMID 16112578.
  86. ↑ Sakula, A. (1982). Robert Koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. Thorax. 37 (4): 246–251. doi:10.1136/thx.37.4.246. PMC 459292. PMID 6180494.
  87. ↑ Sakula, A. (1983). Robert koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. The Canadian Veterinary Journal. 24 (4): 127–131. PMC 1790283. PMID 17422248.
  88. ↑ Gradmann, Christoph (2006). Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin. Microbes and Infection. 8 (1): 294–301. doi:10.1016/j.micinf.2005.06.004. PMID 16126424.
  89. ↑ Sakula, Alex (1985). Robert Koch: The story of his discoveries in tuberculosis. Irish Journal of Medical Science(англ.). 154 (S1): 3–9. doi:10.1007/BF02938285. PMID 3897123. S2CID 38056335.
  90. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  91. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  92. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  93. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  94. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  95. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  96. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  97. ↑ Sakula, Alex (1985). Robert Koch: The story of his discoveries in tuberculosis. Irish Journal of Medical Science(англ.). 154 (S1): 3–9. doi:10.1007/BF02938285. PMID 3897123. S2CID 38056335.
  98. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  99. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  100. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  101. ↑ Kaufmann, Stefan H. E.; Schaible, Ulrich E. (2005). 100th anniversary of Robert Koch's Nobel Prize for the discovery of the tubercle bacillus. Trends in Microbiology. 13 (10): 469–475. doi:10.1016/j.tim.2005.08.003. PMID 16112578.
  102. ↑ Sakula, Alex (1985). Robert Koch: The story of his discoveries in tuberculosis. Irish Journal of Medical Science(англ.). 154 (S1): 3–9. doi:10.1007/BF02938285. PMID 3897123. S2CID 38056335.
  103. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  104. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  105. ↑ Amsterdamska, Olga. «Bacteriology, Historical.» International Encyclopedia of Public Health. 2008. Web.
  106. ↑ «Germ theory of disease.» World of Microbiology and Immunology. Ed. Brenda Wilmoth Lerner and K. Lee Lerner. Detroit: Gale, 2007. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  107. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  108. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  109. ↑ Weiss, Robin A. (2005). Robert Koch: the grandfather of cloning?. Cell. 123 (4): 539–542. doi:10.1016/j.cell.2005.11.001. PMID 16286000.
  110. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  111. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  112. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  113. ↑ а б Brock, Thomas. Robert Koch: A life in medicine and bacteriology. ASM Press: Washington DC, 1999. Print.
  114. ↑ «Robert Koch.» World of Microbiology and Immunology. Ed. Brenda Wilmoth Lerner and K. Lee Lerner. Detroit: Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  115. ↑ «Heinrich Hermann Robert Koch.» World of Scientific Discovery. Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  116. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  117. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  118. ↑ Rother Adler-orden, Königlich Preussische Ordensliste (supp.) [German], vol. 1, Berlin, 1886, p. 7 – via hathitrust.org{{citation}}: Папярэджанні CS1: месца без выдавецтва (спасылка) Папярэджанні CS1: невядомая мова (спасылка)
  119. ↑ Fellows of the Royal Society. London: Royal Society. Архівавана з першакрыніцы 16 March 2015.
  120. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  121. ↑ «Robert Koch.» World of Microbiology and Immunology. Ed. Brenda Wilmoth Lerner and K. Lee Lerner. Detroit: Gale, 2006. Biography in Context. Web. 14 April 2013.
  122. ↑ Lakhtakia, Ritu (2014). The Legacy of Robert Koch: Surmise, search, substantiate. Sultan Qaboos University Medical Journal. 14 (1): e37–41. doi:10.12816/0003334. PMC 3916274. PMID 24516751.
  123. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  124. ↑ Ernst, H. C. (1918). Robert Koch (1843-1910). Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 53 (10): 825–827. JSTOR 25130022.
  125. ↑ Lakhtakia, Ritu (2014). The Legacy of Robert Koch: Surmise, search, substantiate. Sultan Qaboos University Medical Journal. 14 (1): e37–41. doi:10.12816/0003334. PMC 3916274. PMID 24516751.
  126. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  127. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  128. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  129. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  130. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  131. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  132. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  133. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  134. ↑ Blevins, Steve M.; Bronze, Michael S. (2010). Robert Koch and the 'golden age' of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases. 14 (9): e744–751. doi:10.1016/j.ijid.2009.12.003. PMID 20413340.
  135. ↑ а б Gradmann, Christoph (2006). Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin. Microbes and Infection. 8 (1): 294–301. doi:10.1016/j.micinf.2005.06.004. PMID 16126424.
  136. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  137. ↑ Kaufmann, Stefan H. E.; Schaible, Ulrich E. (2005). 100th anniversary of Robert Koch's Nobel Prize for the discovery of the tubercle bacillus. Trends in Microbiology. 13 (10): 469–475. doi:10.1016/j.tim.2005.08.003. PMID 16112578.
  138. ↑ Akkermans, Rebecca (2014). Robert Heinrich Herman Koch. The Lancet. 2 (4): 264–265. doi:10.1016/S2213-2600(14)70018-9. PMID 24717622.
  139. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  140. ↑ Christoph Gradmann: Laboratory Disease, Robert Koch’s Medical Bacteriology. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2009, ISBN 978-0-8018-9313-1, p. 111 ff.
  141. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  142. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  143. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  144. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  145. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  146. ↑ Ligon, B. Lee (2002). Robert Koch: Nobel laureate and controversial figure in tuberculin research. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. 13 (4): 289–299. doi:10.1053/spid.2002.127205. PMID 12491235.
  147. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  148. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  149. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  150. ↑ Capanna E (2012). Grassi versus Ross: who solved the riddle of malaria?. International Microbiology. 9 (1): 69–74. PMID 16636993.
  151. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  152. ↑ Capanna E (2012). Grassi versus Ross: who solved the riddle of malaria?. International Microbiology. 9 (1): 69–74. PMID 16636993.
  153. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  154. ↑ «Koch». Random House Webster's Unabridged Dictionary.

Дадатковыя крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Роберт_Кох&oldid=5095918"