Зоська Верас

Зоська Верас
Імя пры нараджэнні:	Людвіка Антонаўна Сівіцкая-Войцік
Псеўданімы:	Зоська Верас; А. Войцікава; Мама; Мірко; Л. Савіцкая; Шара Пташка
Дата нараджэння:	30 верасня 1892(1892-09-30)
Месца нараджэння:	пгт. Мяджыбаж, Лятычаўскі раён, Хмяльніцкая вобласць Украіна
Дата смерці:	8 кастрычніка 1991(1991-10-08) (99 гадоў)
Месца смерці:	Вільнюс, Літва
Род дзейнасці:	празаік, паэтэсса, перакладчыца

Зоська ВЕРАС, сапр.: Людвіка Антонаўна СІВІЦКАЯ-ВОЙЦІК (30 верасня 1892, пас. Мяджыбаж (цяпер Лятычаўскі раён, Хмяльніцкая вобласць, Украіна) — 8 кастрычніка 1991, Вільнюс; Псеўданімы: Зоська Верас; А. Войцікава; Мама; Мірко; Л. Савіцкая; Шара Пташка) — беларуская пісьменніца і грамадскі дзеяч.

Сям'я

З. Верас у сцэнічным касцюме. 1913 год

Нарадзілася ў сям'і вайскоўца Антона Сiвiцкага і Эміліі Садоўскай, якія паходзілі з Гарадзеншчыны ў 1892 годзе. Як і ў шмат якіх шляхецкіх сем'ях, дома размаўлялі па-польску.

Гiсторык Г. Каханоўскі зацiкавiўся постаццю прадзеда Людвiкi Сiвiцкай Iгната Кулакоўскага, які яшчэ ў 1834 г. у пiсьме на імя расійскага мiнiстра асветы пiсаў пра неабходнасць даць беларускаму народу адукацыю «с учётом национальной самобытности здешних людей». Праўнучка захавала дыплом аб выбраннi даследчыка беларускіх старажытнасцяў i педагога І. Кулакоўскага сябрам Навуковага таварыства ў Данii. Ён меў гонар таксама быць сябрам навуковых таварыстваў у Вiльнi, Варшаве, Пецярбургу.

Дзед Людвікі па матчынай лініі Людвiк Садоўскi быў знатным пчаляром і садаводам, ён вучыўся ў Варшаве ў К. Лявіцкага, імем якога названа канструкцыя рамачнага вулля, прапанаваная Лявіцкім у 1882 г. Людвік добра ведаў беларускую мову і карыстаўся ёю ў размовах з сялянамі.

Бацька Людвікі, Антон Міхайлавіч Сівіцкі, быў родам з Гродна, скончыў Гродзенскую мужчынскую гімназію, называў сябе ліцвінам, ён шмат чытаў, любiў паэзiю, ягонымi ўлюбёнымi паэтамi былi А. Мiцкевiч i У. Сыракомля.

Біяграфія

Фабіян Шантыр

Пачатковую адукацыю, у тым ліку і музычную, атрымала ад бацькоў, а ў 1904 паступіла ў прыватнае гандлёвае вучылішча Л. Валадкевіч у Кіеве. У 1905 жыла ў Луцку на Валыні. Пасля смерці бацькі ў 1908 пераехала разам з маці ў радавы маёнтак Альхоўнікі (па іншых крыніцах — маёнтак Крыштапарова) Сакольскага павету. Скончыла прыватную жаночую гімназію Кацярыны Баркоўскай, якая мясцілася ў камяніцы Стэфана Баторыя ў Гродне (1912), 10-месячныя садоўніцка-агародніцка-пчалярскія курсы і 6-тыднёвыя ваенныя санітарныя курсы ў Варшаве (1914).

3 1915 у Мінску. Працавала сакратаркай у Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярлелым ад вайны, Беларускім нацыянальным камітэце, у Цэнтральнай радзе беларускіх арганізацый, Беларускай сацыялістычнай грамадзе. У тым жа годзе пазнаёмілася з Фабіянам Шантырам, які быў на 5 гадоў старэйшым за яе. У іх завязаліся рамантычныя адносіны. Фабіян жыў у Бабруйску, але часта наведваўся ў Мінск. Ён удзельнічаў у рабоце клуба «Беларуская хатка» ў 1916—1917 і быў актыўна залучаны ў грамадскім жыцці. Зоська таксама наведвала яго ў Бабруйску, нават пасля арышта Фабіяна, які адбыўся ў 1918 годзе, у выніку чаго Шантыр апынуўся ў Бабруйскай крэпасной турме. У сваіх пісьмах і успамінах З. Верас называе Ф. Шантыра мужам, але распісацца ім не склалася. У лісце да Ванды Лявіцкай Зоська ўскладае віну за гэта на Р. А. Зямкевіча, які, па яе словах, узвёў паклёп на яе ў вачах Ф. Шантыра.

У канцы 1918 г. З. Верас пакідае Мінск з прычыны хваробы маці і вяртаецца ў маёнтак дзеда — Альхоўнікі. У 1919 г. у Зоські Верас нарадзіўся сын Антон, яго бацька Фабіян Шантыр быў расстраляны ў 1920 г. Жывучы ў Альхоўніках, Людвіка Антонаўна пiсала вершы, прысвечаныя найчасцей малому сыночку. У 1922 г. Людвiкiн дзед памёр, і маёнтак давялося прадаць.

У 1923 годзе ў лясным масіве на Панарскіх узгорках пад Вільняй разам з А. Войцікам пабудавалі прасторную хатку з галінак дрэў, абмазаных глінай так, як гэта рабілася на Украіне У 1926 г. Зоська Верас выйшла замуж за Антона Войціка, маладыя павянчаліся ў Віленскім Касцёле Святога Мікалая(руск.) бел.. У гэтым шлюбе 1 ліпеня 1927 нарадзілася дачка Галіна Антонаўна Войцік, па мужу Луцкевіч.

У 1924—1929 гг. працавала адміністратарам рэдакцыі газет Беларускай сялянска-рабочай грамады, у 1927—1931 гг. — рэдактар дзіцячага часопіса «Заранка», пісала для яго апавяданні, а ў 1934—1935 гг. — дзіцячага часопіса «Пралескі», у 1928—1939 гг. — старшыня Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала», адначасова (1934—1938) — рэдактар пчалярскага часопіса «Беларуская борць» (Вільня).

У 1946 годзе Антона Шантыра арыштавалі за супрацоўніцтва ў беларускай газеце «Сцяг Працы», якая выдавалася ў Вільні ў гады вайны. Ён пісаў, што Гітлер і Сталін — адно і тое ж. Антон Шантыр быў прысуджаны да расстрэлу. Праз 3 дні расстрэл быў заменены на 25 гадоў зняволення без права перапіскі. Ні маці, ні сястра не ведалі, дзе знаходзіцца Антон і што з ім. Пасля таго, як у 1944 г. была закрыта Віленская беларуская гімназія, у 1945 г. ліквідаваны Беларускі музей імя І. Луцкевіча, а ў 1948 г. раптоўна памёр муж, у жыцці пісьменніцы наступіў цяжкі перыяд, які пазней яна звала «летаргічным сном».

У 1956 г. Антон нечакана вярнуўся дамоў са сталiнаўскiх лагераў, цяжка хворы: 10 гадоў ён быў пазбаўлены права лiставацца з мацi.

Толькі ў 1961 г. Зоська Верас была «адкрытая» Арсенем Лісам, які збіраў у вільнюскіх архівах матэрыял для сваёй дысертацыі, пасля гэтага яе пачалі наведваць пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, студэнты. У канцы 1980-х вакол Зоські Верас гуртавалася беларуская інтэлігенцыя Вільнюса. Член СП СССР (з 1982).

Памёрла ў 1991 г., пахавана на Панарскіх могілках побач з магіламі маці, мужа і сына.

Грамадская дзейнасць

Запіска Максіма Багдановіча Зосьцы Верас, напісаная падчас гульні моладзі на вечарынцы. г. Мінск. 1917 г.

Удзельніца Гродзенскага гуртка беларускай моладзі (1909—1913), дзе працавала бібліятэкарам і сакратаром. Падчас удзелу ў гуртку грала ў пастаноўцы п'есы «Па рэвізіі» ў лютым 1910 г. Пантурчыху, а ў «Модным шляхцюку» ў лютым 1911 г. — Ганку. Паказ апошняй прайшоў на кватэры ў Л. Сівіцкай. Удзельнічала ў выданні альманаха «Колас беларускай нівы» (Гродна, 1913). Кантактавала з газетай «Наша ніва», віленскімі выдавецтвамі, перапісвалася з І. Луцкевічам, В. Ластоўскім, А. Уласавым.

У час 1-ай сусветнай вайны разам з маці, Эміліяй Сівіцкай, эвакуіравалася ў Мінск. Супрацоўнічала з «Беларускай хаткай», дзе пазнаёмілася з Ядвігіным Ш. і яго дачкой В. Лявіцкай, а таксама з А. Смолічам і У. Галубком, пасябравала з М. Багдановічам. У 1916—1917 працавала ў Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны. У 1917 г. Зоська Верас удзельнічае ва Усебеларускім кангрэсе.

З 1923 г. жыла ў Вільні. Апекавала беларускіх палітычных вязняў, якія сядзелі ў віленскай турме «Лукішкі». Вынесла з «Лукішак» вершы М. Машары і выдала за свой кошт яго першы зборнік «Малюнкі» (1928). Друкуе свае творы ў часопісах «Шлях моладзі», «Студэнцкая думка», дзе выступае разам з Н. Арсенневай.

З. Верас вяла перапіску і сябравала са шматлікімі беларускімі грамадскімі дзеячамі ды літаратурнымі асобамі: Віталем Скалабанам, Янкам Саламевічам, Данутай Бічэль-Загнетавай, Зыгмунтам Абрамовічам, Ларысай Геніюш, Вольгай Іпатавай, Сяргеем Панізнікам, Уладзімірам Содалем і г. д.

У «Лясной хатцы» бывалі пiсьменнікі У. Караткевіч, Я. Пархута, Р. Барадулін, Л. Геніюш, Д. Бiчэль-Загнетава, А. Бачыла, мастакi А. Марачкін, В. Маркавец, Я. Кулік, М. Купава, В. Целеш, А. Цыркуноў, вучоныя-лiтаратуразнаўцы А. Мальдзіс, Я. Саламевіч, Г. Кісялёў, В. Скалабан.

Рыгор Барадулін падкрэсліў непаддзельную цікавасць З. Верас да грамадскага жыцця на працягу амаль цэлага стагоддзя такімі радкамі:

Да часу маючы інтэрас, Не зачыняючы дзьвярэй, Гаворыць зь векам Зоська Верас, Як з братам, Што крыху старэй.

У 1988 г. Зоська Верас разам з зяцем Лявонам, сынам Антона Луцкевіча ўтварылі спачатку клуб «Сябрына», а 4 лютага 1989 г. было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве.

Творчасць

Дэбютавала ў 1907 (часопіс «Падснежник», Кіеў). На беларускай мове выступіла з «абразкамі» пад псеўданімам Мірко ў 1911 (газета «Наша ніва»). У час эвакуацыі ў Мінску Зоська Верас піша вершы, лірычныя абразкі. Аўтар «Беларуска-польска-расейска-лацінскага батанічнага слоўніка» (Вільня, 1924; арыгінал захоўваецца ў Нью-Ёрку), брашуры «Гісторыя ўжывання зёлак у лячэнні» (1934), кнігі вершаў і апавяданняў для дзяцей «Каласкі» (1985). Напісала ўспаміны пра М. Багдановіча («Пяць месяцаў у Менску»), У. Галубка, Ядвігіна Ш. і інш. Для дзіцячага тэатра з украінскай мовы пераклала п'есы Р. Завадовіча «Князь Марцыпан» (Вільня, 1929), Ю. Ігарава «Сірата» (Вільня, 1929), з рускай — «Лясныя хаткі» В. Біянкі(руск.) бел. (Вільня, 1931).

Батанічная і пчалярская дзейнасць

З. Верас была рэдкім чалавекам, які з беларусканавуковымі мэтамі займаўся батанікай. У сваёй аўтабіяграфіі яна адзначала, што зацікаўленне батанікай з'явілася яшчэ ў гімназіі.

Пасля курсаў «Агароднiцтва, садаўнiцтва i пчалярства», якія Людвіка скончыла да 1 ліпеня 1914 года, яна атрымала пасведчанне «аб'яздовага інструктара». Практыку адбывала ў свайго дзеда, заўзятага садоўніка і пчаляра. Яшчэ ў 1912—1913 гадах яна пачала складаць «Батанічны зельнік», ставячы на першае месца назовы раслін у беларускай мове. На радзіме дзеда яна працягвала далей запісваць назовы раслін.

Падчас працы сакратаром у «Камiтэце Таварыства дапамогі ахвярам вайны», ёй было даручана арганізаваць вырошчванне капусты не так ужо і блізка ад Мінску. Яна разлічыла колькасць неабходнай расады, насення, угнаенняў, але, калі выехала на месца, аказалася, што глеба там гліністая, вады блізка няма і капуста там не вырасце. На гэтым «Капусныя праекты Аляксандра Уласава», як яна іх называла, былі згорнутыя.

З. Верас чытала лекцыі на 45-дзённых курсах агародніцтва і пчалярства для бежанцаў з дазволу Міністэрства Земляробства. У 1918 годзе вярнулася ў Альхоўнікі, дзе пражыла пяць гадоў. Там яна працавала над батанічным слоўнікам, а сумесна з украінскім аграномам Міхалам Бароўскім над кніжкай «Медадайныя расліны».

Вакол хаткі З. Верас у Вільне рос багаты батанічны сад, які меў багацейшую калекцыю раслін, сабраных Людвікай Антонаўнай, там жа была і аранжарэя з цяпліцай. Там раслі ўнікальныя гатункі кветак, дрэваў, папараці, кітайскія, японскія, галандскія ружы, цытрыны, лаўр, арэхі. Кветкамі займалася Галіна — дачка гаспадыні, а ў цяпліцы працаваў Яраслаў, сын Галіны, і Лявон, яе муж.

У 1924 годзе выдала «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». У слоўнік увайшлі 302 расліны, якія мелі 424 беларускія назвы. Гэта быў першы беларускі слоўнік такога тыпу. З 1928 года займае пасаду старшыні Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала». У 1935 годзе таварыства «Пчала» арганiзуе завочныя курсы па збору медадайна-лекарскiх i лекарскiх зёлак. Гэтыя курсы апрацоўвала ўдваiх са студэнтам-мэдыкам В. Тумашам.

Яшчэ для «Заранкі», а пасля і для «Пралесак», пісьменніца пісала навуковапапулярныя артыкулы на тэму прыроды.

Свае артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву друкавала таксама ў газетах «Беларуская ніва» і «Народная справа», а парады на гэтыя тэмы ў Віленскіх беларускіх адрыўных календарах, якія яна выдавала з 1926 да 1939 год.

Маючы вялікі аўтарытэт у асяроддзі мастакоў, яна запрашала іх да сябе ў сад замаляваць расліны ў розныя перыяды вегетацыі, збірала, сушыла зёлкі, расфасоўвала ў шкляныя баначкі. Так яна параіла стварыць залу народнай медыцыны ў Гудзевічах і сама рабіла экспанаты для аддзелу зёлкавых раслін Гудзевіцкага школьнага музею. Адначасова стварала рэцэпты зёлкавых збораў. Яе сябра па Гродзенскаму гуртку з Амерыкі даслаў кнігу аб лекавых раслінах, і ў свае 98 гадоў яна начамі рабіла пераклад гэтай кнігі на беларускую мову.

Уладзімір Караткевіч, звяртаючыся да З. Верас у перапісцы, называў яе «паважаны наш батанічны бог».

Унук З. Верас, Вячаслаў Войцік, стаў батанікам і прыродазнаўцам.

Ушанаванне памяці

Зосьцы Верас прысвяцілі вершы В. Шніп, Рыгор Барадулін, С. Панізнік Л. Рублеўская, яна ж сумесна з гісторыкам Віталём Скалабанам напісала паэму «Людвіка і Фабіян», прысвечаную каханню Людвікі і Фабіяна Шантыра.

Зосьцы Верас прысвечаны фільм, зняты на «Беларусьфільме». Галіна Войцік напісала кнігу «Зоська Верас», якая выйшла ў 2002 г.

Ларыса Геніюш пісала:

Вільня, Вільня, наша Мекка, вера, Каліноўскага святая кроў. Там жыве, бы ў казцы, Зоська Верас ля высокіх віленскіх муроў...

Партрэт З. Верас напісаў А. З. Крывенка і адліў М. Л. Несцярэўскі. Іван Пратасеня напісаў карціну «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год».

Экслібрыс для З. Верас стварыў Вячка Целеш.

Бібліяграфія

• Каласкі: Вершы, апавяданні. Мн., 1985.
• ["Заранка"] // Полымя. 1968. № 4.
• Пяць месяцаў у Мінску // Шлях паэта. Мн., 1975.
• Гісторыя беларускага адрыўнога календара // Ніва (Беласток). 1976. 26 снеж.
• Мой дадатак // Ядвігін Ш. Выбр. творы. Мн., 1976.
• Гальяш Леўчык // Леўчык Г. Доля і хлеб. Мн., 1980.
• Справа дзён, даўно мінулых: Да 60-годдзя трупы У.Галубка // Тэатр. Мінск. 1980. № 6.
• Гродзенскі гурток беларускай моладзі // Беларускі каляндар 1981. Беласток, 1981.
• Старое Гродна // Краю мой — Нёман: Гродзеншчына літаратурная. Мн., 1986.

Літаратура

• Верас Зоська // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. Мн.: БелЭн, 1992—1995.
• Верас Зоська // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік; Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. ISBN 5-340-00709-X
• Войцік Г. Зоська Верас. Сэрыя «Партрэты Віленчукоў». Вільня: Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002
• Мілаш Л. «Агеньчык, які не затухае»: (да 110-годдзя з дня нараджэння Зоські Верас) // Кантакты і дыялогі № 10-12, 2002
• Лісты Зоські Верас да Апалёніі Савёнак / Падр. да друку й камэнт. Н.Гардзіенкі // Запісы = Zapisy. — 2004. — Кн. 27. — С. 251—257.
• Лойка А. Зоська Верас // Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 ввд. Мн., 1989. Ч. 2;
• Пархута Я. Крыніца ёсць у родным краі… Мн., 1992.
• Пяткевіч А. М. Верас З. // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Т. 2.—Мн.: Бел. Энцыклапедыя, 1993.
• Саламевіч І. Верас Зоська // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн., 1997.
• Ягоўдзік Ул. Ластаўка з лясной хаткі // ЛіМ. 2001. 11 мая.

У Сеціве

• Войцік Г. Зоська Верас (сэрыя «Партрэты Віленчукоў»). Вільня, 2002. ISBN 9955-427-03-5
• Вершы З. Верас
• ЛІСТЫ ЗОСЬКІ ВЕРАС ДА АПАЛЁНІІ САВЁНАК
• Зоська Верас: Я помню ўсё
• Фатаграфія Верас
• Галіна Войцік: «Ня ведаю, што будзе з архівамі Зоські Верас»