Аўстрыя

Аўстрыя
ням.: *Republik Österreich*
славенск.: *Republika Avstrija*
харв.: *Republika Austrija*
венг. Osztrák Köztársaság
Сцяг Аўстрыі	Герб Аўстрыі
	Гімн: «Land der Berge, Land am Strome; (Край гор и вод, страна потоков)»
Дата незалежнасці	17 кастрычніка 1918 (ад распада Аўстра-Венгрыі)
Афіцыйныя мовы
Сталіца	Вена
Найбуйнейшыя гарады	Вена, Грац, Лінц, Зальцбург, Інсбрук
Форма кіравання	Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт; Канцлер	Хайнц Фішэр; Вернер Файман
Плошча; • Усяго; • % воднай паверхні	112-я ў свеце; 83 871 км²; 1,7%
Насельніцтва; • Ацэнка (2011); • Шчыльнасць	; 8 404 252 чал. (92-я); 100 чал./км²
ІРЧП (2011)	▬ 0,885 (вельмі высокі) (19-ы)
Валюта	еўра
Код ISO	AUT
Тэлефонны код	+43
Часавы пояс	+1

Аўстрыя (ням.: Österreich), афіцыйная назва — Аўстрыйская Рэспубліка (Republik Österreich) — дзяржава ў цэнтры Еўропы. Назва краіны паходзіць ад старажытнанямецкага Ostarrichi — «ўсходняя краіна».

На поўначы мяжуе з Чэхіяй, на паўночным усходзе — са Славакіяй, на ўсходзе — з Венгрыяй, на поўдні — са Славеніяй і Італіяй, на захадзе — з Ліхтэнштэйн, Швейцарыяй і Германіяй.

Чырвоны колер двух палос на сцягу сімвалізуе кроў патрыётаў, пралітую ў барацьбе за свабоду і незалежнасць Аўстрыйскай Рэспублікі. Белы колер — сімвал ракі Дунай, бягучай з захаду на ўсход.

Гісторыя [правіць]

Гісторыя Аўстрыіі

Дагістарычныя Аўстрыя Норык і Рэцыя Усходняя марка Герцагства Аўстрыя Эрцгерцагства Аўстрыя Свяшчэнная Рымская імперыя (Габсбургская манархія) Аўстрыйская імперыя Аўстра-Венгрыя Першая рэспубліка У складзе Трэцяга рэйха Саюзная акупацыя Другая рэспубліка

Гл. Гісторыя Аўстрыі

Ι стагоддзе да н.э. — Заваяванне рымлянамі кельтаў, якія насялялі тэрыторыю сённяшняй Аўстрыі
VI-VIII стагоддзі — міграцыя ў гэты рэгіён баварскiх і славянскіх плямёнаў
803 — стварэнне Карлам Вялікім Аварскай маркі
976 — змяненне назвы на Усходнюю марку
1156 — Аўстрыя выдзелена са складу Баварыі ў самастойнае герцагства германскага рэйха, падпарадкаванае імператару
1276 — пачатак праўлення Габсбургаў, якія ў 1438—1806 гадах былі каралямі, а затым і імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі
1359 — пры Рудольфе IV (правіў у 1358—1365 гадах) кіраўнікі Аўстрыі атрымліваюць тытул эрцгерцагаў
1526 — далучэнне Харватыі да Аўстрыі
1529 — беспаспяховая аблога Вены туркамі
1683 — другая аблога Вены туркамі і поўны разгром турэцкай арміі войскамі Свяшчэннай Лігі
1687 — далучэнне Венгрыі і Трансільваніі
1713 — аднаўленне кантролю над Італіяй і іспанскімі Нідэрландамі
1740—1748 — вайна за Аўстрыйскую спадчыну; Марыя Тэрэзія саступае Прусіі Сілезію
1772 — Далучэнне Галіцыі
1792—1795 — войны з Францыяй
1804 — атрыманне Францам Ι спадчыннага тытула імператара Аўстрыі
1804—1867 — Аўстрыйская імперыя
1805 — бітва пры Аўстэрліц
1806 — імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі ператвараецца ў аўстрыйскага імператара
1866 — Аўстра-пруская вайна
1867—1918 — Аўстра-Венгрыя
1934 — Грамадзянская вайна ў Аўстрыі
1938 — Далучэнне да Трэцяга рэйху
1955 — адноўлены суверэнітэт і абвешчаны пастаянны нейтралітэт краіны
1995 — членства ў Еўрапейскім Саюзе
2000 — пост канцлера займае Вольфганг Шюссель
2004 — прэзідэнтам становіцца Хайнц Фішэр

Землі сучаснай Аўстрыі былі адваяваны рымлянамі ў кельтаў ў 15 годзе да н.э.

У 788 годзе тэрыторыя была ўключана ў імперыю Карла Вялікага.

Назву «Аўстрыя» ўпершыню згадваецца ў дакуменце ад 1 лістапада 996.

Дом Габсбургаў, з праўленнем якога звязаны росквіт Аўстрыйскага дзяржавы, прыйшоў да ўлады ў XIV стагоддзі, а з 1438 па 1806 гады эрцгерцагі аўстрыйскія насілі тытул імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі.

З 1156 года Аўстрыя — герцагства, з 1453 — эрцгерцагства, з 1804 — імперыя Габсбургаў, у 1867—1918 гг. — Аўстра-Венгрыя (дуалістычная — двуадзіная манархія).

Аўстрыйская Рэспубліка ўтварылася ў лістападзе 1918 года пасля распаду Аўстра-Венгерскай манархіі.

У 1938 адбылося яе гвалтоўнае, але разам з тым мірнае далучэнне да нацысцкай Германіі (аншлюс).

Пасля Другой сусветнай вайны Аўстрыя часова страціла незалежнасць, будучы падзеленай на чатыры акупацыйныя зоны паміж Францыяй, ЗША, Вялікабрытаніяй і СССР.

Перамовы аб аднаўленні незалежнасці пачаліся ў 1947, але толькі ў 1955 Аўстрыя зноў стала цалкам незалежнай дзяржавай па Дзяржаўнай дамове ад 15 мая 1955. У кастрычніку таго ж года прыняты закон аб пастаянным нейтралітэце Аўстрыі.

Дзяржаўны лад [правіць]

Аўстрыя з'яўляецца федэратыўнай дзяржавай, якая аб'ядноўвае дзевяць самастойных земляў. Дзеючая канстытуцыя прынятая ў 1920 г. і ў другі раз ўведзена ў 1945 годзе.

Кіраўніком дзяржавы з'яўляецца Федэральны прэзідэнт, абіраецца на 6 гадоў. Урад узначальвае Федэральны канцлер. Члены ўрада прызначаюцца прэзідэнтам.

Парламент Аўстрыі — двухпалатны Федэральны сход (Bundesversammlung), які складаецца з Федэральнага савета і Нацыянальнага савета.

Федэральны савет — Бундэсрат (64 месцы). Дэпутаты выбіраюцца ландтагамі — парламентамі зямель. Землі прадстаўлены рознай колькасцю дэпутатаў (ад 3 да 12) у залежнасці ад колькасці насельніцтва. Тэрмін паўнамоцтваў дэпутата бундэсраце — 4 ці 6 гадоў у залежнасці ад тэрміну паўнамоцтваў абраў іх ландтага.

Нацыянальны савет — Нацыянальрат (183 месцы). Дэпутаты абіраюцца па прапарцыйна-спісачнай сістэме. Тэрмін паўнамоцтваў — 5 гадоў.

Канстытуцыйны суд Аўстрыі — першы ў свеце асобны канстытуцыйны суд (1920). Фарміруецца прэзідэнтам па прадстаўленні ўрада і абедзвюх палат. Мае таксама паўнамоцтвы вырашаць спрэчку паміж землямі (або землямі і федэральным цэнтрам), а таксама выносіць імпічмент вышэйшым службовым асобам.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [правіць]

Аўстрыя — федэрацыя ў складзе 8 зямель (Бургенланд, Карынтыя, Ніжняя Аўстрыя, Верхняя Аўстрыя, Зальцбург, Штырыя, Ціроль, Форарльберг) і прыраўнаваныя да іх у адміністрацыйным дачыненні да Вены.

Геаграфія [правіць]

Асноўны артыкул: Геаграфія Аўстрыі

Дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе. Плошча краіны 83 871 км². Аўстрыя — у асноўным горная краіна (на 70 %): сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае каля 900 м. Большую частку Аўстрыі занімаюць усходнія Альпы, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на Альпы Паўночнага Ціроля і Зальцбургскія Альпы на поўначы; Ціллертальскія і Карнікскія Альпы на поўдні. Вышэйшая кропка — гара Гросглокнер (3797 метраў), на ёй знаходзіцца і адзін з найбуйнейшых у Еўропе леднікоў — Пастэрце.

Насельніцтва [правіць]

Насельніцтва — 8,151 млн чалавек. Згодна з перапісам 2006 г., найбуйнейшая этнічная група — нямецкамоўныя аўстрыйцы — складаюць 88,6 % насельніцтва краіны. Асноўная афіцыйны мова — нямецкая. Размоўная і афіцыйная мова аўстрыйцаў істотна адрозніваецца ад афіцыйнай нямецкай мовы Германіі (Гл. Нямецкая мова ў Аўстрыі). Гутарковыя аўстрыйскія дыялекты блізкія да баварскга дыялекту Германіі і да нямецкай мовы Швейцарыі.

Рэлігія [правіць]

Згодна з перапісам 2001 г., 73,6 % аўстрыйцаў — каталікі, 4,7 % — лютэране, 6,5 % насельніцтва ставіцца да іншых рэлігійных канфесіяў (іслам — 4,2 %, праваслаўная царква — 2,2 %, іўдаізм — 0, 1 %; усяго зарэгістравана 12 канфесій, у тым ліку 3 тыс. сікхаў (2009) [6]), 12 % насельніцтва не адносяць сябе ні да адной з канфесій (у 1991 такіх было толькі 8,6 %).

Рэлігійныя арганізацыі [правіць]

Найбуйнейшая рэлігійная арганізацыя Аўстрыі — Рымска-каталіцкая Царква. Дзяржава падтрымлівае Царкву: у краіне існуе царкоўны падатак памерам у 1 %, які абавязаны плаціць усе грамадзяне краіны. Рымска-каталіцкая Царква ў 2000 г. мела 5 651 479 прыхільнікаў (72,1 % насельніцтва). Другой па колькасці з'яўляецца евангеліцкая Царква Аугсбургскага і Гельветынскага вызнання (ЕЦАіГВ), якая аб'ядноўвае дзве аўтаномныя Царквы (лютэранаў і рэфарматаў). Лютэране і рэфарматы канчаткова атрымалі права свабоднага вызнання сваіх веравучэнняў толькі ў 1781 г., а цалкам зраўняныя ў правах з каталікамі — яшчэ праз стагоддзе.

Навука [правіць]

Аўстрыя падарыла свету вялікую колькасць знакамітых вучоных, сярод якіх такія вядомыя розумы 19 стагоддзя, як Людвіг Больцман, Эрнст Мах, Віктар Франц Гес і Крысціян Доплер. У 1920-30-х уклад такіх вучоных як Ліза Мейтнер, Эрвін Шродзінгер і Вольфганг Паўлі стаў ключавым у развіцці атамнай фізікі і квантавай механікі.

Акрамя фізікаў у Аўстрыі таксама нарадзіліся два найвялікшых філосафа 20 стагоддзя — Людвіг Вітгенштэйн і Карл Попер. Біёлагі Грэгары Мендэль і Конрад Лорэнц, а таксама матэматык Курт Гёдэль і канструктары Фердынанд Паршэ і Зігфрыд Маркус таксама былі аўстрыйцамі.

Пачынаючы з вядомага сярэднявечнага вучонага Парацэльса, асноўнымі напрамкамі даследаванняў аўстрыйскіх вучоных заўсёды былі медыцына і псіхалогія. Такія выдатныя ўрачы як Тэадор Білрот, Клеменс фон Піркет і Антон Эйсельсберг былі прадстаўнікамі Венскай медыцынскай школы ў 19 стагоддзі. Таксама шырока вядомыя аўстрыйскія псіхолагі Зігмунд Фрэйд, Альфрэд Адлер, Паўль Вацлавік, Аспергер Ханс і псіхіятр Віктар Франкл.

У развіццё Аўстрыйскай школы эканомікі, якая з'яўляецца адным з канкуруючых напрамкаў сучаснай эканамічнай тэорыі, зрабілі ўклад такія эканамісты як Йозеф Шумпетэр, Эйген фон Бём-Баверк, Людвіг фон Мізес, Фрыдрых фон Хаек.

У цяперашні час фундаментальнымі даследваннямі займаецца Аўстрыйская акадэмія навук, заснаваная ў 1847. У яе склад уваходзяць Інстытут параўнальнага даследвання паводзінаў імя К. Лорэнца, Міжнародны інстытут прыкладнога сістэмнага аналізу і іншыя. Усяго ў Аўстрыі каля 2200 навуковых устаноў, у якіх працуе прыкладна 25 тыс. чалавек. Аўстрыя актыўна ўдзельнічае ў міжнароднай навуковай кааперацыі: на яе рахунку больш за 1000 даследчых праектаў рамачнай праграмы ЕС.