Свяшчэнная Рымская імперыя

Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі лац.: Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ ням.: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation імперыя
←   ←   ← 962 – 1806 →   →
Сцяг Свяшчэнная Рымскай імперыі ў XV-XVIII стагоддзях Герб імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі з дынастыі Габсбургаў, 1605 год
Тэрыторыя Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 962-1806 гадах
Сталіца	не існавала
Мова	Лацінская мова, Германскія мовы, Раманскія мовы, Славянскія мовы
Рэлігія	Рымска-каталіцкая царква (імператары), Лютэранства, Кальвінізм (некаторыя прынцэсы)
Форма кіравання	Выбарная манархія, Рэйхстаг
Дынастыя	больш 20 дынастый

Свяшчэнная Рымская імперыя (з 1512 года — Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі; лац.: Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ або Sacrum Imperium Romanum Nationis Teutonicæ, ням.: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) — дзяржаўнае ўтварэнне, якое існавала з 962 па 1806 гады і аб'ядноўвала шматлікія тэрыторыі Еўропы. У перыяд найвышэйшага росквіту ў склад імперыі ўваходзілі Германія, якая з'яўлялася яе ядром, паўночная і сярэдняя Італія, Нідэрланды, Чэхія, а таксама некаторыя рэгіёны Францыі. З 1134 года фармальна складалася з трох каралеўстваў: Германіі, Італіі і Бургундыі. З 1135 года ў склад імперыі ўвайшло каралеўства Чэхія, афіцыйны статус якога ў складзе імперыі быў канчаткова ўрэгуляваны ў 1212 годзе.

Імперыя была заснавана ў 962 годзе германскім каралём Атонам I Вялікім і разглядалася як прамы працяг антычнай Рымскай імперыі і франкскай імперыі Карла Вялікага. Працэсы станаўлення адзінай дзяржавы ў імперыі за ўсю гісторыю яе існавання так і не былі завершаны, і яна заставалася дэцэнтралізаваным утварэннем са складанай феадальнай іерархічнай структурай, якая аб'ядноўвала некалькі сотняў тэрытарыяльна-дзяржаўных утварэнняў. На чале імперыі стаяў імператар. Імператарскі тытул не быў спадчынным, а прысвойваўся па выніках абрання калегіяй курфюрстаў. Улада імператара ніколі не была абсалютнай і абмяжоўвалася вышэйшай арыстакратыяй Германіі, а з канца XV стагоддзя — рэйхстагам, якія прадсташлялі інтарэсы асноўных саслоўяў імперыі.

У ранні перыяд свайго існавання імперыя мела характар феадальна-тэакратычнай дзяржавы, а імператары прэтэндавалі на вышэйшую ўладу ў хрысціянскім свеце. Узмацненне Папскага Прастола і шматвяковая барацьба за ўладанне Італіяй пры адначасовым росце магутнасці тэрытарыяльных князёў у Германіі значна прыслабілі цэнтральную ўладу ў імперыі. У перыяд позняга Сярэднявечча ўзялі верх тэндэнцыі дэзінтэграцыі, якія пагражалі ператварыць Свяшчэнную Рымскую імперыю ў кангламерат паўнезалежных утварэнняў. Аднак ажыццёўленая ў канцы XV — пачатку XVI стагоддзя «імперская рэформа» дазволіла ўмацаваць адзінства краіны і сфармаваць новы баланс улады паміж імператарам і саслоўямі, які дазволіў імперыі адносна паспяхова канкураваць з нацыянальнымі дзяржавамі Заходняй Еўропы. Крызіс Рэфармацыі і Трыццацігадовай вайны быў пераадолены коштам далейшага абмежавання ўлады імператара і ператварэннем агульнасаслоўнага рэйхстага ў галоўны элемент імперскай канструкцыі. Імперыя новага часу забяспечвала суіснаванне некалькіх канфесій у рамках адзінай дзяржавы і захаванне самастойнасці яе суб'ектаў, а таксама абарону традыцыйных правоў і прывілеяў саслоўяў, аднак страціла здольнасць да экспансіі, узмацнення цэнтральнай улады і вядзення наступальных войн. Развіццё буйных нямецкіх княстваў па шляху ўнутранай кансалідацыі і станаўленні ўласнай дзяржаўнасці ўваходзіла ў супярэчнасць з застылай імперскай структурай, што ў XVIII стагоддзі прывяло да паралічу цэнтральных інстытутаў і развалу імперскай сістэмы. Свяшчэнная Рымская імперыя праіснавала да 1806 года і была ліквідавана падчас напалеонаўскіх войн, калі быў сфарміраваны Рэйнскі саюз, а апошні імператар Франц II адрокся ад прастола.

Характар дзяржавы

Сцяг Свяшчэннай Рымскай імперыі ў XIII—XIV стст.

Сцяг Свяшчэннай Рымскай імперыі ў XV—XVIII стст.

Герб імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі з дынастыі Габсбургаў, 1605 год

Свяшчэнная Рымская імперыя на працягу ўсіх васьмісот пяцідзесяці гадоў свайго існавання заставалася іерархічным дзяржаўным утварэннем феадальнага тыпу. Яна ніколі не набывала характар нацыянальнай дзяржавы, як Англія ці Францыя, не дасягнула і колькі-небудзь высокай ступені цэнтралізацыі сістэмы кіравання. Імперыя не з'яўлялася ні федэрацыяй, ні канфедэрацыяй у сучасным разуменні, а спалучала элементы гэтых формаў дзяржаўнага ладу. Суб'ектны склад імперыі адрозніваўся крайняй разнастайнасцю: паўнезалежныя шырокія курфюрствы і герцагствы, княствы і графствы, вольныя гарады, невялікія абацтвы і дробныя ўладанні імперскіх рыцараў, — усе яны з'яўляліся паўнапраўнымі суб'ектамі імперыі (імперскімі саслоўямі), якія валодаюць рознай ступенню праваздольнасці. Улада імператара ніколі не была абсалютнай, а падзялялася з вышэйшай арыстакратыяй краіны. Больш таго, у адрозненне ад іншых еўрапейскіх дзяржаў, жыхары імперыі не былі непасрэдна падпарадкаваны імператару, а мелі ўласнага кіраўніка — свецкага ці царкоўнага князя, імперскага рыцара ці гарадскі магістрат, што фарміравала два ўзроўня ўлады ў краіне: імперскі і тэрытарыяльны, — часцяком канфліктуючых паміж сабой.

Кожны суб'ект імперыі, асабліва такія магутныя дзяржавы, як Аўстрыя, Прусія, Баварыя, меў шырокую ступень незалежнасці ва ўнутраных справах і вызначанымі прэрагатывамі ў знешняй палітыцы, аднак суверэнітэт працягваў заставацца атрыбутам імперыі сам па сабе, а пастановы імперскіх устаноў і нормы імперскага права мелі абавязковую сілу (часам, праўда, толькі тэарэтычна) для ўсіх дзяржаўных утварэнняў, якія складалі імперыю. Для Свяшчэннай Рымскай імперыі была характэрна адменная роля царквы, якая надае гэтаму дзяржаўнаму ўтварэнню элементы тэакратыі, аднак у той жа час імперская структура ўпершыню ў Еўропе пасля Рэфармацыі забяспечыла працяглае мірнае суіснаванне некалькіх канфесій у рамках адзінай дзяржавы. Развіццё Свяшчэннай Рымскай імперыі адбывалася ва ўмовах пастаяннай барацьбы тэндэнцый дэзінтэграцыі і інтэграцыі. Першыя выражалі, часцей за ўсё, буйныя тэрытарыяльныя княствы, якія паступова набывалі прыкметы суверэнных дзяржаў і імкнуліся вызваліцца ад улады імператара, у той час як галоўнымі кансалідавальнымі фактарамі выступалі імператарскі прастол, імперскія ўстановы і інстытуты (рэйхстаг, імперскі суд, сістэма земскага свету), каталіцкая царква, нямецкая нацыянальная самасвядомасць, саслоўны прынцып пабудовы дзяржаўнай структуры імперыі, а таксама імперскі патрыятызм (ням.: Reichspatriotismus) — лаяльнасць да імперыі і імператара як да яе главы (але не як прадстаўніку пэўнай дынастыі), якая ўкаранела ў грамадскай свядомасці.

Назва

Узнікшы ў 962 годзе, Свяшчэнная Рымская імперыя прэтэндавала на пераемнасць антычнай Рымскай імперыі і Франкскай імперыі Карла Вялікага, спрабуючы стаць універсальным дзяржаўным утварэннем, якое аб'ядноўвае ўвесь еўрапейскі хрысціянскі свет. Атон I Вялікі, першы манарх Свяшчэннай Рымскай імперыі, выкарыстоўваў тытул imperator Romanorum et Francorum (лац.: імператар рымлян і франкаў). Хоць ядром імперыі заўсёды з'яўлялася Германія, яе сакральным цэнтрам быў Рым: у гэтым горадзе да XVI стагоддзя праводзіліся каранацыі імператараў і менавіта з Рыма, па сярэднявечных уяўленнях, паходзіла іх боская ўлада. Тытул «Рымскі імператар» (лац.: imperator augustus Romanorum) выкарыстоўваўся ўжо Атонам II (973—983), а словазлучэнне «Рымская імперыя» ўпершыню згадваецца ў крыніцах пад 1034 годам. У той жа час, выкарыстанне гэтага тытула выклікала рэзкае непрыманне ў Візантыі, дзе лічылася, што толькі візантыйскі імператар мае права звацца рымскім імператарам.

Манархі Свяшчэннай Рымскай імперыі прэтэндавалі на вярхоўную духоўную ўладу на яе тэрыторыі і ролю абаронцы і заступніка еўрапейскай хрысціянскай царквы. Першапачаткова гэта не патрабавала асобнага згадвання ў тытулатуры, аднак пасля завяршэння барацьбы за інвестытуру і распаўсюджанні ідэі вяршэнства Папы Рымскага ў духоўнай сферы да наймення імперыі сталі дадаваць слова «Свяшчэнная» (лац.: Sacrum; упершыню, верагодна, у 1157 годзе), падкрэсліваючы тым самым прэтэнзіі імператараў у стаўленні да царквы. Ужыванне эпітэта «Свяшчэнны» не да асобы кіраўніка, а да дзяржаўнага ўтварэння, як відаць, было навацыяй, народжанай у канцылярыі імператара Фрыдрыха I Барбаросы (1152—1190). Уласна назва «Свяшчэнная Рымская імперыя» ў яго лацінскай версіі Sacrum Romanum Imperium упершыню з'явілася ў 1254 годзе, а яго эквівалент на нямецкай мове (ням.: Heiliges Römisches Reich) — яшчэ праз стагоддзе, у кіраванне Карла IV (1346—1378).

Указанне на «германскую нацыю» ў тытуле імператара стала выкарыстоўвацца пачынаючы з сярэдзіны XV стагоддзя, калі вялікая частка негерманскіх зямель была страчана і імперыя стала ўспрымацца як нацыянальнае нямецкае дзяржаўнае ўтварэнне. Першае сведчанне пра выкарыстанне гэтага тытула ўтрымліваецца ў законе аб земскім свеце 1486 года імператара Фрыдрыха III. Канчатковую форму назвы імперыя набыла ўжо напачатку XVI стагоддзя: у 1512 годзе Максіміліян I у сваім звароце да рэйхстага ўпершыню афіцыйна выкарыстоўваў найменне «Свяшчэнная Рымская імперыя германскай нацыі» (ням.: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation).

Да сярэдзіны XVIII стагоддзя імперыя страціла які-небудзь уплыў у Італіі, імператар пазбавіўся сваіх прэрагатыў у царкоўнай сферы, а тэндэнцыі дэзінтэграцыі фактычна ператварылі Германію ў кангламерат паўнезалежных княстваў. Гэта дазволіла Вальтэру заявіць, што Свяшчэнная Рымская імперыя больш не з'яўляецца «ні свяшчэннай, ні рымскай, ні імперыяй». У сваіх апошніх дакументах (заключная пастанова імперскай дэпутацыі 1803 года і маніфест Франца II пра роспуск імперыі 1806 года) дзяржава звалася ўжо «Германская імперыя» (ням.: Deutsches Reich).

Паколькі на працягу амаль усяго перыяду свайго існавання Свяшчэнная Рымская імперыя з'яўлялася адзіным дзяржаўным утварэннем у Заходняй Еўропе, манарх якога насіў тытул імператара, яна часцяком была вядомая проста як «Імперыя». У XIX стагоддзі, пасля ўтварэння Германскай і Аўстрыйскай імперый, у дачыненні да іх папярэдніцы стала выкарыстоўвацца назва «Старая імперыя». У сувязі з тым, што для наймення нацысцкага рэжыму ў Германіі 1933—1945 гг. неафіцыйна выкарыстоўваўся тэрмін «Трэці рэйх», у дачыненні да Свяшчэннай Рымскай імперыі часам выкарыстоўваецца абазначэнне «Першы рэйх».

Гісторыя

Утварэнне імперыі

Ідэя імперыі (лац.: imperium), адзінай дзяржавы, якае аб'ядноўвае ўвесь цывілізаваны і хрысціянскі свет, узыходзіла да часоў Старажытнага Рыма і перажыла другое нараджэнне пры Карле Вялікім, захоўвалася і пасля крушэння Франкскай імперыі Каралінгаў. Імперыя ў грамадскай свядомасці ўяўлялася як зямное ўвасабленне Царства Божага, найлепшая мадэль арганізацыі дзяржавы, пры якой кіраўнік падтрымлівае мір і спакой у хрысціянскіх краінах, ахоўвае і клапоціцца пра росквіт царквы, а таксама арганізуе абарону ад знешніх пагроз. Раннесярэднявечная канцэпцыя імперыі прадугледжвала яднанне дзяржавы і царквы і цеснае ўзаемадзеянне імператара і Папы Рымскага, якія ўвасаблялі вярхоўную свецкую і духоўную ўладу. Хоць сталіцай імперыі Карла Вялікага быў Ахен, імперская ідэя была звязана першым чынам з Рымам, цэнтрам заходняга хрысціянства і, паводле «Канстанцінава дарунку», крыніцай палітычнай улады ва ўсёй Еўропе.

Пасля распаду дзяржавы Карла Вялікага ў сярэдзіне IX стагоддзя тытул імператара захаваўся, аднак рэальная ўлада яго носьбіта абмежавалася толькі Італіяй, за выключэннем некалькіх выпадкаў кароткачасовага аб'яднання ўсіх франкскіх каралеўстваў. Апошні рымскі імператар, Берэнгар Фрыўльскі, сканаў у 924 годзе. Пасля яго смерці ўлада над Італіяй на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў аспрэчвалі прадстаўнікі шэрагу арыстакратычных родаў Паўночнай Італіі і Бургундыі. У самым Рыме Папскі Прастол апынуўся пад поўным кантролем мясцовага патрыцыяту. Крыніцай адраджэння імперскай ідэі ў сярэдзіне X стагоддзя стала Германія.

Свяшчэнная Рымская імперыя ў X стагоддзі

У кіраванне Генрыха I Птушкалова (919—936) і асабліва Атона I (936—973) Германскае каралеўства значна ўзмацнілася. У склад дзяржавы ўвайшла багатая Латарынгія з былой імперскай сталіцай Каралінгаў Ахенам, былі адбітыя набегі венграў (бітва на рацэ Лех 955 г.), пачалася актыўная экспансія ў бок славянскіх земляў Паэльб'я і Мекленбурга. Прычым заваяванне суправаджалася энергічнай місіянерскай дзейнасцю ў славянскіх краінах, Венгрыі і Даніі. Царква ператварылася ў галоўную апору каралеўскай улады ў Германіі. Племянныя герцагствы, якія складалі аснову тэрытарыяльнай структуры Усходнефранкскага каралеўства, пры Атоне I былі падпарадкаваны цэнтральнай уладзе. Да пачатку 960-х гадоў Атон стаў найбольш магутным кіраўніком сярод усіх дзяржаў-спадчыннікаў імперыі Карла Вялікага і набыў рэпутацыю заступніка хрысціянскай царквы.

У 961 годзе Папа Рымскі Ян XII звярнуўся да Атона з просьбай абараніць ад караля Італіі Берэнгара II Іўрэйскага і паабяцаў яму імператарскую карону. Атон неадкладна перайшоў Альпы, атрымаў перамогу над Берэнгарам і быў прызнаны каралём лангабардаў (Італіі), а затым рушыў у Рым. 2 лютага 962 года Атон I быў памазаны на царства і каранаваны імператарам. Гэта дата лічыцца датай утварэння Свяшчэннай Рымскай імперыі. Хоць сам Атон Вялікі, відавочна, не намерваўся засноўваць новую імперыю і разглядаў сябе выключна як пераемніка Карла Вялікага, фактычна пераход імператарскай кароны да германскіх манархаў азначаў канчатковае адасабленне Усходнефранкскага каралеўства (Германіі) ад Заходнефранкскага (Францыі) і фарміраванне новага дзяржаўнага ўтварэння на аснове нямецкіх і паўночнаітальянскіх тэрыторый, якое выступала спадчыннікам Рымскай імперыі і прэтэндавала на ролю заступніка хрысціянскай царквы.

Імперыя ў Сярэднявечча

Кіраванне Атонаў і барацьба за інвестытуру

Імператарскі тытул, прыняты Атонам Вялікім, ставіў яго на ступень вышэй усіх еўрапейскіх манархаў і, прынамсі, нараўне з Папам Рымскім. Адменнае значэнне меў сакральны характар гэтага тытула, які дазваляў Атону I і яго пераемнікам цалкам кантраляваць царкоўныя інстытуты ў сваіх уладаннях. Выбары біскупаў і абатаў ажыццяўляліся па ўказанні імператара, і яшчэ да пасвячэння царкоўныя іерархі прыносілі яму клятву вернасці і ленную прысягу. Царква была ўключана ў свецкую структуру імперыі і ператварылася ў адну з галоўных апор імператарскай улады і адзінствы краіны. Гэта выразна выявілася ўжо ў перыяд кіравання Атона II (973—983) і падчас непаўналецця Атона III (983—1002), калі дзякуючы падтрымцы вышэйшага духавенства Германіі імператарам атрымалася здушыць некалькі буйных паўстанняў кіраўнікоў племянных герцагстваў. Сам Папскі Прастол пры Атонах апынуўся пад дамінантным уплывам імператараў, якія часцяком аднаасобна вырашалі пытанні прызначэння і зняцця Рымскіх Пап. У гэты перыяд свецкія і духоўныя справы не былі выразна аддзелены адзін ад аднаго, і імператар, як «намеснік Бога на зямлі», ажыццяўляў уладу над абедзвюма сферамі. Інтэграцыя царквы ў дзяржаўную структуру дасягнула свайго апагею пры Конрадзе II (1024—1039) і Генрыху III (1039—1056), калі сфармавалася класічная імперская царкоўная сістэма (ням.: Reichskirchensystem).

Імператар Генрых II і яго жонка Кунігунда, якія карануюцца Хрыстом. Унізе: алегорыі Германіі, Галіі і Рыма

Дзяржаўныя інстытуты імперыі ў ранні перыяд заставаліся досыць слаба дыферэнцыяванымі. Імператар з'яўляўся адначасова каралём Германіі, Італіі, а пасля смерці ў 1032 годзе апошняга бургундскага караля Рудольфа III — і Бургундыі. Асноўнай палітычнай адзінкай у Германіі з'яўляліся племянныя герцагствы: Саксонія, Баварыя, Франконія (існавала нядоўга), Швабія, Латарынгія (апошняя ў 965 годзе была падзелена на Ніжнюю і Верхнюю) і, з 976 года, Карынтыя (аддзелена ад Баварыі). Уздоўж усходняй мяжы была створана сістэма марак (Паўночная, Саксонская Усходняя, Баварская Усходняя, пазней — Мейсенская, Брандэнбургская, Лужыцкая). У 980-х гадах славяне на некаторы час ізноў адкінулі немцаў за Эльбу і захапілі Гамбург, але напачатку XI стагоддзя імперыя аднавіла свае пазіцыі ў рэгіёне, хоць далейшае пасоўванне спыніла ўваходжанне Польшчы і Венгрыі на правах незалежных каралеўстваў у еўрапейскую хрысціянскую супольнасць. У Італіі былі таксама сфарміраваны маркі (Таскана, Верона, Іўрэя), аднак развіццё камунальнага руху да пачатку XII стагоддзя разбурыла гэту структуру.

Галоўную праблему для імператараў уяўляла ўтрыманне ўлады адначасова і на поўнач, і на поўдзень ад Альпаў. Атон II, Атон III і Конрад II былі вымушаны падоўгу знаходзіцца ў Італіі, дзе яны вялі барацьбу супраць наступу арабаў і візантыйцаў, а таксама перыядычна душылі хваляванні італьянскага патрыцыяту, аднак канчаткова зацвердзіць імперскую ўладу на Апенінскім паўвостраве так і не атрымалася. За выключэннем кароткага валадарання Атона III, які перанёс сваю рэзідэнцыю ў Рым, ядром імперыі заўсёды заставалася Германія.

Да кіравання Конрада II (1024—1039), першага манарха Салічнай дынастыі, адносіцца фарміраванне саслоўя дробных рыцараў (у тым ліку міністэрыялаў), чые правы імператар гарантаваў у сваёй пастанове «Constitutio de feudis» 1036 года, якая лягла ў аснову імперскага леннага права. Дробнае і сярэдняе рыцарства ў далейшым стала адным з галоўных носьбітаў тэндэнцый інтэграцыі ў імперыі. Конрад II і яго пераемнік Генрых III кантралявалі вялікую частку нямецкіх рэгіянальных княстваў, самастойна прызначаючы графаў і герцагаў, і цалкам дамінавалі над тэрытарыяльнай арыстакратыяй і духавенствам. Гэта дазволіла ўвесці ў імперскае права інстытут «Божага міру» — забарона міжусобных войн і ваенных канфліктаў унутры імперыі.

Апагей імперскай улады, дасягнуты пры Генрыху III, апынуўся недаўгавечным: ужо ў перыяд непаўналецця Генрыха IV (1056—1106) пачалося падзенне ўплыву імператара. Гэта паходзіла на фоне ўздыму клюнійскага руху ў царкве і ідэй грыгарыянскай рэформы, якія развіліся з яго і зацвярджалі вяршэнства Папы Рымскага і поўную незалежнасць царкоўнай улады ад свецкай. Папа Рыгор VII паспрабаваў ліквідаваць магчымасць уплыву імператара на працэс замяшчэння царкоўных пасад і асудзіў практыку свецкай інвестытуры. Аднак Генрых IV рашуча паўстаў у абарону прэрагатыў імператара, што выклікала працяглую барацьбу за інвестытуру паміж імператарам і Папам Рымскім. У 1075 годзе прызначэнне Генрыхам IV біскупа ў Мілан стала нагодай для адлучэння імператара Рыгорам VII ад царквы і вызвалення падданак ад прысягі вернасці. Пад ціскам нямецкіх князёў імператар быў вымушаны ў 1077 годзе здзейсніць пакаяннае «хаджэнне ў Каносу» і маліць Папу аб прабачэнні. Барацьба за інвестытуру завяршылася толькі ў 1122 годзе падпісаннем Вормскага канкардата, які замацаваў кампраміс паміж свецкай і духоўнай уладай: выбары біскупаў павінны былі адбывацца свабодна і без сімоніі, аднак свецкая інвестытура на зямельныя ўладанні, а тым самым і магчымасць імператарскага ўплыву на прызначэнне біскупаў і абатаў, захоўвалася. У цэлым, барацьба за інвестытуру істотна саслабіла кантроль імператара над царквой, вывела Папства з імперскай залежнасці і спрыяла ўздыму ўплыву тэрытарыяльных свецкіх і духоўных князёў.

Эпоха Гогенштаўфенаў

Помнік Фрыдрыху Барбаросе на гары Кіфхаўзер

У другой чвэрці XII стагоддзея ў цэнтры палітычнага жыцця імперыі апынулася суперніцтва паміж двума буйнымі княжацкімі родамі Германіі — Гогенштаўфенамі і Вельфамі. Першыя дамінавалі ў паўднёва-заходняй Германіі (Швабія, Эльзас) і Франконіі. Вельфы былі кіраўнікамі Баварыі, Саксоніі, Тасканы і, нароўні з Альбрэхтам Мядзведзем, развівалі экспансію ў кірунку славянскіх земляў Мекленбурга, Памор'я і Паэльб'я. У 1138 годзе імператарам быў выбраны Конрад III Гогенштаўфен, аднак узброенае супрацьстаянне Вельфаў і Гогенштаўфенаў працягвалася практычна на ўсім працягу яго кіравання.

Пасля смерці Конрада III у 1152 годзе імператарам стаў яго пляменнік Фрыдрых I Барбароса, валадаранне якога стала перыядам значнага ўзмацнення цэнтральнай улады ў Германіі і, па меркаванні шматлікіх гісторыкаў, вяршыняй магутнасці Свяшчэннай Рымскай імперыі. Галоўным кірункам палітыкі Фрыдрыха I стала аднаўленне імператарскай улады ў Італіі. Фрыдрых здзейсніў шэсць паходаў у Італію, падчас першага з якіх быў каранаваны ў Рыме імператарскай каронай. На Ранкальскім сойме 1158 года была прадпрынятая спроба юрыдычнага афармлення ўсеўладдзя імператара ў Італіі і Германіі. Узмацненне імператара на Апенінскім паўвостраве выклікала супраціўленне як Папы Рымскага Аляксандра III і Сіцылійскага каралеўства, так і паўночнаітальянскіх гарадскіх камун, якія ў 1167 годзе аб'ядналіся ў Ламбардскую лігу. Ламбардскай лізе атрымалася арганізаваць эфектыўны адпор планам Фрыдрыха I у адносінах да Італіі і ў 1176 годзе нанесці знішчальнае паражэнне імперскім войскам у бітве пры Леньяна, што вымусіла імператара ў 1187 годзе прызнаць аўтаномію гарадоў. У самой Германіі пазіцыі імператара значна ўмацаваліся дзякуючы раздзелу ўладанняў Вельфаў у 1181 годзе і фарміраванню досыць буйнага дамена Гогенштаўфенаў. У канцы жыцця Фрыдрых I адправіўся ў Трэці крыжовы паход, падчас якога і загінуў у 1190 годзе.

Сыну і пераемніку Фрыдрыха Барбаросы Генрыху VI у серыі ваенных аперацый атрымалася яшчэ больш пашырыць тэрытарыяльную магутнасць імператара, падпарадкаваўшы Сіцылійскае каралеўства. Менавіта ў гэтай дзяржаве Гогенштаўфены змаглі стварыць цэнтралізаваную спадчынную манархію з моцнай каралеўскай уладай і развітай бюракратычнай сістэмай, тады як ва ўласна нямецкіх землях узмацненне рэгіянальных князёў не дазволіла не толькі замацаваць самадзяржаўную сістэму кіравання, але і забяспечыць перадачу імператарскага прастола па спадчыне. Пасля смерці Генрыха VI у 1197 годзе было выбрана адразу два рымскіх караля: Філіп Швабскі і Атон IV Браўншвейгскі, — што прывяло да міжусобнай вайны ў Германіі.

Імператар Фрыдрых II

У 1220 годзе імператарам быў каранаваны Фрыдрых II Гогенштаўфен, сын Генрыха VI і кароль Сіцыліі, які аднавіў палітыку Гогенштаўфенаў па ўсталяванні імперскага панавання ў Італіі. Ён пайшоў на жорсткі канфлікт з Папам Рымскім, быў адлучаны ад царквы і абвешчаны антыхрыстам, але тым не менш распачаў крыжовы паход у Палесціну і быў выбраны каралём Іерусаліма. У кіраванне Фрыдрыха II у Італіі разгарнулася барацьба гвельфаў, прыхільнікаў Папы Рымскага, і гібелінаў, якія падтрымлівалі імператара, якая развівалася з пераменным поспехам, але ў цэлым досыць удала для Фрыдрыха II: яго войскі кантралявалі вялікую частку Паўночнай Італіі, Таскану і Раманью, не гаворачы пра спадчынныя ўладанні імператара ў Паўднёвай Італіі. Засяроджанасць на італьянскай палітыцы, аднак, вымусіла Фрыдрыха II пайсці на істотныя саступкі нямецкім князям. Пагадненнем з князямі царквы 1220 года і Пастановай у карысць князёў 1232 года за біскупамі і свецкімі князямі Германіі былі прызнаны суверэнныя правы ў рамках тэрыторыі іх уладанняў. Гэтыя дакументы сталі прававой асновай для фарміравання ў складзе імперыі паўнезалежных спадчынных княстваў і пашырэння ўплыву рэгіянальных кіраўнікоў на шкоду прэрагатывам імператара.

Крызіс позняга Сярэднявечча

Свяшчэнная Рымская імперыя ў XIV стагоддзі і ўладанні кіруючых дынастый (Люксембургі, Вітэльсбахі, Габсбургі)

Пасля спынення дынастыі Гогенштаўфенаў у 1250 годзе ў Свяшчэннай Рымскай імперыі пачаўся працяглы перыяд міжцарства (1254—1273). Але і пасля яго пераадолення і ўзыходжання на прастол у 1273 годзе Рудольфа I Габсбурга значэнне цэнтральнай улады працягвала спадаць, а роля кіраўнікоў рэгіянальных княстваў — узрастаць. Хоць манархі і прадпрымалі спробы аднавіць былую магутнасць імперыі, на першы план выйшлі дынастычныя інтарэсы: выбраныя каралі першым чынам імкнуліся максімальна пашырыць уладанні сваіх сем'яў: Габсбургі замацаваліся ў аўстрыйскіх землях, Люксембургі — у Чэхіі, Маравіі і Сілезіі, Вітэльсбахі — у Брандэнбургу, Галандыі і Генегау. Менавіта ў позняе Сярэднявечча прынцып выбарнасці імператара набыў рэальнае ўвасабленне: на працягу другой паловы XIII — канца XV стагоддзяў імператар сапраўды выбіраўся з некалькіх кандыдатаў, а спробы перадачы ўлады па спадчыне звычайна не мелі поспеху. Рэзка ўзрос уплыў буйных тэрытарыяльных князёў на палітыку імперыі, прычым сем найбольш магутных князёў прысвоілі сабе выключнае права абрання і зняцця імператара. Гэта суправаджалася ўмацаваннем сярэдняга і дробнага дваранства, распадам імператарскага дамена Гогенштаўфенаў і ростам феадальных усобіц.

У той жа час у Італіі канчаткова перамог гвельфізм, і імперыя пазбавілася ўплыву на Апенінскім паўвостраве. На заходніх межах узмацнілася Францыя, якой атрымалася вывесці з-пад уплыву імператара землі былога Бургундскага каралеўства. Некаторае ажыўленне імперскай ідэі ў перыяд кіравання Генрыха VII, які здзяйсніў у 1310—1313 гадах экспедыцыю ў Італію і ўпершыню пасля Фрыдрыха II каранаваўся імператарскай каронай у Рыме, было, аднак, недаўгавечным: пачынаючы з канца XIII стагоддзя Свяшчэнная Рымская імперыя ўсё больш абмяжоўвалася выключна нямецкімі землямі, ператвараючыся ў нацыянальнае дзяржаўнае ўтварэнне нямецкага народа. Паралельна ішоў таксама працэс вызвалення імперскіх устаноў з-пад улады Папства: у перыяд Авіньёнскага паланення Пап роля Рымскага Папы ў Еўропе рэзка зменшылася, што дазволіла германскаму каралю Людвігу Баварскаму, а ўслед за ім і буйным рэгіянальным нямецкім князям, выйсці з падпарадкавання рымскаму прастолу.

Курфюрсты, якія абіраюць імператарам Генрыха VII

Падтрыманне прэстыжу і захаванне магчымасці правядзення незалежнай палітыкі ва ўмовах умацавання рэгіянальных княстваў і ўзмацнення суседніх дзяржаў імператарам XIV стагоддзя дазваляла апора на ўласныя спадчынныя ўладанні: Аўстрыю і верхнешвабскія землі пры імператарах з дому Габсбургаў, Баварыю і Пфальц пры Людвігу IV і ўладанні Чэшскай кароны пры Люксембургах. У гэтых адносінах паказальна валадаранне Карла IV (1346—1378), у перыяд кіравання якога цэнтр імперыі перамясціўся ў Прагу. Карлу IV атрымалася правесці важную рэформу канстытуцыйнага ладу імперыі: Залатой булай імператара 1356 года была заснавана калегія курфюрстаў з 7 членаў, у склад якой увайшлі архібіскупы Кёльна, Майнца, Трыра, кароль Чэхіі, курфюрст Пфальца, герцаг Саксоніі і маркграф Брандэнбурга. Члены калегіі курфюрстаў атрымалі выключнае права абрання імператара і фактычна вызначаць кірункі палітыкі імперыі, за курфюрстамі было таксама прызнана права ўнутранага суверэнітэту, што замацавала раздробненасць нямецкіх дзяржаў. У той жа час быў ліквідаваны ўсякі ўплыў Папы на выбары імператара.

Крызісныя настроі ў імперыі ўзмацніліся пасля эпідэміі чумы 1347—1350 гадоў, якая прывяла да рэзкага падзення колькасці насельніцтва і нанесла адчувальны ўдар па эканоміцы Германіі. У той жа час другая палова XIV стагоддзя адзначылася ўздымам паўночнанямецкага саюза гандлёвых гарадоў Ганза, якая ператварылася ў важны фактар міжнароднай палітыкі і набыла значны ўплыў у скандынаўскіх дзяржавах, Англіі і Прыбалтыцы. У паўднёвай Германіі горада таксама ператварыліся ва ўплывовую палітычную сілу, якая выступіла супраць князёў і рыцараў, аднак у серыі ваенных канфліктаў канца XIV стагоддзя Швабскі і Рэйнскі саюзы гарадоў пацярпелі паражэнне ад войскаў імперскіх князёў.

Свяшчэнная Рымская імперыя каля 1400 года.

Напачатку XV стагоддзя рэзка абвастрыліся царкоўна-палітычныя праблемы ва ўмовах Расколу каталіцкай царквы і ўздыму канцыларысцкага руху. Функцыю абаронца царквы ўзяў на сябе імператар Жыгімонт, які здолеў аднавіць адзінства рымскай царквы і прэстыж імператара ў Еўропе. Аднак у самой імперыі прыйшлося весці працяглую барацьбу з гусіцкай ерассю, якая ахапіла зямлі чэшскай кароны, а спроба імператара знайсці апору ў гарадах і імперскіх рыцарах (праграма «Трэцяй Германіі») правалілася з-за вострых рознагалоссяў паміж гэтымі саслоўямі. Таксама не атрымалася спыніць узброеным канфліктам паміж суб'ектамі імперыі.

Пасля смерці Жыгімонта ў 1437 годзе на прастоле Свяшчэннай Рымскай імперыі ўстанавілася дынастыя Габсбургаў, прадстаўнікі якой, за адным выключэннем, працягвалі валадарыць у імперыі да яе роспуску. Да канца XV стагоддзя імперыя знаходзілася ў глыбокім крызісе, выкліканым неадпаведнасцю яе інстытутаў патрабаванням часу, развалам ваеннай і фінансавай арганізацыі і фактычным вызваленнем рэгіянальных княстваў ад улады імператара. У княствах пачалося фарміраванне ўласнага апарата кіравання, ваеннай, судовай і падатковай сістэм, узніклі саслоўныя прадстаўнічыя органы ўлады (ландтагі). Пры Фрыдрыху III (1440—1493) імператар апынуўся ўцягнуты ў зацяжныя і малапаспяховыя войны з Венгрыяй, у той час як на іншых кірунках еўрапейскай палітыкі ўплыў імператара імкнулася да нуля. У той жа час падзенне ўплыву імператара ў імперыі спрыяла больш актыўнаму ўцягванню імперскіх саслоўяў у працэсы кіравання і фарміраванню ўсеімперскага прадстаўнічага органа — рэйхстага.

Сацыяльна-эканамічнае развіццё

Тэрыторыі, якія ўваходзяць у склад Свяшчэннай Рымскай імперыі ў Сярэднявеччы, рэзка адрозніваліся адна ад адной па насельніцтву, мове і ўзроўню сацыяльна-эканамічнага развіцця. У Германіі ў X—XI стст. панавала ворнае земляробства, плошча сельскагаспадарчых угоддзяў няўхільна павялічвалася за кошт масіраванага засваення пустэч і лясоў. Базавай гаспадарчай адзінкай з'яўляўся свабодны ці паўзалежны селянін, які валодае сваім надзелам на праве спадчыннай уласнасці. Працэсы феадалізацыі не былі завершаны: стройная феадальная іерархія не склалася, а пры падтрымцы імператараў сфармаваўся досыць шырокі пласт дробных і сярэдніх рыцараў і міністэрыялаў, якія слаба залежаць ад тэрытарыяльных князёў. Асаблівы ўплыў як у Германіі, так і ў Італіі мела вышэйшае духавенства: біскупы і абаты збліжаліся па статусе з тэрытарыяльнымі князямі, мелі развіты адміністрацыйны апарат і кантралявалі шырокія вобласці імперыі. Запрыгоньванне сялянства паходзіла некалькі павольней, чым у Францыі ці ў Англіі. У Італіі прагрэс гаспадаркі, у параўнанні з Германіяй, быў значнейшым. Тут хутчэй развівалася сельская гаспадарка, для якой была характэрна разнастайнасць формаў сялянскага землеўладання, аднак галоўным рухавіком эканомікі сталі гарады, пераўтвораныя ўжо да XII стагоддзя ў буйныя гандлёва-рамесныя цэнтры, якія спецыялізуюцца, першым чынам, на ткацтве, сукнаробстве і пасрэдніцкім гандлю. Свецкая знаць у Італіі была досыць слабой і хутка саступіла вядучыя пазіцыі біскупам і вальвасарам, а з развіццём камунальнага руху — гарадскому патрыцыяту. Ажыўленне гандлю распаўсюдзілася таксама і на нямецкія вобласці, першым чынам на гарады ўздоўж Рэйна і Мааса, а таксама Гарц, дзе пачалася актыўная здабыча серабра. У выніку развіцця гарадоў у Германіі ў XI—XII стагоддзі пачалося фарміраванне саслоўя бюргерства сеньярыяльных і свабодных імперскіх гарадоў, аднак у адрозненне ад Францыі і Англіі саюз гараджан з цэнтральнай уладай практычна не склаўся.

У XII—XIII стагоддзях адбылося афармленне саслоўнай іерархіі ў імперыі, першым чынам слоя князёў, якія сталі спадчыннымі кіраўнікамі рэгіянальных княстваў, чый уплыў няўхільна ўзмацняўся і ўваходзіў у супярэчнасць з цэнтралізатарскай палітыкай імператараў з дому Гогенштаўфенаў, а таксама саслоўяў дробных імперскіх рыцараў, міністэрыялаў і бюргерства вольных гарадоў, пераўтвораных у галоўную апору імперскай улады. Тэмпы развіцця гандлю ў Германіі значна паскорыліся, што прывяло да масавага ўзнікнення і бурнаму росту існуючых гарадскіх цэнтраў. Шматлікім гарадам атрымалася выйсці з-пад улады феадалаў і дамагчыся ўнутранай аўтаноміі. Аднак узровень дабрабыту і незалежнасці нямецкіх свабодных гарадоў па-ранейшаму значна адставаў ад развіцця гарадскіх камун Італіі, якія ў гэты перыяд ператварыліся ў фактычна незалежныя дзяржаўныя ўтварэнні, якія сталі еўрапейскімі цэнтрамі марскога гандлю, рамёства і фінансавых аперацый. Багацце італьянскіх гарадоў стала адной з галоўных прычын бесперапыннай барацьбы за ўзмацненне ўлады імператара ў Паўночнай і Сярэдняй Італіі ў XII—XIII стагоддзях. У сельскай гаспадарцы рост прадуктыўнасці земляробства вёў, з аднаго боку, да ўзмацнення эксплуатацыі сялян і паступоваму пераходу да грашовай рэнты, а з іншай, спрыяў каланізацыі нямецкімі земляробамі слабазаселеных земляў на ўсходзе — Сілезіі, Чэхіі, Памор'і і Прыбалтыкі. Аграрная каланізацыя гэтых тэрыторый суправаджалася заснаваннем гарадоў на нямецкім гарадскім праве, а таксама экспансіяй феадалаў, якая ўзначальваецца нямецкімі рыцарскімі ордэнамі (Тэўтонскі ордэн у Прусіі, Ордэн мечнікаў у Прыбалтыцы), у выніку чаго германскі ўплыў на ўсходзе пашырэў да сучаснай Эстоніі (ордэнскія дзяржавы ў Прыбалтыцы, аднак, юрыдычна не ўваходзілі ў склад імперыі).

У позняе Сярэднявечча, пасля страты імперыяй італьянскіх земляў, на першы план у эканамічным развіцці выйшлі ганзейскія гарады Паўночнай Германіі, якія засяродзілі ў сваіх руках гандаль паміж Скандынавіяй, Англіяй, Нідэрландамі, Прыбалтыкай і Ноўгарадам, а таксама тэкстыльныя цэнтры Нідэрландаў (Антверпен, Мехелен, Брусель) і Паўднёвай Германіі (рассеяныя мануфактуры Швабіі). Няўхільна павялічвалася значэнне здабычы і апрацоўкі металаў (Саксонія, Чэхія, Ціроль, Нюрнберг), прычым кантроль над горнаруднымі і металургічнымі прадпрыемствамі перайшоў да буйнага купецкага капіталу (Фугеры і інш.). Адным з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў Еўропы стаў Аўгсбург. Эпідэмія «Чорнай смерці» 1348—1350 гадоў, у выніку якой у некаторых рэгіёнах колькасць насельніцтва знізілася больш за два разы, спыніла нямецкую аграрную каланізацыю ва ўсходнім кірунку і спрыяла адтоку прадукцыйных сіл з вёскі ў гарады. У сельскай гаспадарцы рост попыту на хлеб прывёў да павышэння таварнасці збожжавай вытворчасці ў Паўночнай Германіі, што суправаджалася ўзбуйненнем сялянскіх трыманняў на захадзе і ростам вотчыннай гаспадаркі на ўсходзе краіны. У Паўднёвай Германіі, дзе асноўнае значэнне мелі агародніцтва і жывёлагадоўля і панавала дробная сялянская гаспадарка, пачаўся актыўны наступ феадалаў на сялян, што выяўлялася ў павелічэнні паншчыны і натуральных павіннасцяў, згонах сялян з зямлі і захопе абшчынных угоддзяў. Следствам гэтага стала абвастрэнне сацыяльных праблем, якое выявілася ў шэрагу сялянскіх паўстанняў (гусіцкія войны, рух «Чаравіка»).

Імперыя новага часу

Імперская рэформа

Паседжанне рэйхстага, заснаванага ў рамках імперскай рэформы. Гравюра Матэўса Мерыяна Старэйшага, 1640.

Да моманту смерці імператара Фрыдрыха III (1493) сістэма кіравання імперыяй знаходзілася ў глыбокім крызісе: у Германіі існавала некалькі сотняў дзяржаўных утварэнняў рознай ступені незалежнасці і з розным фінансавым і ваенным патэнцыялам, а рычагі ўплыву імператара на князёў імперыі апынуліся састарэлымі і неэфектыўнымі. Буйныя княствы вялі фактычна самастойную знешнюю палітыку, адначасова імкнучыся падпарадкаваць суседнія ўладанні рыцараў і імперскія гарады, якія складалі аснову ўзброеных сіл і бюджэту імперыі.

У 1495 годзе Максіміліян I склікаў у Вормсе ўсеагульны рэйхстаг Свяшчэннай Рымскай імперыі, на зацвярджэнне якога ён прадставіў праект рэформы дзяржаўнага кіравання імперыі. У выніку абмеркавання была прынята так званая «Імперская рэформа» (ням.: Reichsreform). Германія была падзелена на шэсць імперскіх акруг (у 1512 годзе да іх былі дададзены яшчэ чатыры). Органам кіравання акругі стаў акруговы сход, у якім мелі права ўдзельнічаць усе дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі акругі: свецкія і духоўныя княствы, імперскія рыцары і вольныя гарады. Кожнае дзяржаўнае ўтварэнне мела адзін голас (у некаторых акругах гэта забяспечвала перавагу імперскіх рыцараў, дробных княстваў і гарадоў, якія складалі галоўную апору імператара). Акругі вырашалі пытанні ваеннага будаўніцтва, арганізацыі абароны, набору арміі, а таксама размеркаванні і збіранні імперскіх падаткаў. Велізарнае значэнне мела таксама стварэнне Вышэйшага імперскага суда — вярхоўнага органа судовай улады Германіі, які стаў адной з галоўных прылад уплыву імператара на тэрытарыяльных князёў і механізмам правядзення адзінай палітыкі ва ўсіх дзяржаўных утварэннях імперыі.

Аднак спробы Максіміліяна паглыбіць рэфарміраванне імперыі і стварыць адзіныя органы выканаўчай улады, а таксама адзіную імперскую армію праваліліся: князі імперыі выступілі рэзка супраць і не дазволілі правесці праз рэйхстаг гэтыя прапановы імператара. Больш таго, імперскія саслоўі адмовіліся фінансаваць італьянскія кампаніі Максіміліяна I, што рэзка прыслабіла пазіцыі імператара на міжнароднай арэне і ў самой імперыі. Усведамляючы істытуцыянальную слабасць імператарскай улады ў Германіі, Максіміліян I працягнуў палітыку сваіх папярэднікаў па адасабленні Аўстрыйскай манархіі ад імперыі: абапіраючыся на «Privilegium Maius» 1453 года, Максіміліян I у якасці эрцгерцага Аўстрыі адмовіўся ўдзельнічаць у фінансаванні імперскіх устаноў, не дазваляў спаганяць на аўстрыйскіх землях імперскія падаткі. Аўстрыйскія герцагствы не ўдзельнічалі ў працы імперскага рэйхстага і іншых агульных органаў. Аўстрыя фактычна была пастаўлена па-за імперыяй, яе незалежнасць была пашырана. Практычна ўся палітыка Максіміліяна I праводзілася, першым чынам, у інтарэсах Аўстрыі і дынастыі Габсбургаў, а толькі ў другую чаргу — Германіі.

Вялікае значэнне для канстытуцыі Свяшчэннай Рымскай імперыі меў таксама адмова ад прынцыпу неабходнасці каранацыі імператара Папам Рымскім для легітымізацыі яго правоў на тытул імператара. У 1508 годзе ён паспрабаваў здзейсніць экспедыцыю ў Рым для сваёй каранацыі, аднак не быў прапушчаны венецыянцамі, якія кантралявалі шляхі з Германіі ў Італію. 4 лютага 1508 года на святочнай цырымоніі ў Трыенце ён быў абвешчаны імператарам. Папа Юлій II, якому Максіміліян I быў вельмі неабходзен для стварэння шырокай кааліцыі супраць Венецыі, дазволіў яму карыстацца тытулам «выбранага імператара». У далейшым пераемнікі Максіміліяна I (акрамя Карла V) ужо не імкнуліся да каранацыі, а ў імперскае права ўвайшло палажэнне, што само абранне германскага караля курфюрстамі робіць яго імператарам.

Рэформы Максіміліяна былі працягнуты яго ўнукам Карлам V. У выніку Рэйхстаг ператварыўся ў перыядычна склікаемы орган заканадаўчай улады, які стаў цэнтрам ажыццяўлення імперскай палітыкі, да ўдзелу ў кіраванні імперыяй былі прыцягнуты, у рознай ступені, асноўныя сацыяльныя групы краіны (курфюрсты, імперскія князі, імперскія рыцары, гараджане), паміж якімі сфармаваўся ўстойлівы баланс улады. У аснову ўзаемадзеяння дзяржаўных утварэнняў унутры імперыі быў пакладзены прынцып «земскага свету» — узведзены ў ранг закона забарона выкарыстання ваенных спосабаў вырашэння канфліктаў паміж суб'ектамі імперыі. Нарэшце была распрацавана сістэма фінансавання агульнаімперскіх выдаткаў, якая хоць і давала збоі з-за нежаданні курфюрстаў уносіць сваю долю ў агульны бюджэт, усёткі давала імператарам магчымасць весці актыўную вонкавую палітыку і дазволіла адбіць турэцкую пагрозу напачатку XVI стагоддзя. Пры Карле V быў зацверджаны адзіны крымінальны кодэкс для ўсёй імперыі — «Constitutio Criminalis Carolina».

У выніку пераўтварэнняў канца XV — пачатку XVI стагоддзя імперыя набыла арганізаваную дзяржаўна-прававую сістэму, якая дазволіла ёй суіснаваць і паспяхова канкураваць з нацыянальнымі дзяржавамі новага часу. Хоць не ўсе органы новай імперыі працавалі досыць эфектыўна, яны дазвалялі падтрымліваць адзінства і адносны спакой у Германіі. Рэформы, аднак, не былі завершаны, і імперыя да канца свайго існавання працягвала заставацца сукупнасцю старых і новых інстытутаў і не набыла атрыбутаў адзінай дзяржавы.

Фарміраванне новай мадэлі арганізацыі Свяшчэннай Рымскай імперыі суправаджалася паслабленнем выбарнага прынцыпу абрання імператара. Пачынаючы з 1439 года на прастоле імперыі ўсталявалася дынастыя Габсбургаў — найбольш моцны ў тэрытарыяльным плане нямецкі род. Шырокія ўладанні Габсбургаў па-за імперыяй (сярод іх спадчынных земляў былі Чэхія, Маравія, Сілезія, Венгрыя, Харватыя і Іспанія) рэзка пашырылі эканамічную базу імператара і дазволілі замацаваць за дынастыяй Габсбургаў імперскую карону. Сталіцай Германіі фактычна стала Вена, у якой размяшчаўся двор імператара і падпарадкаваныя яму органы кіравання. Зрушэнне цэнтра ўлады ў імперыі на паўднёва-усходнюю перыферыю мела фундаментальнае значэнне для лёсаў краіны ў перыяд новага часу.

Рэфармацыя

Тытульны ліст першага выдання тэксту Аўгсбургскага рэлігійнага міру. Майнц, 1555

У выніку распачатай у 1517 годзе Рэфармацыі імперыя апынулася расколатай на лютэранскі поўнач і каталіцкі поўдзень. Пратэстанцтва ў першай палове XVI стагоддзя прынялі шматлікія буйныя княствы (Саксонія, Брандэнбург, Курпфальц, Браўншвейг-Люнебург, Гесэн, Вюртэмберг), а таксама найважнейшыя імперскія гарады — Страсбург, Франкфурт, Нюрнберг, Гамбург, Любек. Каталіцкімі засталіся царкоўныя курфюрствы Рэйна, Браўншвейг-Вольфенбютэль, Баварыя, Аўстрыя, Латарынгія, Аўгсбург, Зальцбург і некаторыя іншыя дзяржавы. Канфесійны раскол імперыі ва ўмовах адраджэння прэтэнзій на гегемонію ў Еўропе імператара Карла V (Італьянскія войны), а таксама палітыкі цэнтралізацыі імперскіх інстытутаў, якую ён праводзіў, прывёў да абвастрэння ўнутранага становішча Германіі і нарастанню канфлікту паміж саслоўямі імперыі і імператарам. Нявырашанасць царкоўнага пытання і правал спроб імператара дасягнуць кампрамісу па тэалагічных пытаннях на Аўгсбургскім рэйхстагу 1530 года выклікаў афармленне двух палітычных саюзаў у Германіі — пратэстанцкага Шмалькальдэнскага і каталіцкага Нюрнбергскага. Іх супрацьстаянне вылілася ў Шмалькальдэнскую вайну 1546—1547 гадоў, якая ўзрушыла канстытуцыйныя асновы імперыі. Хоць Карл V атрымаў перамогу ў вайне, неўзабаве супраць яго згуртаваліся ўсе асноўныя палітычныя сілы імперыі, незадаволеныя ўніверсалізмам палітыкі Карла, які жадаў стварыць «сусветную імперыю» на аснове сваіх нямецкіх, аўстрыйскіх і іспанскіх уладанняў, і непаслядоўнасцю ў рашэнні царкоўных пытанняў. У 1555 годзе на рэйхстагу ў Аўгсбургу быў складзены Аўгсбургскі рэлігійны мір, які прызнаў лютэранства ў якасці легітымнай рэлігіі і гарантаваў свабоду веравызнання для імперскіх саслоўяў, па прынцыпе «чыя краіна, таго і вера» (лац.: cujus regio, ejus religio). Карл V адмовіўся падпісаць гэта пагадненне і неўзабаве склаў з сябе паўнамоцтвы імператара.

Аўгсбургскі рэлігійны мір дазволіў пераадолець крызіс, выкліканы Рэфармацыяй, і аднавіць працаздольнасць імперскіх інстытутаў. Хоць канфесійны раскол захаваўся, палітычна імперыя здабыла адзінства. На працягу наступнага паўвека каталіцкія і пратэстанцкія суб'екты імперыі досыць эфектыўна супрацоўнічалі ў органах кіравання, што дазваляла падтрымліваць у Германіі мір і сацыяльны спакой.

Канфесійная эпоха і Трыццацігадовая вайна

Гл. таксама: Трыццацігадовая вайна

Адрачэнне Карла V і раздзел уладанняў Габсбургаў у 1556 годзе, у выніку якога Іспанія, Фландрыя і Італія дасталіся яго сыну Філіпу II, а аўстрыйскія землі і пост імператара — брату Фердынанду I, таксама спрыялі стабілізацыі становішча ў імперыі, бо ўхілілі небяспеку прыходу да ўлады бескампраміснага каталіка Філіпа II. Фердынанд I, адзін з аўтараў Аўгсбургскага рэлігійнага міру і паслядоўны правадыр курсу на ўмацаванне імперыі праз цесны саюз з князямі і павышэнне эфектыўнасці функцыянавання імперскіх устаноў, па праву лічыцца фактычным заснавальнікам імперыі новага часу. Пераемнік Фердынанда I імператар Максіміліян II сам сімпатызаваў пратэстанцтву, і ў перыяд свайго кіравання (1564—1576) яму атрымоўвалася, абапіраючыся на імперскіх князёў абедзвюх канфесій, падтрымліваць у імперыі тэрытарыяльны і рэлігійны парадак, вырашаючы канфлікты пры дапамозе выключна прававых механізмаў імперыі. Галоўнымі тэндэнцыямі развіцця ў другой палове XVI — пачатку XVII стагоддзяў сталі дагматычнае і арганізацыйнае афармленне і адасабленне трох канфесій — каталіцызму, лютэранства і кальвінізму, і звязаная з гэтым канфесіяналізацыя ўсіх аспектаў сацыяльнага і палітычнага жыцця нямецкіх дзяржаў. У сучаснай гістарыяграфіі гэты перыяд атрымаў назву «Канфесійная эпоха» (ням.: Konfessionelles Zeitalter).

Да канца XVI стагоддзя, аднак, азначыліся дэструктыўныя тэндэнцыі, закладзеныя ў палавіністасці ўмоў Аўгсбургскага міру. Яны былі звязаны, першым чынам, з тэрытарыяльна-палітычным пашырэннем радыкальнага кальвінізму (Курпфальц, Нідэрланды, Гесэн-Касель, Ангальт, Бадэн-Дурлах), варожа сустрэтага як лютэранамі, так і каталікамі, а таксама з Контррэфармацыяй, якая набірала моц пасля завяршэння Трыдэнцкага сабора. Пад уздзеяннем Контррэфармацыі пачалося праследаванне пратэстантаў у аўстрыйскіх землях і некаторых імперскіх гарадах, да каталіцкага веравызнання вярнуліся шматлікія царкоўныя княствы і гарады заходняй і паўднёвай Германіі, а таксама Бадэн-Бадэн і Пфальц-Нойбург. Акрамя таго, афармленне пад уздзеяннем працэсаў канфесіяналізацыі арганізацыйных структур нямецкіх княстваў і пачатак фарміравання дзяржаў сучаснага тыпу ўваходзілі ў супярэчнасць з захаванымі імперскімі інстытутамі. Ужо ў 1588 годзе праца Імперскага суда была паралізавана, з пачатку XVII стагоддзя з-за канфліктаў паміж канфесіямі страціў працаздольнасць імперскі рэйхстаг.

Пражская дэфенестрацыя 1618 года

Становішча імператара Рудольфа II было сур'ёзна падарвана канфліктамі ўнутры Габсбургскага дому, няўдачамі ў аўстра-турэцкай вайне 1593—1606 гадоў і паўстаннем Іштвана Бочкаі, якія ўспыхнулі ў Венгрыі. У 1608 годзе Рудольф II быў вымушаны адмовіцца ад Аўстрыі, Венгрыі і Маравіі, пакінуўшы за сабой толькі імператарскі тытул і Чэхію, якой ён падаў шырокую ўнутраную аўтаномію (Грамата Вялікасці, 1609), якая спрыяе развіццю радыкальных пратэстанцкіх плыняў і абвастрэнню канфесійнага канфлікту. Паслабленне імператарскай улады і развал урадавых інстытутаў прывёў да фарміравання альтэрнатыўных структур: пратэстанцкія князі ў 1608 годзе арганізавалі Евангелічную унію, а каталікі ў 1609 годзе заснавалі Каталіцкую лігу. Супрацьстаянне паміж канфесіямі няўхільна паглыблялася, пакуль у 1618 годзе ў Празе не ўспыхнула паўстанне супраць новага імператара і караля Чэхіі Фердынанда II. Мяцеж быў падтрыманы Евангелічнай уніяй, у канфлікт уключыліся прадстаўнікі абодвух канфесійных лагераў Германіі, а затым і замежныя дзяржавы, у выніку чаго пачалася Трыццацігадовая вайна.

Першапачаткова поспех у вайне спадарожнічаў імператару. У 1621 годзе Фрыдрых V, курфюрст Пфальца і лідар Евангелічнай уніі, быў пазбаўлены сваіх уладанняў і тытула курфюрста, які быў перададзены Максіміліяну I, герцагу Баварыі, главе Каталіцкай лігі. Разгром дацкіх войскаў у 1625—1626 гадах войскамі Валенштэйна і Цілі даў магчымасць імператару распачаць спробу палітычнай перабудовы імперыі. Рэстытуцыйны эдыкт 6 мая 1629 года адмяняў секулярызацыю пратэстантамі дванаццаці біскупстваў і архібіскупстваў і каля двухсот манастыроў, а таксама гарантыі права пратэстанцкіх меншасцяў у каталіцкіх царкоўных землях. У выніку рэалізацыі палажэнняў эдыкта перавага ў імперыі перайшла да каталіцкай партыі, што выклікала рэзкі адпор як з боку пратэстанцкіх суб'ектаў імперыі, якія звярнуліся за дапамогай да Швецыі і Францыі, так і з боку каталіцкіх курфюрстаў, незадаволеных ушчамленнем імператарам іх правоў на ўдзел у кіраванні Германіяй. Гэта прывяло да эскалацыі канфлікту. Фердынанд II быў вымушаны распусціць армію Валенштэйна, а ў 1630 годзе на тэрыторыю імперыі ўварвалася шведская армія Густава II Адольфа, якая разграміла войскі Каталіцкай лігі і за некалькі гадоў акупавала паўночную частку Германіі. Больш таго, у 1633 годзе быў створаны Гейльбранскі саюз пратэстанцкіх княстваў імперыі пад кіраўніцтвам Швецыі, што азначала дэмантаж імперскіх інстытутаў у Паўночнай Германіі і пагражала распадам імперыі. Аднак у 1634 годзе іспана-імперскай арміі атрымалася нанесці знішчальнае паражэнне шведам у бітве пры Нёрдлінгене і перайсці ў наступ. У маі 1635 года паміж пратэстанцкімі і каталіцкімі суб'ектамі імперыі быў складзены Пражскі мір, у адпаведнасці з якім касаваліся ўсе саюзныя аб'яднанні на тэрыторыі Германіі, у тым ліку Каталіцкая ліга і Гейльбранскі саюз, увядзенне ў дзеянне Рэстытуцыйнага эдыкта адкладалася на сорак гадоў, а ўсе нямецкія князі, незалежна ад канфесійнай прыналежнасці, абавязваліся аб'яднаць свае ваенныя кантынгенты з арміяй імперыі для сумеснай барацьбы са шведамі. Ізноў склаўся саюз вядучых нямецкіх дзяржаў (у тым ліку Саксоніі, Брандэнбурга і Баварыі) з імператарам, дэзінтэграцыйныя працэсы былі спынены.

Убаку ад Пражскага міру засталіся радыкальныя кальвінісцкія княствы на чале з Гесэн-Каселем. У той жа час, кансалідацыя імперыі моцна занепакоіла Францыю. У маі 1635 года Францыя ўступіла ў вайну на баку шведаў. Першапачаткова імперыі атрымоўвалася стрымліваць франка-шведскі наступ, аднак у 1639 годзе адбыўся пералом — французы прадраліся ў Швабію, а Пражская сістэма пачала распадацца: у 1640 годзе з вайны выйшаў Брандэнбург, у 1642 годзе была разгромлена Саксонія. У 1645 годзе пачаліся мірныя перамовы паміж імператарам, Францыяй, Іспаніяй і Швецыяй пры актыўным удзеле імперскіх саслоўяў у Мюнстэры і Аснабруку. Іх ход вызначаўся развіццём ваенных дзеянняў: у 1647 годзе капітулявала Баварыя, у 1648 годзе шведы захапілі частку Прагі, а Іспанія была вымушана прызнаць незалежнасць Нідэрландаў. У кастрычніку 1648 года быў складзены Вестфальскі мір, які паклаў канец Трыццацігадовай вайне і кардынальным чынам пераўтварыў Свяшчэнную Рымскую імперыю.

Вестфальскі мір

Свяшчэнная Рымская імперыя пасля Вестфальскага міру 1648 года

Умовы Вестфальскага мірнага дагавора мелі фундаментальнае значэнне для Свяшчэннай Рымскай імперыі. У тэрытарыяльным плане дагавор замацаваў страту імперыяй Швейцарыі і Нідэрландаў, якія былі прызнаны незалежнымі дзяржавамі. У самой імперыі значныя землі патрапілі пад уладу замежных дзяржаў: Швецыя атрымала Пярэднюю Памеранію і землі былых біскупстваў Брэмена і Фердэна, Францыя — большую частка Эльзаса, Брэйзах і Філіпсбург. Была таксама пацверджана секулярызацыя царкоўных земляў у Паўночнай Германіі. У канфесійным плане была прызнана роўнасць на тэрыторыі імперыі каталіцкай, лютэранскай і кальвінісцкай цэркваў, замацавана права свабоды пераходу з адной рэлігіі ў іншую для імперскіх саслоўяў і гарантаваліся свабода веравызнання для рэлігійных меншасцяў і права на эміграцыю. Пры гэтым былі строга зафіксаваны канфесійныя межы і ўстаноўлена, што пераход кіраўніка княства ў іншую рэлігію не павінен быў суправаджацца зменай канфесіі яго падданых. У арганізацыйным плане Вестфальскі мір прынёс кардынальную рэформу парадку функцыянавання органаў улады імперыі: рэлігійныя праблемы былі аддзелены ад адміністрацыйна-прававых пытанняў і для іх рашэння ў рэйхстагу і імперскім судзе быў уведзены прынцып канфесійнага парытэту: кожнай канфесіі падавалася роўная колькасць галасоў, што аднавіла эфектыўнасць працы рэйхстага і суда. Вестфальскі мір таксама пераразмяркоўваў паўнамоцтвы паміж уладнымі інстытутамі ўнутры імперыі: бягучыя пытанні, у тым ліку заканадаўства, судовая сістэма, падаткаабкладанне, ратыфікацыя мірных пагадненняў, былі перададзены ў кампетэнцыю рэйхстага, які станавіўся дзеючым увесь час органам. Гэта істотным чынам змяняла баланс сіл паміж імператарам і саслоўямі на карысць апошніх. У той жа час, хоць афіцыйна прызнаваліся і замацоўваліся правы і прывілеі саслоўяў («тэрытарыяльнае права саслоўяў», лац.: jus territoriale), імперскія чыны не ператвараліся ў носьбітаў дзяржаўнага суверэнітэту: імперскія княствы заставаліся пазбаўленымі шэрагу атрыбутаў сучаснай незалежнай дзяржавы і не маглі заключаць міжнародныя дагаворы, якія ўваходзяць у супярэчнасць з інтарэсамі імператара ці імперыі.

Да канца XX стагоддзя Вестфальскі мір ацэньваўся большасцю гісторыкаў як дагавор, які замацаваў нацыянальны і рэлігійны раскол Германіі, рэзка абмежаваў прэрагатывы імператара на карысць тэрытарыяльных княстваў і прадвызначыў наступны заняпад і распад імперыі. Наступствы Вестфальскага міру для Германіі разглядаліся як перамога партыкулярызму над цэнтраімклівымі сіламі кароны і поўнае вызваленне князёў ад улады імператара, якае пацягнула палітычную раздробненасць імперыі. Паводле выкавання буйнога нямецкага гісторыка канца XX стагоддзя Фолькера Прэса, «тэндэнцыі Вестфальскага міру ператваралі імперыю ў Імперыю князёў, сярод якіх імператар у будучыні быў бы не больш чым „першым сярод роўных“». Станоўчым момантам, паводле меркавання вучоных, з'яўлялася толькі выкараненне канфесійнай правасвядомасці і зараджэнне сучаснага міжнароднага права, заснаванага на суверэнітэце дзяржаў і незалежных ад рэлігійнай прыналежнасці суб'ектаў права.

У апошні час, аднак, адбываецца пераасэнсаванне ролі Вестфальскага міру для лёсаў імперыі. Асаблівая ўвага надаецца аднаўленню базавых структур імперыі, якія прыйшлі ў заняпад падчас Трыццацігадовай вайны, і, першым чынам, усесаслоўнага рэйхстага, які ператварыўся ў цэнтр інтэграцыйных працэсаў і апору ўсёй імперскай канструкцыі. Сучасныя гісторыкі ўжо не разглядаюць Вестфальскі дагавор як адназначны трыумф сепаратызму і крах імперскага адзінаначалля. Наадварот, «захаваная прававая прастора адкрывала імператару шлях да вяртання ў імперыю»; іграючы на супярэчнасцях саслоўяў і карыстаючыся прынцыпам канфесійнага парытэту, імператар змог выступаць у якасці нейтральнага і згуртавальнага боку імперыі. Імперскія саслоўі не дамагліся суверэнітэту і засталіся ў прававым полі імперыі, каштоўнасць якой толькі павялічылася. Вестфальскі мір у пэўным сэнсе разглядаецца як развіццё і ўдасканаленне прынцыпаў, закладзеных імперскай рэформай 1495 года і Аўгсбургскім дагаворам 1555 года. Мір не прынёс ні раздробненасці, ні княжацкага абсалютызму, а спрыяў нацыянальнаму згуртаванню нямецкага народа і замацоўваў становішча status quo, перашкаджаючы анексіі малых уладанняў і дэспатычным формам кіравання. Вестфальскі мір не рабіў імперыю аморфнай, але гарантаваў ёй далейшае жыццё ў склаўшайся форме.

Імперыя ў другой палове XVII — сярэдзіне XVIII стагоддзяў

Імператар Леапольд I

Параза ў Трыццацігадовай вайне пазбавіла імперыю вядучай ролі на еўрапейскай палітычнай сцэне, якая перайшла да Францыі. Новы імператар Леапольд I, працягваючы традыцыйную палітыку падтрымкі Іспаніі, адначасова пачаў збліжацца з Англіяй і Галандыяй у сумеснай барацьбе супраць Францыі. Агрэсія Людовіка XIV прывяла да адарвання ад імперыі Франш-Кантэ і ўсяго Эльзаса, аднак у вайне Аўгсбургскай лігі (1688—1697) дзякуючы актыўным дзеянням саюзнікаў у Нідэрландах атрымалася аказаць адпор далейшаму прасоўванню французаў у кірунку прырэйнскіх земляў. Вайна за іспанскую спадчыну (1701—1714) стала рэваншам Габсбургаў за Трыццацігадовую вайну: французская гегемонія ў Заходняй Еўропе была зрынута, Паўднёвыя Нідэрланды, Неапаль і Мілан перайшлі пад уладу аўстрыйскіх Габсбургаў. На паўночным кірунку склалася партнёрства Габсбургаў, Польшчы, Гановера і Брандэнбурга ў супрацьстаянні Швецыі, у выніку чаго пасля Галандскай вайны (1672—1678) і Другой Паўночнай вайны (1700—1721) шведскае дамінаванне ў балтыйскім рэгіёне падышло да канца, а большасць яе ўладанняў на тэрыторыі імперыі (Пярэдняя Памеранія, Брэмен і Фердэн) былі падзелены паміж Брандэнбургам і Гановерам. Галоўнага поспеху Габсбургі дамагліся на паўднёва-усходнім кірунку: у серыі ваенных кампаній супраць Асманскай імперыі апошняй чвэрці XVII стагоддзя былі вызвалены Венгрыя, Трансільванія і паўночная Сербія, якія ўвайшлі ў склад Габсбургскай манархіі, што рэзка падняло палітычны прэстыж і эканамічную базу імператараў. Войны з Францыяй і Турцыяй канца XVII — пачала XVIII стагоддзяў выклікалі адраджэнне імперскага патрыятызму і зноў ператварылі імператарскі прастол у сімвал нацыянальнай агульнасці нямецкага народа.

Унутранае становішча імперыі непасрэдна пасля Трыццацігадовай вайны характарызавалася істотным абмежаваннем магчымасцяў для ўплыву імператара: заходненямецкія княствы цесна блакіраваліся з Францыяй, паўночныя арыентаваліся на Швецыю. Аднак усталяванне ў Пфальц у 1685 годзе каталіцкай лініі дынастыі Вітэльсбахаў і экспансіянісцкая палітыка Францыі дазволілі імператару Леапольду I аднавіць пазіцыі на захадзе краіны і згуртаваць вакол імперскага прастола прырэйнскія дзяржавы. Галоўнымі саюзнікамі імператарскага прастола ў гэтым рэгіёне сталі курфюрства Пфальц, Гесэн-Дармштат, Майнц і імперскія рыцары Вестфаліі, Сярэдняга Рэйна і Швабіі. У паўднёвым сектары Германіі ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў цалкам пераважала Баварыя, курфюрст якой канкураваў па сваім уплыве з самім імператарам. У паўночнай частцы імперыі ва ўмовах узмацнення Брандэнбурга да больш цеснага саюза з Габсбургамі перайшла Саксонія, кіраўнік якой у 1697 годзе прыняў каталіцтва, а таксама Гановер, які дамогся для сябе дзявятага тытула курфюрста ў 1692 годзе. У працэсы імперскай інтэграцыі быў уключаны і Брандэнбург: арыентацыя на імператара стала асновай палітыкі «Вялікага курфюрста», а яго сын у 1700 годзе атрымаў згоду Леапольда I на прыняцце тытула караля Прусіі.

Свяшчэнная Рымская імперыя ў 1705 г., карта «Германская імперыя» працы Нікаля дэ Фера, 1770.

Рэйхстаг з 1662 года ператварыўся ў пастаянна дзеючы орган, які засядаў у Рэгенсбургу. Яго праца адрознівалася дастатковай эфектыўнасцю і спрыяла захаванню адзінства імперыі. Актыўны ўдзел у працы рэйхстага прымаў імператар Леапольд I, які паслядоўна праводзіў палітыку аднаўлення ролі імперскага прастола і далейшую інтэграцыю саслоўяў. Вялікую ролю стала гуляць рэпрэзентатыўная функцыя імператарскага двара ў Вене, які ператварыўся ў цэнтр прыцягнення дваран з усёй Германіі, а сам горад — у галоўны цэнтр імперскага барока. Умацаванне пазіцый Габсбургаў у спадчынных землях, паспяховая палітыка дынастычных шлюбаў і раздачы тытулаў і пасад таксама значна спрыялі ўздыму ўплыву імператара. У той жа час працэсы кансалідацыі на імперскім узроўні накладваліся на рэгіянальную інтэграцыю: у найбуйнейшых нямецкіх княствах фармаваліся ўласны разгалінаваны дзяржаўны апарат, пышны княжацкі двор, які згуртоўвае мясцовае дваранства, і ўзброеныя сілы, якія дазваляюць курфюрстам праводзіць больш незалежную ад імператара палітыку. У перыяд войн з Францыяй і Турцыяй значна павялічылася роля імперскіх акруг, якія з 1681 гады ўзялі на сябе функцыю набору арміі, збору імперскіх падаткаў і падтрыманні сталых ваенных кантынгентаў у імперыі. Пазней склаліся асацыяцыі імперскіх акруг, што дазволіла арганізаваць больш эфектыўную абарону імперскіх межаў.

Умацаванне імператарскай улады пры пераемніках Леапольда I прывяло да адраджэння абсалютысцкіх тэндэнцый. Ужо ў перыяд кіравання Іосіфа I (1705—1711) імперскія справы фактычна перайшлі ў вядзенне прыдворнай аўстрыйскай канцылярыі, а эрцканцлер і яго ведамства былі адхілены ад удзелу падчас прыняцці рашэнняў. Падчас Войны за іспанскую спадчыну (1701—1714) ізноў былі заяўлены прэтэнзіі імператараў на Паўночную і Сярэднюю Італію. Больш рашуча імператары сталі ўмешвацца і ва ўнутраныя справы нямецкіх княстваў, што выклікала зваротнае супраціўленне буйных суб'ектаў імперыі і іх адыход ад падтрымкі імператара. Пры Карле VI (1711—1740) палітыка імператара вызначалася, галоўным чынам, яго прэтэнзіямі на іспанскі прастол і праблемай наследавання габсбургскіх земляў (Прагматычная санкцыя, 1713 год), тады як імперскія праблемы апынуліся на перыферыі ўвагі. Гэта адбывалася ва ўмовах росту магутнасці буйных суб'ектаў імперыі (Баварыі, Прусіі, Саксоніі і Гановера), якія імкнуліся праводзіць уласную незалежную палітыку ў Еўропе, мала ўлічваючы інтарэсы імперыі і імператара. Так, імператар быў адціснуты ад дзяльбы былых шведскіх уладанняў у імперыі пасля Другой Паўночнай вайны, а ў канфлікце паміж каталікамі і пратэстантамі Пфальца ў 1719—1724 гадах супраць імператара рэзка выступіла кааліцыя нямецкіх евангелічных дзяржаў на чале з Прусіяй і Гановерам, што ледзь не справакавала ваенныя сутыкненні. Для Карла VI вялікім поспехам у імперскай палітыцы стала прызнанне рэйхстагам Прагматычнай санкцыі ў 1732 годзе, хоць курфюрсты Баварыі, Пфальца і Саксоніі прагаласавалі супраць. У цэлым, да сярэдзіны XVIII стагоддзя адзінства імперыі апынулася істотна падарваным, буйныя нямецкія княствы практычна выйшлі з-пад кантролю імператара, тэндэнцыі дэзінтэграцыі відавочна пераважалі над слабымі спробамі імператара захаваць баланс улады ў Германіі.

Аўстра-прускае супрацьстаянне і заняпад імперыі

Ужо з канца XVII стагоддзя ў рамках Свяшчэннай Рымскай імперыі пачаў выяўляцца антаганізм двух яе найбольш уплывовых членаў: Аўстрыі і Прусіі. Аўстрыйская манархія Габсбургаў, заваяваўшы Венгрыю і атрымаўшы пасля Войны за іспанскую спадчыну шырокія ўладанні ў Італіі і Нідэрландах, усё больш адасаблялася ад імперыі, хоць менавіта яе кіраўнікі займалі трон імператара. Інтарэсы Габсбургаў ляжалі першым чынам у паўднёва-усходнім і паўднёвым кірунках, у той час як унутрыімперскім справам з пачатку XVIII стагоддзя стала надавацца значна менш увагі. Больш таго, поспехі цэнтралізатарскай палітыкі ў спадчынных землях Габсбургі паспрабавалі перанесці і на імперыю, што сустрэла рэзкую апазіцыю імперскіх саслоўяў. Значная частка ўладанняў прускага караля таксама ляжала па-за тэрыторыяй імперыі, што дазваляла яму дзейнічаць на еўрапейскай палітычнай сцэне ў якасці незалежнага кіраўніка. Эканамічны ўздым, стварэнне пры Фрыдрыху I і Фрыдрыху Вільгельме I эфектыўнай бюракратычнай сістэмы кіравання і фарміраванне моцнай арміі высунулі Прусію на першы план сярод германскіх дзяржаў, што пацягнула абвастрэнне суперніцтва з Аўстрыяй. Прусія фактычна перастала браць удзел у агульнаімперскіх пытаннях: на яе тэрыторыі не дзейнічалі нормы, якія ахоўваюць інтарэсы саслоўяў, не выконваліся рашэнні імперскага суда, армія не прымала ўдзелы ў ваенных кампаніях імператара, а праца Верхнесаксонскай імперскай акругі была паралізавана. У выніку разыходжання паміж фактычнай ваенна-палітычнай моцай Прусіі і іншых буйных нямецкіх княстваў і састарэлай імперскай іерархіяй, якое толькі ўзмацнялася, да сярэдзіны XVIII стагоддзя наспеў востры сістэмны крызіс Свяшчэннай Рымскай імперыі.

Пасля смерці імператара Карла VI у 1740 годзе і спынення прамой мужчынскай лініі дому Габсбургаў аўстра-прускае супрацьстаянне вылілася ў адкрытую вайну. Сілезскія войны (1740—1745) паміж прускім каралём Фрыдрыхам II і аўстрыйскай эрцгерцагіняй Марыяй Тэрэзіяй завяршыліся паразай Аўстрыі і стратай ёю Сілезіі. Адначасова Аўстрыя была вымушана весці Вайну за аўстрыйскую спадчыну (1741—1748) супраць франка-іспана-баварскай кааліцыі. У 1742 годзе Карл Альбрэхт, курфюрст Баварыі, быў аднагалосна выбраны імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Упершыню за тры стагоддзя на прастол Германіі ўступіў не член дому Габсбургаў. Некаторымі гісторыкамі абранне Карла Альбрэхта разглядаецца як спроба імперскіх саслоўяў знайсці новы палітычны шлях для імперыі і перанесці цэнтр яе цяжару з паўднёва-усходняй ускраіны ў «старую Германію». Нягледзячы на спробы Карла VII спарадкаваць працу дзяржаўных органаў імперыі, ваенныя дзеянні развіваліся для яго няўдала: аўстрыйцы некалькі разоў руйнавалі і захоплівалі Баварыю, што нанесла разгромны ўдар па матэрыяльнай базе імператара.

Пасля смерці Карла VII у 1745 годзе імперскі прастол вярнуўся да Габсбургаў: імператарам быў выбраны муж Марыі Тэрэзіі Франц I Латарынгскі. Аднак да гэтага часу імперыя ўжо знаходзілася ў глыбокім крызісе. Спробы Габсбургаў аднавіць эфектыўнасць працы імперскіх структур і паставіць іх на службу інтарэсам Аўстрыі натыкнуліся на рашучае супраціўленне княстваў на чале з Прусіяй, якая ўзяла на сябе ролю абаронцы нямецкіх свабод ад «абсалютысцкіх» дамаганняў Габсбургаў. Франц I пацярпеў поўны правал у спробе аднавіць прэрагатывы імператара ў сферы леннага права і стварыць дзейсную імперскую армію. Хоць падчас Сямігадовай вайны (1756—1763) атрымалася дамагчыся аб'явы рэйхстагам імперскай вайны супраць Фрыдрыха II, гэта адбылося ў значнай ступені дзякуючы націску Францыі на сваіх саюзнікаў у Германіі і не прывяло да пералому ў вайне. Больш таго, у канцы Сямігадовай вайны нямецкія княствы канчаткова перасталі падпарадкоўвацца імператару і самастойна складалі сепаратныя перамір'і з Прусіяй. А падчас вайны за Баварскую спадчыну 1778—1779 гадоў, калі імператар паспрабаваў сілавымі метадамі замацаваць за Габсбургамі Баварыю, імперскія саслоўі, кіруемыя Прусіяй, адкрыта выступілі супраць імператара.

Для самога імператара карона Свяшчэннай Рымскай імперыі няўхільна губляла ўласную прывабнасць, становячыся толькі сродкам для ўмацавання Аўстрыйскай манархіі і пазіцый Габсбургаў у Еўропе. У той жа час застылая структура імперыі ўваходзіла ў супярэчнасць з аўстрыйскімі інтарэсамі, любыя спробы імператараў ажыццявіць якія-небудзь пераўтварэнні былі асуджаны на правал з-за нежадання суб'ектаў дапусціць узмацнення цэнтральнай улады і парушыць існуючы баланс сіл і ўлады. Асабліва ярка гэта выявілася ў перыяд кіравання Іосіфа II, які быў вымушаны практычна пакінуць імперыю, засяродзіўшыся на інтарэсах Аўстрыі. Гэтым паспяхова карысталася Прусія, якая выступала ў ролі абаронцы імперскага парадку і імкнулася ўзяць на сябе ролю гаранта захавання суверэнных правоў малых суб'ектаў імперыі. У 1785 годзе пад кіраўніцтвам Фрыдрыха II быў створаны Саюз нямецкіх князёў як альтэрнатыва імперскім інстытутам, кантралюемым Габсбургамі. Аўстра-прускае суперніцтва пазбаўляла астатнія нямецкія дзяржавы магчымасці аказваць хоць які-небудзь уплыў на ўнутрыімперскія справы і рабіла немагчымым ажыццяўленне рэформ у духу праграмы «Трэцяй Германіі», арыентаванай на абарону інтарэсаў малых і сярэдніх суб'ектаў імперыі. Гэта вяло да «стомленасці ад імперыі» свецкіх і царкоўных княстваў, рыцараў і вольных гарадоў, якія гістарычна з'яўляліся галоўнай апорай канструкцыі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Устойлівасць імперыі была канчаткова страчана.

Сацыяльна-эканамічнае развіццё

Узмацненне эксплуатацыі сялянства ў Паўднёвай Германіі, абвастрэнне сацыяльнага канфлікту паміж гарадскім патрыцыятам і цэхавымі рабочымі, а таксама паміж ніжэйшым дваранствам і імперскімі князямі, пад уплывам ідэй Рэфармацыі выклікалі ў 1524—1525 гадах масавае народнае паўстанне ў Швабіі, Франконіі, Цюрынгіі і Ціроле, якое ўвайшло ў гісторыю пад назвай Вялікай сялянскай вайны. Параза паўстання і пагаршэнне аграрнай кан'юнктуры ў XVI стагоддзі прывяло да ўзмацнення феадальнай залежнасці паўднёва-нямецкага сялянства і распаўсюджвання прыгону на іншыя рэгіёны Германіі. Свабоднае сялянства і супольныя інстытуты працягвалі захоўваць дамінантнае значэнне толькі ў Саксоніі, Цюрынгіі, Фрысландыі, Дзітмаршэне і некаторых абласцях Гесэна. Калі ў Брандэнбургу, Мекленбургу, Памераніі назіралася далейшае ўмацаванне фальварачнай гаспадаркі і павелічэнне паншчынных павіннасцяў, то на захадзе імперыі значнага пагаршэння становішча сялянства не назіралася. Сацыяльнае супрацьстаянне паміж сялянамі і дваранствам у XVI—XVII стагоддзях страціла вастрыню, шмат у чым дзякуючы фактару рэлігійнай салідарнасці, развіццю шматстайных формаў патранажу і судовых каналаў абароны сялянамі сваіх інтарэсаў.

У развіцці гарадоў у XVI стагоддзі азначыліся стагнацыя былых эканамічных лідараў (ганзейскія гарады, Аўгсбург, горныя цэнтры Саксоніі) і пераход лідарства да гарадоў Цэнтральнай Германіі на чале з Франкфуртам і Нюрнбергам. На змену купецкім банкірскім дамам Фугераў і Вельзераў прыйшлі банкі Гамбурга, Нюрнберга і Лейпцыга. Значнае ўзмацненне бюргерства ў перыяд Рэфармацыі змянілася да XVII стагоддзя поўным дамінаваннем дваранства ў палітычнай сістэме імперыі, адцісканнем бюргерства ад кіравання і яго анабліраваннем. На ўзроўні гарадоў адбывалася алігархізацыя гарадскіх абшчын і ўмацаванне ўсеўладдзя патрыцыяту ў сістэме гарадскога кіравання. Ніжэйшае дваранства паступова пераходзіла пад эгіду імперскіх князёў, а з развіццём прыдворна-адміністрацыйнага апарата ў княствах уключалася ў палітычную сістэму буйных дзяржаўных утварэнняў і губляла сваю незалежнасць.

Трыццацігадовая вайна наесла цяжкі ўдар па эканоміцы і дэмаграфічнаму стану імперыі. Экспарт з Германіі практычна спыніўся, ганзейскія гарады і горныя цэнтры Саксоніі прыйшлі ў заняпад. У гарадах узмацніліся імкненні да пераходу пад заступніцтва тэрытарыяльных князёў, спыніла існаванне Ганза, канчаткова замацавалася эканамічнае лідарства Франкфурта і Кёльна. Маёнткавае і сялянскае гаспадаркі ў XVII ст. мелі тэндэнцыю кансервацыі існуючых парадкаў пры супакаенні адносін паміж сялянамі і памешчыкамі. У паўночна-усходняй Германіі ў XVIII стагоддзі ўмацавалася дамінаванне буйнога латыфундыйнай памешчыцкай гаспадаркі, заснаванай на паншчыннай працы і арыентаванай на рынак, тады як у заходніх і паўднёва-заходніх землях пераважала чыншавая сістэма. Істотна ажывілася ў XVIII ст. суконная і металургічная прамысловасць прырэйнскіх земляў, Брандэнбурга і Сілезіі, з'явіліся буйныя цэнтралізаваныя мануфактуры, аднак па тэмпах прамысловага развіцця імперыя істотна адставала не толькі ад Англіі і Францыі, але і ад Швецыі.

Падзенне імперыі

Вайна з Францыяй і секулярызацыя 1803 года

Свяшчэнная Рымская імперыя ў 1789 годзе.

Распачатая Вялікая Французская рэвалюцыя першапачаткова прывяла да кансалідацыі імперыі. У 1790 годзе быў складзены Рэйхенбахскі саюз паміж імператарам і Прусіяй, які на час спыніў аўстра-прускае супрацьстаянне, а ў 1792 годзе падпісана Пільніцкая канвенцыя, па якой абедзве дзяржавы абавязаліся аказаць ваенную дапамогу французскаму каралю. Аднак мэтамі новага аўстрыйскага імператара Франца II былі не ўмацаванне імперыі, а рэалізацыя замежнапалітычных планаў Габсбургаў, пашырэнне Аўстрыйскай манархіі, у тым ліку за кошт нямецкіх княстваў, і выгнанне французаў з Германіі. Аналагічныя імкненні меў і прускі кароль. 23 сакавіка 1793 года рэйхстаг абвясціў імперскую вайну Францыі.

Да гэтага часу левабярэжжа Рэйна і аўстрыйскія Нідэрланды былі акупаваны французамі, а Франкфурт спалены. Імперская армія была вельмі слабая. Суб'екты імперыі імкнуліся як мага больш абмежаваць удзел іх ваенных кантынгентаў у баявых дзеяннях за межамі ўласных зямель, адмаўляліся плаціць ваенныя ўнёскі і спрабавалі як мага хутчэй дамагчыся складання сепаратнага міру з Францыяй. Ужо ў 1794 годзе імперская кааліцыя пачала распадацца. У 1795 годзе, заключыўшы Базельскі мір, з вайны выйшла Прусія, за якой рушылі ўслед паўночнанямецкія дзяржавы, а ў 1796 годзе — Бадэн і Вюртэмберг. Аўстрыйская армія, якая працягвала весці ваенныя дзеянні, цярпела паразы на ўсіх франтах. Нарэшце, у 1797 годзе французская армія Напалеона Банапарта ўварвалася з Італіі на тэрыторыю спадчынных уладанняў Аўстрыі.

Увесну 1797 года быў складзены Кампафармійскі мір. Імператар перадаваў Францыі Бельгію і Ламбардыю і згаджаўся на саступку левабярэжжа Рэйна, а наўзамен атрымаў кантынентальныя ўладанні Венецыі і права на павелічэнне аўстрыйскіх уладанняў у імперыі за кошт царкоўных княстваў паўднёва-усходняй Германіі.

У 1798 годзе ў Раштаце адкрыліся мірныя перамовы з Францыяй ад імя імперыі, на якіх пачалося абмеркаванне пытання падавання кампенсаванняў былым кіраўнікам княстваў левага берага Рэйна за кошт секулярызацыі царкоўных уладанняў. Перамовы праваліліся, але вайна Другой кааліцыі (1799—1801 гады), якая ўспыхнула ў 1799 годзе і ў якой Аўстрыя паспрабавала дамагчыся рэваншу, завяршылася поўнай паразай саюзнікаў.

Люневільскім мірам 1801 года была прызнана анексія Францыяй левага берага Рэйна, у тым ліку земляў трох духоўных курфюрстаў — Кёльна, Майнца і Трыра. Рашэнне пытання пра тэрытарыяльнае пакрыццё пацярпелым нямецкім князям было вынесена на разгляд імперскай дэпутацыі. Пасля працяглых перамоў пад націскам Францыі і Расіі і пры фактычным ігнараванні пазіцыі імператара быў прыняты канчатковы праект рэарганізацыі імперыі, які і быў зацверджаны 24 сакавіка 1803 года.

«Заключная пастанова імперскай дэпутацыі» 1803 года прадугледжвала кардынальную рэарганізацыю складу і структуры Свяшчэннай Рымскай імперыі. Царкоўныя ўладанні на тэрыторыі Германіі былі секулярызаваны і большай часткай увайшлі ў склад буйных свецкіх дзяржаў. Спынялі таксама сваё існаванне ў якасці суб'ектаў імперскага права амаль усё (за выключэннем шасці) імперскія гарады. Усяго было скасавана, не лічачы анексаваных Францыяй земляў, больш 100 дзяржаўных утварэнняў у складзе імперыі, а колькасць насельніцтва секулярызаваных земляў дасягала трох мільёнаў чалавек. Прычым найбольшыя прырашчэнні ў стаўленні тэрыторыі і колькасці насельніцтва атрымалі французскія сатэліты Бадэн, Вюртэмберг і Баварыя, а таксама Прусія, пад уладу якой перайшла вялікая частка ўладанняў царквы ў Паўночнай Германіі. Пасля завяршэння тэрытарыяльнага размежавання да 1804 годзе ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі засталося каля 130 дзяржаў, не лічачы ўладанняў імперскіх рыцараў.

Тэрытарыяльныя змены пацягнулі радыкальныя змены ў складзе рэйхстага і калегіі курфюрстаў. Былі скасаваны тытулы трох царкоўных курфюрстаў, а замест іх курфюрскія правы былі паданы кіраўнікам Бадэна, Вюртэмберга, Гесэн-Каселя і эрцканцлеру імперыі Карлу-Тэадору фон Дальбергу. У выніку ў калегіі курфюрстаў, а таксама ў палаце князёў імперскага рэйхстага, большасць перайшла да пратэстантаў і сфармавалася моцная прафранцузская партыя. Ліквідацыя вольных гарадоў і царкоўных княстваў — традыцыйна асноўнай апоры імперыі — прывяла да страты імперыяй устойлівасці і поўнага падзення ўплыву імператарскага прастола. Свяшчэнная Рымская імперыя канчаткова ператварылася ў кангламерат фактычна незалежных дзяржаў і страціла перспектывы свайго выжывання як адзінага палітычнага ўтварэння.

Канец Свяшчэннай Рымскай імперыі

Рэйнскі саюз да 1808 г.

Верагоднасць хуткага краху імперыі ці, прынамсі, краху ўлады Габсбургаў у Германіі пасля «Заключнай пастановы» імперскай дэпутацыі 1803 года стала відавочнай нават для самога імператара Франца II. У 1804 годзе ён прыняў тытул імператара Аўстрыі, імкнучыся заставацца роўным па рангу Напалеону, абвешчанаму ў тым жа годзе спадчынным імператарам французаў. Хоць акт прыняцця тытула імператара Аўстрыі не парушаў напроста імперскую канстытуцыю, ён сведчыў пра ўсведамленне магчымасці страты Габсбургамі прастола Свяшчэннай Рымскай імперыі. Небяспека таго, што рымскім імператарам будзе выбраны Напалеон, стала рэальнай ужо ў 1804 годзе, калі апошні наведаў старажытную імперскую сталіцу Ахен і магілу Карла Вялікага, якая знаходзіцца там. Ідэі прыняцця Напалеонам рымскай кароны сімпатызаваў нават эрцканцлер імперыі Карл Тэадор Дальберг.

Тым не менш, смяротны ўдар па Свяшчэннай Рымскай імперыі нанёс не акт заснавання Аўстрыйскай імперыі, а вайна Трэцяй кааліцыі 1805 года. Армія Франца II была ўшчэнт разгромлена ў бітве пад Аўстэрліцам, а Вена захоплена французамі. На баку Напалеона ў гэтай вайне ваявалі войскі Бадэна, Баварыі і Вюртэмберга, што не выклікала ніякай адмоўнай рэакцыі ў імперыі. Франц II быў вымушаны заключыць з Францыяй Прэсбургскі мір, паводле якога імператар не толькі адмаўляўся на карысць Напалеона і яго сатэлітаў ад уладанняў у Італіі, Ціроля, Фарарльберга і Пярэдняй Аўстрыі, але і прызнаваў за кіраўнікамі Баварыі і Вюртэмберга тытулы каралёў, што юрыдычна выводзіла гэтыя дзяржавы з-пад якой-небудзь улады імператара і падавала ім амаль поўны суверэнітэт. Аўстрыя канчаткова была адціснута на перыферыю Германіі, а імперыя ператварылася ў фікцыю. Як падкрэсліваў Напалеон у лісце да Талейрана пасля Прэсбургскага дагавора:

Больш не будзе рэйхстага [...], больш не будзе і Германскай імперыі.

Працэс распаду імперыі набіраў абароты. У студзені Швецыя абвясціла пра спыненне ўдзелу прадстаўнікоў сваіх паўночнагерманскіх уладанняў (Пярэдняя Памеранія) у агульнаімперскім рэйхстазе і ануляванні імперскай канстытуцыі ў нямецкіх землях, якія належаць ёй. У маі 1806 года імперскі эрцканцлер Дальберг, нягледзячы на пратэст імператара, прызначыў сваім каад'ютарам і пераемнікам дзядзьку Напалеона кардынала Жазефа Феша — француза, які не гаварыў ні слова па-нямецку. У выпадку смерці Дальберга Феш стаў бы главой урада Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле меркавання новага аўстрыйскага канцлера Іагана Філіпа Штадыёна, перад імперыяй адкрывалася толькі дзве перспектывы: роспуск, або рэарганізацыя пад французскім панаваннем. 12 ліпеня 1806 года Баварыя, Вюртэмберг, Бадэн, Гесэн-Дармштат, Насау (абедзве лініі), Берг, эрцканцлер Дальберг і восем іншых нямецкіх княстваў падпісалі ў Парыжы дагавор пра ўтварэнне Рэйнскага саюза пад заступніцтвам Напалеона. 1 жніўня гэтыя дзяржавы абвясцілі пра свой выхад са складу Свяшчэннай Рымскай імперыі. Неўзабаве пачалася медыятызацыя ўдзельнікамі Рэйнскага саюза сумежных уладанняў імперскіх рыцараў і дробных графстваў, у выніку якой колькасць нямецкіх дзяржаўных утварэнняў скарацілася з двухсот да ледзь больш сарока.

Акт Франца II пра складанне кароны імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі

22 ліпеня 1806 года аўстрыйскі пасланец у Парыжы атрымаў ультыматум Напалеона, паводле якога ў выпадку, калі Франц II не адрачэцца ад прастола імперыі да 10 жніўня, французскія войскі атакуюць аўстрыйскія ўладанні. У Вене ўжо на працягу працяглага часу вяліся дыскусіі пра мэтазгоднасць захавання Свяшчэннай Рымскай імперыі ва ўмовах абсалютнага дамінавання Францыі ў Германіі. Узяла верх пазіцыя канцлера Штадыёна, які лічыў, што існуе сур'ёзная небяспека ператварэння імперыі ў французскі пратэктарат і што захаванне Францам II імперскага прастола немінуча пацягне вайну з Напалеонам, да якой Аўстрыя была не гатовая. Адмова ад кароны стала непазбежнай. Відавочна, да пачатку жніўня 1806 года, атрымаўшы гарантыі французскага пасланца, што Напалеон не надзене карону рымскага імператара, Франц II вырашыўся пайсці на адрачэнне.

6 жніўня 1806 года Франц II абвясціў пра складанне з сябе тытула і паўнамоцтваў імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі, растлумачыўшы гэта немагчымасцю выканання абавязкаў імператара пасля заснавання Рэйнскага саюза. Адначасова ён вызваліў імперскія княствы, саслоўі, чыны і службовых асоб імперскіх устаноў ад абавязкаў, накладзеных на іх імперскай канстытуцыяй. Хоць акт пра адрачэнне і не быў бездакорны з юрыдычнага пункта гледжання (дагэтуль вядуцца дэбаты па пытанні, ці меў імператар права аднаасобна прымаць рашэнне пра скасаванне імперыі), у Германіі ўжо не было палітычнай волі падтрымліваць існаванне імперскай арганізацыі. Свяшчэнная Рымская імперыя перастала існаваць.

Венскі кангрэс і Германскі саюз

Германскі саюз 1815—1866 гг.

Разгром Напалеона ў 1813—1814 гадах і патрыятычны ўздым у Германіі адкрыў магчымасці для аднаўлення Свяшчэннай Рымскай імперыі. Гэту ідэю падтрымлівалі Англія, Папа Рымскі, а таксама малыя і сярэднія нямецкія княствы, якія бачылі ў адраджэнні імперыі спосаб абароны ад замахаў з боку буйных дзяржаў (Прусіі, Баварыі, Саксоніі, Вюртэмберга). У лістападзе 1814 года дваццаць дзевяць нямецкіх князёў падпісалі заклік да Франца II з просьбай ізноў прыняць тытул імператара. Аднак рэстаўрацыя Старой імперыі была ўжо немагчымая. У адпаведнасці з аўстра-прускімі дагаворамі 1807 і 1813 гадоў, пагадненнямі пра далучэнне былых членаў Рэйнскага саюза да антыфранцузскай кааліцыі 1814 года і, нарэшце, паводле ўмоў Парыжскага мірнага дагавора 1814 года, Германія павінна была стаць канфедэратыўным утварэннем. Спроба адраджэння імперыі пагражала ваенным канфліктам Аўстрыі з Прусіяй і іншымі буйнымі нямецкімі дзяржавамі. На Венскім кангрэсе 1814—1815 гадоў Франц II адмовіўся ад імператарскай кароны і перашкодзіў праекту аднаўлення імперыі пад кіраваннем абранага з нямецкіх князёў імператара. Замест гэтага 8 чэрвеня 1815 года быў заснаваны Германскі саюз — канфедэрацыя 38 нямецкіх дзяржаў, уключаючы спадчынныя ўладанні Аўстрыйскай імперыі і Прускага каралеўства, у межах, прыкладна адпаведных былой Свяшчэннай Рымскай імперыі. Старшынёй Германскага саюза да 1866 года заставаўся імператар Аўстрыі. Германскі саюз быў распушчаны пасля аўстра-прускай вайны 1866 года, яму на змену прыйшоў Паўночнагерманскі саюз, а з 1871 года — Германская імперыя пад вяршэнствам Прусіі.

Дзяржаўны лад

Канстытуцыйна-прававыя асновы

Свяшчэнная Рымская імперыя не мела канстытуцыі як адзінага нарматыўнага акту. У аснове яе дзяржаўнай будовы і прынцыпаў функцыянавання ляжалі няпісаныя прававыя звычаі, якія толькі пачынаючы з позняга Сярэднявечча сталі дапаўняцца заканадаўчымі актамі імператараў і рэйхстага. У новы час канстытуцыйна-прававыя нормы былі раскіданы па значнаму ліку актаў, што ў спалучэнні з унікальным федэратыўным характарам імперыі і сістэмай балансу ўлады, якая склалася паміж рознымі імперскімі інстытутамі і саслоўямі, стварала досыць складаную дзяржаўна-прававую канструкцыю. Па вобразным выразе Іагана Якаба Мозера, буйнога нямецкага прававеда XVIII стагоддзя,

Германія кіруецца па-нямецку: наш дзяржаўны лад нельга растлумачыць у некалькіх словах ці шляхам параўнання з дзяржаўнай будовай іншых краін.

Федэратыўны прынцып і складаная іерархія дзяржаўнай структуры сталі аб'ектамі крытыкі з часоў Рэфармацыі і фарміравання ў Еўропе цэнтралізаваных нацыянальных дзяржаў. Самуэль Пуфендорф у XVII стагоддзі назваў Свяшчэнную Рымскую імперыю «падобнай „пачвары“ (лац.: monstro simile) супольнасцю напаўсамастойных княстваў, якія існавалі пад прыкрыццём слабых прэрагатыў імператарскага прастола». Аднак нягледзячы на ўсю дэцэнтралізацыю імперыя заставалася адзіным дзяржаўным утварэннем, з уласным главой — абіраным імператарам — і суб'ектамі — імперскімі саслоўямі. Дуалізм імператара і імперскіх саслоўяў, якія з'яўляліся адносна незалежнымі крыніцамі вярхоўнай улады, ствараў сістэму, якая моцна адрознівалася ад іншых еўрапейскіх дзяржаў: імператар «не быў імперыяй» і часцяком не выражаў яе дзяржаўнай волі. Апошні эрцканцлер Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл Тэадор Дальберг так апісваў гэту дзяржаву незадоўга да яго падзення:

...трывалы гатычны будынак, які хоць і не быў пабудавана па ўсіх правілах архітэктуры, тым не менш безумоўна зручны для жылля.

Сярод базавых нарматыўных актаў, якія аформілі канстытуцыйна-прававую будову Свяшчэннай Рымскай імперыі, вылучаюцца наступныя:

• Выбарчыя капітуляцыі імператараў пачынаючы з Сярэдявечча і да роспуску імперыі, у якіх гарантаваліся правы і свабоды розных імперскіх саслоўяў;
• Вормскі канкардат 1122 года, які падзяліў прэрагатывы імператара і Папы Рымскага ў царкоўнай сферы і які паклаў пачатак працэсу вызвалення дзяржаўных інстытутаў імперыі ад уплыву царквы;
• Пагадненне з князямі царквы 1220 года, якое гарантавала аўтаномію і тэрытарыяльны суверэнітэт царкоўным уладанням у складзе імперыі;
• Пастанова на карысць князёў 1232 года, якая замацавала за кіраўнікамі свецкіх княстваў шырокія прэрагатывы ў заканадаўчай і фінансавай сферах;
• Залатая була 1356 года, якая вызначыла парадак абрання імператара і заснавала калегію курфюрстаў, членам якой была падана самастойнасць ва ўнутраных справах і права на ўдзел у кіраванні імперыяй;
• Венскі канкардат 1448 года, які зафіксаваў дзяржаўна-прававы статус і структуру інстытутаў каталіцкай царквы на тэрыторыі Германіі;
• Імперская рэформа 1495 года, якая ўвяла прынцып «земскага свету» у якасці асноватворнага закона функцыянавання міжсаслоўных адносін унутры імперыі і заснавала адзіную судовую сістэму на чале з Вышэйшым імперскім судом;
• Імперскі матрыкул 1521 года, які замацаваў пералік суб'ектаў імперыі і размеркаваў паміж імі абавязкі ў ваеннай сферы;
• Аўгсбургскі рэлігійны мір 1555 года, які ўсталяваў агульныя прынцыпы ўзаемаадносін саслоўяў розных канфесій у рамках імперыі;
• Вестфальскі мір 1648 года, які падаў тэрытарыяльны суверэнітэт суб'ектам імперыі і зафіксаваў прынцып канфесійнага парытэту ў фарміраванні органаў кіравання імперыяй;
• Апошняе пасланне да імперыі 1654 года, якое зацвердзіла ўмовы Вестфальскага міру і спадарожныя ўказы ў якасці асноўнага закона імперыі і ўсталявала адзіныя працэсуальныя нормы;
• Заключная пастанова імперскай дэпутацыі 1803 года — апошні закон Свяшчэннай Рымскай імперыі, які радыкальна рэфармаваў яе структуру і склад.

Імператар

Карона імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі

Паводле сярэднявечных уяўленняў, германскі імператар з'яўляўся прамым пераемнікам імператараў познеантычнай Рымскай імперыі і франкскай імперыі Карла Вялікага. Гэта дазваляла кіраўнікам Свяшчэннай Рымскай імперыі прэтэндаваць на вярхоўную ўладу ў Еўропе. Сакральны характар асобе імператара надавала яго каранацыя ў Рыме Папам Рымскім. Толькі пасля гэтага абраны манарх мог карыстацца імператарскім тытулам. Імператар з'яўляўся таксама каралём Германіі (Усходнефранкскага каралеўства), Італіі і Бургундыі, прычым найбольш цеснай была сувязь паміж імперыяй і Германіяй: толькі абраны нямецкімі князямі кароль мог насіць тытул імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Першыя імператары з Саксонскай дынастыі выкарыстоўвалі тытул imperator augustus («імператар аўгуст»). У канцы X стагоддзя стаў выкарыстоўвацца тытул imperator Romanorum («рымскі імператар»), а з XI стагоддзя — Romanorum imperator augustus («рымскі імператар аўгуст»).

Да каранацыі ў Рыме кіраўнікі імперыі насілі каралеўскі тытул. Першапачаткова гэта быў запазычаны ў Каралінгаў тытул rex Francorum (orientalium) («кароль (усходніх) франкаў»). Аднак паступова ён пачаў выцясняцца тытулам rex Teutonicorum/Teutonicum («кароль немцаў»). А падчас барацьбы імператара Генрыха IV за інвестытуру сфармаваўся новы тытул — rex Romanorum («рымскі кароль»).

З канца XV стагоддзі па палітычных прычынах каранацыя імператара ў Рыме стала немагчымай. У выніку Максіміліян I і яго пераемнікі сталі выкарыстоўваць тытул «выбраны рымскі імператар» (лац.: electus imperator Romanorum, ням.: Erwählter Römischer Kaiser), маючы на ўвазе, што яго ўладальнік калі-небудзь наведае Рым для каранацыі. Спадчыннік імператарскага прастола, які абіраўся пры жыцці кіруючага манарха, атрымліваў тытул «рымскага караля» (ням.: Römischer König), аднак, за выключэннем рэдкіх выпадкаў (Фердынанд I у 1531—1558), ніякіх рэальных уладных паўнамоцтваў не меў.

На працягу ўсёй гісторыі імператарскі прастол заставаўся выбарным, што рэзка адрознівала Свяшчэнную Рымскую імперыю ад іншых сучасных ёй заходнееўрапейскіх манархій, акрамя хіба што Рэчы Паспалітай. Першапачаткова імператарам выбіраўся член аднаго з найбольш магутных княжацкіх родаў Германіі, які знаходзіцца ў сваяцтве з каралеўскай сям'ёй (ням.: Geblütsrecht). Пасля паразы імператараў у барацьбе за інвестытуру прынцып крэўнага сваяцтва перастаў улічвацца, і выбары набылі больш свабодны характар. Тым не менш, кіруючыя імператары ўвесь час спрабавалі забяспечыць прастол сваім дзецям, часам дамагаючыся іх абрання рымскімі каралямі пры сваім жыцці і такім чынам засноўваючы ўласныя імператарскія дынастыі. З 1438 і да 1806 года імператарскі прастол увесь час (за выключэннем кароткага перыяду ў 1742—1745 гадах) займалі прадстаўнікі дынастыі Габсбургаў — найбольш магутнага нямецкага дому новага часу, які валодаў шырокімі ўладаннямі за межамі імперыі і гуляў адну з вядучых роляў у Еўропе.

У ранні перыяд круг выбаршчыкаў імператара не быў абмежаваны: на з'езды, прысвечаныя абранню новага імператара, магла збірацца ўся вышэйшая свецкая і духоўная арыстакратыя Германскага каралеўства, хоць звычайна ўдзельнічалі толькі прадстаўнікі некалькіх рэгіёнаў. Нявызначанасць складу выбаршчыкаў часам прыводзіла да падвойных выбараў, бо князі не маглі дамовіцца аб адзіным кандыдаце. Пасля сцвярджэння ў 1356 годзе «Залатой булы» Карла IV кола выбаршчыкаў імператара было абмежаваны сям'ю курфюрстамі і ўведзены прынцып большасці пры падліку галасоў.

У Сярэднявеччы паўнамоцтвы імператара абмяжоўвалі толькі звычаі і традыцыі, імператар ажыццяўляў вярхоўную свецкую і духоўную ўладу, кіраваў урадам, ажыццяўляў правасуддзе і аднаасобна аб'яўляў вайну і складаў мір. У новы час аб'ём яго прэрагатыў стаў паступова абмяжоўвацца выбарчымі капітуляцыямі і законамі, якія зацвярджаюцца рэйхстагам, у выніку чаго правядзенне эфектыўнай палітыкі імператарам стала магчымым толькі ва ўзаемадзеянні з імперскімі саслоўямі, першым чынам з курфюрстамі. У XVII—XVIII стагоддзях да выключнай кампетэнцыі імператара адносіліся фарміраванне і кіраўніцтва Надворным саветам, вызначэнне парадку дня рэйхстага, прысваенне тытулаў, раздача прыдворных пасад, прадстаўленне інтарэсаў імперыі ў адносінах з замежнымі дзяржавамі і шэраг меней важных пытанняў. Грашова-эмісійная і мытная палітыка, а таксама прыняцце рашэння пра скліканне рэйхстага знаходзіліся ў сумеснай кампетэнцыі імператара і калегіі курфюрстаў. Толькі са згоды рэйхстага маглі зацвярджацца законы, уводзіцца імперскія падаткі, аб'яўляцца вайна і складацца мір. Нягледзячы на значнае звужэнне паўнамоцтваў імператара, ён працягваў мець досыць шырокі спектр палітычных механізмаў, якія забяспечваюць яго вядучую ролю ў палітычнай сістэме імперыі, і быў гарантам яе адзінства. Як толькі ў 1806 годзе Франц II склаў з сябе тытул і паўнамоцтвы імператара, імперыя перастала існаваць.

Імперскія саслоўі

Сацыяльнай асновай і, адначасова, базавымі структурнымі адзінкамі Свяшчэннай Рымскай імперыі з'яўляліся імперскія саслоўі (імперскія чыны; ням.: Reichsstande), пад якімі разумеліся тэрытарыяльныя ўтварэнні і асобы, якія маюць права голаса ў рэйхстазе, якія непасрэдна падуладныя імператару і выплачваюць падаткі ў імперскую казну. Імперскія саслоўі мелі тэрытарыяльны суверэнітэт на тэрыторыі сваіх уладанняў і ажыццяўлялі ўладныя паўнамоцтвы ў стаўленні да сваіх падданых. Апошнія (сяляне, гараджане княжацкіх гарадоў, ніжэйшае дваранства і духавенства) не адносіліся да імперскіх чыноў і не ўдзельнічалі ў кіраванні імперыяй. Працэс складання імперскіх саслоўяў расцягнуўся на стагоддзі і быў завершаны толькі напачатку XVI стагоддзі, аднак пэўны пералік суб'ектаў імперыі, якія адносяцца да імперскіх саслоўяў, які фіксаваўся ў зацвярджаных рэйхстагам імперскіх матрыкулах, заставаўся зменлівым да канца існавання імперыі. Дваістасць прыроды імперскіх саслоўяў — сацыяльны пласт і тэрытарыяльнае ўтварэнне — тлумачылася тым, што практычна да самага канца існавання імперыі працэсы станаўлення дзяржаўнасці яе суб'ектаў, акрамя Прусіі і Аўстрыі, так і не былі завершаны: тэрыторыя і сістэма кіравання княстваў разглядаліся як працяг спадчынных земляў і прыдворных устаноў князя. Хоць у шматлікіх княствах былі створаны ландтагі, а мясцовае бюргерства і ніжэйшае дваранства аказвалі істотны ўплыў на палітыку, князь па-ранейшаму лічыўся адзінай крыніцай улады і не аддзяляўся ад дзяржавы як такой.

Імперскае права вылучала наступныя імперскія саслоўі:

• Курфюрсты (ням.: Kurfürsten);
• Імперскія князі (ням.: Reichsfürsten);
• Імперскія графы і імперскія прэлаты (ням.: Reichsgrafen і Reichsprälaten);
• Свабодныя імперскія гарады (ням.: Reichsstadte).

Акрамя таго, саслоўі падраздзяляліся на свецкія і духоўныя, паколькі біскупы і абаты Свяшчэннай Рымскай імперыі таксама з'яўляліся тэрытарыяльнымі суверэнамі, ажыццяўляючы вышэйшую свецкую ўладу над жыхарамі сваіх земляў. Асобую катэгорыю складалі імперскія рыцары (ням.: Reichsritter), якія хоць і не ўдзельнічалі ў рэйхстазе, з'яўляліся суверэнамі ў сваіх уладаннях і служылі адной з найважнейшых апор цэнтральнай улады ў Германіі.

Свецкія прыдворныя пасады

Шматлікія пасады ў Свяшчэннай Рымскай імперыі былі запазычаны з Каралінгскай імперыі, у якой існавала восем свецкіх прыдворных пасад, уладальнікі якіх кіравалі палацавай гаспадаркай: камерарый (лац.: camerarius), пфальцграф (лац.: comes palatii), сенешаль (лац.: senescalus), краўчы (лац.: camerarius), маршал (лац.: comes stabuli), мансіянарый ці кватэрмайстар (лац.: mansionarius), старэйшы падлоўчы (лац.: venatores principales) і сакольнічы (лац.: falconarius).

Аднак у Свяшчэннай Рымскай імперыі адбылося вылучэнне чатырох галоўных пасад, якія вызначалі структуру двара: камерарыя, трухзеса (імперскага стольніка), краўчага і маршала. Але згадванні пра іх досыць адрывістыя. Упершыню пасады згадваюцца яшчэ ў 936 годзе Відукіндам Карвейскім, які заве чатырох племянных герцагаў, якія сімвалічна выконвалі перад каралём гэтыя абавязкі падчас урачыстай трапезы па выпадку каранацыі Атона I. Камерарыям быў герцаг Латарынгіі, трухзесам — герцаг Франконіі, краўчым — герцаг Швабіі, а маршалам — герцаг Баварыі. Наступнае згадванне адносіцца да 986 годзе, калі Цітмар Мерзебургскі на каранацыі Атона III згадвае, які трухзесам быў герцаг Баварыі, камерарыям — герцаг Швабіі, краўчым — герцаг Карынціі, а маршалам — герцаг Саксоніі. У XIII стагоддзі ў «Саксонскім зярцале» паказваецца сувязь пасад з выбарамі караля. Паводле гэтай крыніцы, сярод свецкіх князёў першае месца належыць пфальцграфу Рэймса (трухзес), другое — герцагу Саксоніі (маршал), трэцяе — маркграф Брандэнбурга (камерарый). Уладальнікам чацвёртай пасады, імперскага шэнка (краўчага) быў кароль Чэхіі, аднак ён не з'яўляўся немцам і не меў права абрання.

У 1356 годзе ў Залатой буле імператара Карла IV адбылося канчатковае замацаванне ганаровых пасад, якія атрымалі назву (Reichserzämter). Кароль Чэхіі станавіўся эрцкраўчым (лац.: archipincerna), пфальцграф Рэйнскі — эрцтрухзесам (лац.: archidapifer), герцаг Саксоніі — эрцмаршалам (лац.: archimarescalcus), маркграф Брандэнбурга — эрцкамерарыям (лац.: archicamerarius). Гэтыя пасады былі спадчыннымі. Акрамя таго, у той жа буле замацоўваліся чатыры спадчынныя віцэ-пасады за чатырма родамі: віцэ-маршала (за фон Папенхаймамі), віцэ-краўчага (за фон Лімпургамі), віцэ-трухзеса (за фон Вальдбургамі) і віцэ-камерарыя (фон Фалькенштэйны).

Найбольш важнай лічылася пасада трухзеса ці сенешаля (ням.: Truchseß, ад стараверхненямецкага Trubtsazzo — «той, хто ўзначальвае атрад»). Трухзес займаўся наглядам за тым, як кіруецца палацавая гаспадарка, а таксама за каралеўскай і імперскай маёмасцю. Акрамя таго, трухзес адказваў за абслугоўванне каралеўскага стала. Падчас адсутнасці караля трухзес быў вікарыем. У паходах трухзес камандаваў авангардам пры наступе, ар'ергардам пры адступленні, а падчас бою нёс каралеўскі сцяг. Падчас урачыстага выбару імператара трухзес нёс імператарскі меч. У Бургундскім каралеўстве таксама існавала спадчынная пасада трухзеса, якую насілі прадстаўнікі дому дэ Турэ. Пасля таго як Францыя далучыла бургундскія землі, гэту пасаду перанялі дафіны.

Найменш важнай лічылася пасада краўчага (ці шэнка, ад стараверхненямецкага Scenko), які займаўся забеспячэннем каралеўскага стала напоямі. Частка абавязкаў краўчы дзяліў з трухзесам. З канца XII стагоддзя пасада эрцкраўчага была замацавана за каралямі Чэхіі, аднак пераважнае права эрцкраўчага на выбар караля аспрэчвалася да 1356 года, калі яно было замацавана ў Залатой буле. Ганаровая служба эрцкраўчага складалася ў тым, што падчас імперскіх з'ездаў і рэйхстагаў ён падносіў каралю віно ў сярэбраным кубку, завошта атрымліваў каня і кубак у падарунак.

Асноўным абавязкам маршалаў быў клопат пра бяспеку імператара і дысцыплінарным наглядзе за дваром, а таксама арганізацыя імперскіх з'ездаў і рэйхстагаў. Падчас паседжанняў маршал адказваў за цырыманіял. Падчас вайны маршал узначальваў імператарскую конніцу, а з XII стагоддзя — і ўсю імператарскую армію. Ганаровая служба эрцмаршала складалася ў нясенні мяча на ўрачыстых цырымоніях.

Пасада камерарыя мела меней рэпрэзентатыўны характар, чым астатнія. Камерарый вёў палацавую гаспадарку і імператарскую казну, а таксама разам з трухзесам клапаціўся пра імперскі фіск. Паступова сярод усіх абавязкаў камерарыя найбольш важнай стала функцыя скарбніка, аднак да XV стагоддзя з-за адсутнасці інстытута казначэйства ў імперыі значэнне пасады спала.

Курфюрсты

Імператар Фердынанд III у асяроддзі васьмі курфюрстаў, 1663/1664 гг.

Курфюрсты ўяўлялі сабою вузкую групу кіраўнікоў найбольш магутных нямецкіх княстваў, якія мелі выключнае права абрання імператара. Яны складалі вышэйшую палату рэйхстага і служылі найважнейшым злучным звяном паміж імператарам і імперскімі саслоўямі, з'яўляючыся «слупамі імперыі». Курфюрсты аказвалі найбольшы ўплыў на палітыку імператара і карысталіся практычна поўнай самастойнасцю ва ўнутраных справах, аж да чаканкі ўласнай манеты і непадсуднасці Імперскаму суду і Надворнаму савету. Акрамя таго, кожны курфюрст меў адну з вышэйшых прыдворных пасад імператарскага двара. Значэнне калегіі курфюрстаў некалькі зменшылася ў другой палове XVII стагоддзі, калі цэнтр улады ў імперыі зрушыўся ў бок рэйхстага.

Калегія курфюрстаў склалася ў позняе Сярэднявечча і была заканадаўча аформлена «Залатой булай» імператара Карла IV у 1356 годзе. Гэтым дакументам статус курфюрстаў быў паданы кіраўнікам сямі германскіх княстваў: архібіскупам Майнца, Кёльна і Трыра, каралю Чэхіі (Багеміі), герцагу Саксоніі, пфальцграфу Рэйнскаму і маркграфу Брандэнбурга. Паводле імперскага права, курфюрскі статус мелі не асабіста кіраўнікі ці дынастыі, а адпаведныя тэрытарыяльныя ўтварэнні. Права на прысваенне тытула курфюрста з'яўлялася адной з найважнейшых прэрагатыў імператарскай улады. У 1632 годзе, у перыяд Трыццацігадовай вайны, імператар пазбавіў Пфальц курфюрскага тытула і перадаў яго Баварыі, аднак па ўмовах Вестфальскага міру Пфальц ізноў стаў восьмым курфюрствам. У 1692 годзе дзявяты тытул курфюрста быў прысвоены герцагу Браўншвейг-Люнебурга (пазней — Гановер), што было пацверджана рэйхстагам у 1708 годзе. Апошняя змена ў калегіі курфюрстаў адбылася напачатку XIX стагоддзя, калі войскі Напалеона заваявалі левабярэжжа Рэйна, знішчыўшы тым самым курфюрствы Майнц, Трыр і Кёльн. Замест іх паводле рашэння імперскай дэпутацыі 1803 года статус курфюрстваў быў прысвоены Гесэн-Каселю, Бадэну, Вюртэмбергу, Зальцбургу і ўладанням эрцканцлера Карла Тэадора Дальберга (Ашафенбург—Рэгенсбург). Гэты акт прывёў да фарміравання ў калегіі курфюрстаў пратэстанцкай прафранцузскай большасці, што стала адной з прычын краху імперыі ў 1806 годзе.

Імперскія князі

Саслоўе імперскіх князёў уяўляла сабою вышэйшае дваранства Свяшчэннай Рымскай імперыі. У яго склад уваходзілі кіраўнікі свецкіх і духоўных княстваў, якія знаходзяцца ў непасрэднай леннай залежнасці ад імператара і валодаюць тытуламі вышэй графскага. Гэта маглі быць прадстаўнікі старажытных арыстакратычных родаў, чые продкі яшчэ ў перыяд высокага Сярэднявечча атрымалі свае лены прама ад імператара (Вельфы, Царынгены, Асканіі і інш.), або меней радавітыя кіраўнікі невялікіх тэрыторый, якім імператар прысвоіў княжацкі тытул (Турн-і-Таксіс, Шварцэнбергі і інш.). З царкоўных іерархаў да імперскіх князёў адносіліся архібіскупы і біскупы. Працэс фарміравання саслоўя завяршыўся да XV стагоддзя. Паводле імперскага матрыкула 1521 года, у імперыі існавала 50 духоўных і 24 свецкіх імперскіх князёў. Да канца XVIII стагоддзі колькасць духоўных князёў паменшылася да 33, а свецкіх — узрасла да 61.

Свецкія і духоўныя імперскія князі фармавалі асноўную палату імперскага рэйхстага — Савет імперскіх князёў (ням.: Reichsfürstenrat), і такім чынам мелі магчымасць непасрэдна ўплываць на палітыку імперыі. Кожная княжацкая тэрыторыя мела адзін голас у палаце, а ў выпадку, калі адзін кіраўнік валодаў некалькім імперскімі княствамі, іх галасы складаліся. Менавіта імперскія князі як кіраўнікі сярэдніх і дробных дзяржаўных утварэнняў прэтэндавалі на тое, каб выражаць інтарэсы імперыі як такой. Сярод прывілеяў імперскіх князёў — права чаканкі манеты, арганізацыя судовай і адміністрацыйнай сістэм на тэрыторыі сваіх княстваў, увядзенне мясцовых падаткаў і пошлін.

Глядзіце таксама: Князь-біскуп.

Імперскія графы і імперскія прэлаты

Імперскія графы былі найбольш шматлікім імперскім саслоўем, утвараючы асноўную масу сярэдняга дваранства Германіі. Першапачаткова графы з'яўляліся кіраўнікамі ў тых ці іншых абласцях каралеўскага дамена і не былі ўладальнікамі непасрэдных алодаў. З цягам часу, аднак, некаторыя нямецкія графы змаглі ператварыць свае ўладанні ў імперскія лены, стаўшы суверэнамі малых і карлікавых княстваў і ўтварыўшы асобнае імперскае саслоўе. Іншая частка графаў засталася пад сюзерэнітэтам больш магутных тэрытарыяльных князёў, сфармаваўшы праслойку ніжэйшага дваранства, якое не ўдзельнічала ў сістэме кіравання імперыяй. Некаторыя з імперскіх графаў дамагліся прысваенні ім больш высокіх тытулаў, што спрыяла іх пераходу ў саслоўе імперскіх князёў (напрыклад, Вюртэмберг у 1495 годзе). Паводле імперскага матрыкула 1521 года, статус імперскіх графаў мелі 144 тэрытарыяльных кіраўніка, да канца XVIII стагоддзя іх колькасць скарацілася да 99. У рэйхстазе імперскія графы фармавалі чатыры групы паводле геаграфічнай прыкметы: імперскія графы Вестфаліі, Ветэрау, Швабіі і Франконіі, кожная з якіх мела па адным голасе ў свецкай курыі Савета імперскіх князёў. Значна большую ролю імперскія графы гулялі на ўзроўні імперскіх акруг: у органах кіравання акруг кожны граф меў адзін голас, што ўраўноўвала іх у правах са значна больш магутнымі імперскімі князямі. У выніку медыятызацыі 1806 года вялікая частка імперскіх графаў страціла свой статус, ператварыўшыся ў вышэйшы пласт тэрытарыяльнага дваранства нямецкіх княстваў.

Тэрыторыі царкоўных княстваў у складзе імперыі ў 1648 г.

Тэрыторыі свабодных гарадоў у складзе імперыі ў 1648 г.

З саслоўем імперскіх графаў збліжалася саслоўе імперскіх прэлатаў, у якое ўваходзілі абаты і прыёры манастыроў, якія валодалі тэрытарыяльным суверэнітэтам на сваіх землях і лічыліся паўнапраўнымі суб'ектамі Свяшчэннай Рымскай імперыі. Іх уладанні моцна адрозніваліся па плошчы і насельніцтву: ад адносна буйнога Фульдскага абацтвы да манастыра Обермюнстэр, які валодаў усяго некалькімі будынкамі ў Рэгенсбургу, але валодаў прэрагатывамі імперскага дзяржаўнага ўтварэння. У 1521 годзе да імперскіх прэлатаў адносілася 83 царкоўных іерарха, аднак працэсы секулярызацыі скарацілі колькасць гэтага саслоўя да канца XVIII ст. да 40. Землі імперскіх прэлатаў размяшчаліся пераважна на паўднёвым захадзе Германіі. Асобую катэгорыю ўтваралі магістры Тэўтонскага і Мальтыйскага ордэнаў, уладанні якіх таксама мелі тэрытарыяльны суверэнітэт. У рэйхстазе прэлаты аб'ядноўваліся ў Швабскую і Рэйнскую калегіі імперскіх прэлатаў, якія мелі па адным голасе ў царкоўнай курыі Савета імперскіх князёў. У 1803 годзе ўсе тэрыторыі імперскіх прэлатаў (акрамя земляў ордэнаў) былі секулярызаваны.

Свабодныя імперскія гарады

Імперскія гарады ў адрозненне ад іншых гарадскіх цэнтраў імперыі не знаходзіліся пад сюзерэнітэтам тэрытарыяльных князёў, а падпарадкоўваліся непасрэдна імператару і ва ўнутраных справах былі цалкам самастойнымі дзяржаўнымі ўтварэннямі. Статус імперскага саслоўя адносіўся не да пэўных гараджан, а да горада ў цэлым, прадстаўленаму яго магістратам. Першапачаткова існаваў цвёрды падзел сярод свабодных гарадоў на дзве катэгорыі: уласна імперскія гарады (ням.: Reichsstadten), заснаваныя імператарамі (першым чынам Гогенштаўфенамі ў XII—XIIIстагоддзях) і якія плацілі падаткі ў імперскую казну (Мемінген, Хагенау, Мюльхаўзен і інш.), і свабодныя гарады (ням.: Freien Städten), якія дамагліся самастойнасці ў барацьбе з біскупамі ці свецкімі князямі і якія не плацілі імперскія падаткі (Любек, Страсбург, Аўгсбург і інш.). Права як імперскіх, так і свабодных гарадоў на ўдзел у рэйхстазе было афіцыйна замацавана ў 1489 годзе, што спрыяла збліжэнню гэтых катэгорый і складанню адзінага саслоўя імперскіх свабодных гарадоў, прадстаўнікі якіх фармавалі трэцюю палату рэйхстага — Савет імперскіх гарадоў. Хоць гарады былі прадстаўлены ў рэйхстазе, іх уплыў на ўнутраную і знешнюю палітыку заставаўся малаважным, а меркаванне Савета імперскіх гарадоў часцяком ігнаравалася імперскімі князямі. Паводле матрыкула 1521 года, у Германіі налічвалася 84 імперскіх свабодных горада, да канца XVIII стагоддзя іх колькасць скарацілася да 51. Рашэннем імперскай дэпутацыі 1803 года большасць гарадоў страціла самастойнасць і ўвайшла ў склад нямецкіх княстваў. Да моманту роспуску Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1806 годзе працягвала існаваць толькі шэсць свабодных імперскіх гарадоў: Любек, Гамбург, Брэмен, Франкфурт, Аўгсбург і Нюрнберг.

Імперскія рыцары

Імперскія рыцары не лічыліся імперскім саслоўем, паколькі не плацілі дзяржаўных падаткаў і не мелі права на ўдзел у рэйхстазе і ў саветах імперскіх акруг. Імперскае рыцарства ўяўляла сабою адну з найважнейшых апор імператарскай улады і інтэграцыйных працэсаў у імперыі. Геаграфічна рыцарскія феоды размяшчаліся, галоўным чынам, на паўднёвым захадзе Германіі, утварачы анклавы сярод уладанняў імперскіх князёў, графаў і прэлатаў. Для абмеркавання агульных пытанняў склікаліся генеральныя з'езды (ням.: Generalkorrespondenztage) імперскіх рыцараў. З падзеннем імперыі ў 1806 годзе ўладанні імперскіх рыцараў былі анексаваны буйнейшымі дзяржаўнымі ўтварэннямі.

Сістэма кіравання

Органы кіравання ў Сярэднявеччы

У ранні перыяд адміністрацыйная сістэма імперыі была слаба дыферэнцыяванай. Імператар асабіста ажыццяўляў кіраванне, перыядычна аб'язджаючы ўсе рэгіёны краіны. Пры ім знаходзілася канцылярыя, якая складаецца з трох аддзяленняў: германскага, італьянскага (з 962) і бургундскага (з 1033), узначаленых эрцканцлерами. Для абмеркавання найважнейшых палітычных пытанняў перыядычна склікаліся шматлюдныя сходы найбуйнейшых свецкіх і царкоўных князёў імперыі (вялікі каралеўскі савет — гофтаг). Да XIII стагоддзя законатворчыя функцыі цэнтральнай улады былі вельмі слаба выяўленымі, цалкам дамінавала звычайнае права, уласнае для кожнага рэгіёна імперыі (прававы партыкулярызм). З XI стагоддзя пачалося фарміраванне саслоўных судоў (княжацкіх, графскіх, царкоўных, шэфенскіх, муніцыпальных), якія ў эпоху Гогенштаўфенаў былі дапоўнены агульнаімперскім надворным судом пры імператары. Аднак аб'ём кампетэнцыі імператарскага суда заўсёды заставаўся моцна абмежаваным судовымі прэрагатывамі князёў: вядома, што колькасць спраў у імперскім надворным судзе была ў 30 раз меншай, чым колькасць судовых працэсаў, якія прайшлі ў аналагічны перыяд у парыжскім парламенце караля Францыі. Прадстаўнікамі імператара на месцах з'яўляліся графы (у Італіі — імперскія пасланцы), якія хутка ператварыліся з каралеўскіх чыноўнікаў у спадчынных тэрытарыяльных князёў, якія фармавалі на сваіх землях уласны адміністрацыйна-судовы апарат. У канцы XIII стагоддзі сфармавалася калегія сямі найбольш магутных тэрытарыяльных князёў, якая прысвоіла сабе выключнае права на абранне імператара і кантроль яго дзейнасці. Гэта калегія курфюрстаў атрымала афіцыйнае прызнанне ў «Залатой буле» 1356 года. Для абмеркавання найважнейшых агульнаімперскіх пытанняў імператары склікалі больш шырокія форумы, у якіх удзельнічалі імперскія свецкія і духоўныя князі, а з XIII стагоддзя — і прадстаўнікі некаторых імперскіх гарадоў. Кола ўдзельнікаў гэтых гофтагаў ці імперскіх соймаў вызначалася выключна імператарам, яму ж належала канчатковае рашэнне, улічваць ці не ўлічваць меркаванне, выказанае саслоўямі. З паслабленнем імператарскай улады ў познім Сярэднявеччы роля прадстаўнічага органа імперскіх князёў няўхільна ўзрастала.