Вікіпедыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Лагатып Вікіпедыі

Вікіпедыя — шматмоўная, свабодная інтэрнэт-энцыклапедыя, якая ствараецца ў супрацоўніцтве ахвотнікаў і каардынуецца некамерцыйнай арганізацыяй Фондам Вікімедыя, якая знаходзіцца ў Санкт-Пітэрсбергу, Фларыда. На сённешні дзень з’яўляецца найболей папулярных інтэрнэт-даведнікам у свеце. Па аб’ёму звестак Вікіпедыя - найболей поўная энцыклапедыя з усіх, якія ствараліся за ўсю гісторыю чалавецтва. Яе агульная вага па стане на 22 лютага 2017 г. налічвае 43 781 592 артыкулаў.

Самым вялікім з моўных раздзелаў энцыклапедыі з'яўляецца англійскі, на жнівень 2014 г. ён налічваў больш за 5,342,702 артыкулаў (для параўнання — вядомая «Брытанская Энцыклапедыя» у 15-м выданні налічвае 120 тысяч артыкулаў, трэцяя рэдакцыя «Вялікай Савецкай Энцыклапедыі» — каля 100 тысяч). Другая па велічыні Вікіпедыя — кебуанская, налічвае больш за 4,045,422 артыкулаў. Беларуская Вікіпедыя мае 126,863 артыкулаў і займае па гэтаму крытэрыю 50-е месца з усіх 295 моўных раздзелаў, уваходзячы, такім чынам, у 20% найболей вялікіх.

Усяго ў Вікіпедыі існуе каля 295 моўных раздзелаў, у розных моўных выданнях. Больш за мільён артыкулаў утрымліваюць нідэрландская, нямецкая, французская, руская, італьянская, іспанская, в'етнамская і польская вікіпедыі. Паводле лічыльніка Hitwise, на цяперашні час Вікіпедыя — найбольш папулярная старонка ў Інтэрнэце.

Праект з'яўляецца некамерцыйным і развіваецца на сродкі спонсараў, якія ў асноўным з'яўляюцца простымі ўдзельнікамі Вікіпедыі. Арганізатар — амерыканскі фонд Wikimedia Foundation Inc.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Назва ўтворана ад англійскага слова ”вікі” (якое, запазычана з гавайскай мовы, у якой мае значэнне ”хутка”) і англійскага слова ”энцыклапедыя”, якое, у сваю чаргу, утворана ад грэчаскіх ”ἐγκύκλιος” і ”παιδεία” (”кола ведаў”).

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Джымі Вэйлс, адзін са стваральнікаў Вікіпедыі
Лары Сэнгер, адзін са стваральнікаў Вікіпедыі

Стваральнікі Вікіпедыі - Джымі Вэйлс і Лары Сэнгер. Вікіпедыя спачатку была складовай часткай пісанай экспертамі Нупедыі15 студзеня 2001). Першапачаткова кожны новы артыкул перад публікацыяй праходзіў складаную шматступенную працэдуру рэдагавання. Аднак рост аб'ёму энцыклапедыі прымусіў стваральнікаў шукаць прасцейшы метад публікацыі.

Нупедыя была створана 9 сакавіка 2000 г. як уласнасць Bomis, Inc., кампаніі, якая валодала вэб-парталам. Асноўнымі фігурамі былі Джымі Вэйлс, CEO Bomis і Лары Сэнгер, галоўны рэдактар Нупедыі, а затым і Вікіпедыі. Нупедыя, спачатку ліцэнзаваная у адпаведнасці са сваёй ліцэнзіяй Nupedia Open Content License, потым перайшла на GNU Free Documentation License.

Джымі Вэйлсу звычайна прыпісваюць вызначэнне мэты стварэння энцыклапедыі, якую могуць рэдагаваць звычайныя чытачы. Сэнгеру ж прыпісваюць контр-інтуітыўную стратэгію выкарыстання вікі дзеля дасягнення гэтай мэты. 10 студзеня 2001 г. Лары Сэнгер у спісе рассылкі ”Нупедыі” прапанаваў ужыць канцэпцыювікі” дзеля самой ”Нупедыі”, каб паскорыць яе развіццё. Гэта прывяло да стварэння вэб-сайту Вікіпедыі, якая спачатку была задумана дзеля папярэдняй працы матэрыялаў, якія потым былі б размешчаныя ў Нупедыі.

Вікіпедыя была афіцыйна адкрытая 15 студзеня 2001 г. як адзінкавы англамоўны раздзел на www.wikipedia.com с анансаваная Сэнгерам ў спісе рассылкі ”Нупедыі”. Палітыка ”нейтральнага пункту гледжання” у Вікіпедыі была ўведзена ў першыя месяцы і была аналагічныя ранняй палітыцы нейтральнасці ў ”Нупедыі”. У іншых адносінах спачатку існавала адносна няшмат правіл, і Вікіпедыі кіравалася незалежна ад ”Нупедыі”.

Вікіпедыя атрымала ранніх удзельнікаў з ”Нупедыі”. Яна вырасла прыкладна на 20 000 артыкулаў і на 18 моў на канец 2001 года. На канец 2002 года яна дасягнула 26 моўных раздзелаў, 46 на канец 2003 года і 161 на канец 2004 года. ”Нупедыя” і Вікіпедыя суіснавалі, пакуль сэрверы ”Нупедыі” не былі назаўсёды адключаныя ў 2003 годзе (тэкст ”Нупедыі” быў уключаны ў Вікіпедыю). Англійская Вікіпедыя мінула адзнаку ў 2 млн. артыкулаў 9 верасня 2007 года, што зрабіла яе найвялікшай энцыклапедыяй усіх часоў, якая зацямніла нават энцыклапедыю Юнлэ, якая ўтрымлівала статус найвялікшай цягам 600 год.

Спачылаючыся на наяўнасць камерцыйнай рэкламы і відавочны англацэнтрызм Вікіпедыі, карыстальнікі іспанскай Вікіпедыі вылучыліся з агульнага праекту дзеля стварэння Enciclopedia Libre у лютым 2002 года. Пазней у тым жа годзе абвясціў, што Вікіпедыя болей не будзе ўтрымліваць рэкламу, і яе вэб-сайт быў перамешчаны на wikipedia.org. Некаторыя іншыя праекты вылучыліся з Вікіпедыі з рэдакцыйных прычын. Wikinfo, напрыклад, не патрабуе нейтральнага пункту гледжання і дазваляе арыгінальныя даследванні. Новыя праекты, якія натхніла Вікіпедыя, - Citizendium, Scholarpedia, Conservapedia и Google Knol, - былі пачатыя ў адказ на ўсведамленне абмежаванасцяў Вікіпедыі (палітыка ў вобласці рэцэнзірвання, арыгінальных артыкулаў і камерцыйнай рэкламы).

Фонд Вікімедыа (англ. Wikimedia Foundation) быў створаны з Вікіпедыі і ”Нупедыі” 20 чэрвеня 2003 года. У 2015 годзе Вікіпедыя атрымала Прэмію Эразма.

Супольнасць[правіць | правіць зыходнік]

Супольнае фота закрыцця Вікіманіі 2012 года, штогадовай канферэнцыі аўтараў Вікіпедыі і іншых праектаў фонда Вікімедыа

Супольнасць Вікіпедыі - гэта:

  • простыя чытачы Вікіпедыі (чытачы, якія не зрабілі ніводнай праўкі);
  • удзельнікі Вікіпедыі (чатычы, якія зрабілі хаця б адну праўку), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на ананічных удзельнікаў і удзельнікаў, якія маюць уліковы запіс. Ананімные удзельнікі не могуць правіць абароненыя артыкулы Вікіпедыі.

Супольнасць удзельнікаў Вікіпедыі - іерархічная па структуры. Удзельнікі з добрай рэпутацыяй могуць балатавацца на адзін з многіх узроўняў дабраахвотнага кіравання. Ніжэйшая прывілеяваная ”пасада” - адміністратар (могуць выдаляць старонкі, блакаваць артыкулы ад правак у выпадку вандалізма ці рэдактарскіх спрэчак і блакіроўкі удзельнікаў).

Нягледзячы на назву, адміністратары не маюць ніякіх асабістых прывілеяў у працэсе прыняцця рашэнняў, і ім забаронена ужываць свае паўнамоцтвы дзеля ўрэгулявання спрэчак. Роля адміністратараў часта апісваецца як ”уборка” і з большасці абмежавана ўнясеннем правак, што маюць эфект у маштабах усяго праекту (і таму забароненых для звычайных рэдактараў, каб мінімізаваць парушэнні), а таксама блакіроўка карыстальнікаў, каб пазбегнуць разбуральных правак, такіх як вандалізм.

Паколькі Вікіпедыя развіваецца на базе нетрадыцыйнай мадэлі складання энцыклапедыі, пытанне ”Хто піша Вікіпедыю” стала тым, якія найболей часта задаюць у межах праекту, часам са спасылкай на іншыя праекты Веб 2.0, такія як Digg, News2, Хабрахабр. Джымі Вэйлз аднойчы сцвярджаў, што толькі ”супольнасць... адданы гурт з некалькіх соцен дабраахвотнікаў” робіць асноўны ўнёсак у Вікіпедыю і што гэты праект з’яўляецца, па сутнасці, ”вельмі падобным на любую традыцыйную арганізацыю”. Пазней гэта аспрэчыў Аарон Шварц, які адзначыў, што шэраг прагледжаных артыкулаў мелі вялікія часткі зместу, якія ўнеслі ўдзельнікі з малой колькасцю правак[1].

Даследванне навукоўцаў з Дартмутскага коледжа, якое правялі ў 2007 годзе, паказала, што ананімы і тыя карыстальнікі, якія рэдка робяць унёсак у Вікіпедыю, з’яўляюцца не меней надзейнай крыніцай ведаў, як і тыя, што зарэгістраваны на сайце. Хаця некаторыя ўдзельнікі моцныя ў сваёй вобласці, Вікіпедыя патрабуе, каб нават іх унёсак быў падмацаваны крыніцамі, прыдатнымі дзеля праверкі. Гэтую перавагу кансэнсуса над наяўнасцю адукацыі часта апісваюць як ”анты-элітарнасць”[2].

У жніўні 2007 г. сайта, распрацаваны аспірантам па камп’ютарных навуках Вірджыдам Грыфтам і названы WikiScanner, пачаў публічнае функцыянаванне. WikiScanner прасочвае крыніцы мільёнаў змен, што зроблены ў Вікіпедыі ананімнымі рэдактарамі, і паказвае, што многія з гэтых правак з карпарацый і ўрадавых устаноў - ў артыкулах, што звязаны з імі самімі або з іх працаю, з якіх яны стараюцца выдаліць крытыку[3].

У 2003 г. ў даследаванні аб Вікіпедыі як аб супольнасці студэнт Andrea Ciffolilli сцвярджаў, што нізкія аперацыйныя выдаткі на ўдзел у вікі ствараюць каталізатар дзеля сумеснага развіцця і што падыход ”творчага развіцця” заахвочвае ўдзел. У сваёй кніге ”Будучыня Інтэрнэта і як яго спыніць” у 2008 годзе Jonathan Zittrain з Оксфардскага інстытута Інтэрнэта Berkman Center for Internet & Society Гарвардскай школы права спасылаюцца на Вікіпедыю як сацыялагічнае даследванне ў тым, як адкрытае супрацоўніцтва судзейнічала іннаватарству ў сеціве. У 2007 годзе даследчык Одэд Нов апублікаваў працу аб матывацыі, якой карыстаюцца вікіпедысты. Нов лічыць, што ўдзельнікі редагуюць Вікіпедыю, сыходзячы з наступных відаў матывацыі: абароннай (”калі я праўлю Вікіпедыю, я адчуваю сябе меней самотна”), жаданне зрабіць унёсак у агульную спарву (”мне падаецца, важна дапамагаць іншым”), матывацыі кар’еры (”я магу атрымаць новыя кантакты, якія могуць дапамагчы мне ў маім бізнэсе і кар’еры”), сацыяльнай, пазнавальнай (”напісанне Вікіпедыі дазваляе мне зірнуць на рэчы па-новаму”), жадання быць камусьці патрэбным (”калі я праўлю Вікіпедыю, я адчуваю сябе запатрабаваным”), патрэба ў станоўчых эмоцыях (пісаць/рэдагаваць Вікіпедыю - гэта весела), ідэялагічнай (”я лічу, што інфармацыя павінна быць бясплатнай”). [4].

Моўныя раздзелы[правіць | правіць зыходнік]

На 24 лютага 2016 года існуе 295 моўных раздзелаў Вікіпедыі з іх 58 утрымлівае болей за 100 000 артыкулаў (у тым ліку Беларуская Вікіпедыя), 247 - болей за 1000 артыкулаў.

Вікіпедыя з’яўляецца свабоднай энцыклапедыяй, таму ўдзельнікі аднаго і таго ж моўнага раздзела могуць выкарыстоўваць розныя дыялекты і могуць быць з розных краін (як у выпадку з англійскай Вікіпедыяй). Дыялектныя адрозненні могуць прывесці да некаторых канфліктаў па розным напісанні слоў (як гэта адбылося ў беларускай Вікіпедыя і прывяло яе да расколу на два асобныя раздзелы).[5] или по точкам зрения[6]. Нягледзячы на тое, што розныя моўныя раздзелы прытрымліваюцца глабальнай палітыкі, такой як нейтральны пункт гледжання, яны разыходзяцца па некаторых пытаннях палітыкі і практыкі, асабіста па пытанню, ці могуць выявы, якія не ліцэнзіруюцца па свабоднай ліцэнзіі, выкарыстацца ў адпаведнасці з патрабаваннямі добрасумленнага выкарыстання[7][8][9].

Працэнт усіх артыкулаў Вікіпедыі па-англійску (чырвоны) і 10 найбуйнейшых можных раздзелаў (сіні). На ліпень 2008 года меньш за 23 % артыкулаў Вікіпедыі - па-англійску

Джымі Вэйлз апісаў Вікіпедыю як ”намаганні па стварэнні і распаўсюду вольнай энцыклапедыі самай высокай якасці дзеля кожнага чалавека на планеце на яго роднай мове”[10]. Нягледзячы на функцыянаванне кожнага моўнага раздзела болей ці меней самастойна, здзеснены намаганні для кантролю раздзелаў. Іх каардынуе часткова Мета-вікі, часткова Фонд Вікімедыа, які прысвечаны патрыманню ўсіх яго праектаў (Вікіпедыя і інш). Напрыклад, Мета-вікі прадстаўляе важную статыстыку усіх моўных раздзелаў і падтрымлівае спіс артыкулаў, якія павінны быць ва ўсіх Вікіпедыях. Спіс датычыцца асноўнага зместу прадметаў: біяграфія, гісторыя, геаграфія, грамадства, культура, навука, тэхналогія, матэматыка. Што датычыцца астатняга, то нярэдка дзеля артыкулаў, што шчыльна звязаныя з канкрэтнай мовай, няма копіі ў іншым раздзеле. Напрыклад, артыкулы аб малых гарадах ЗША могуць быць даступныя толькі на англійскай мове. Перакладныя артыкулы прадстаўляюць невялікую долю ў большасці раздзелаў, у прыватнасці з-за таго, што аўтаматызаваны пераклад артыкулаў не дазволены[11].

Прынцыпы працы[правіць | правіць зыходнік]

У 2002 за аснову была ўзята вікі-тэхналогія (ад гавайск.: wikiwiki — вельмі хутка). Тэхналогія дазваляе адразу праз вэб-інтэрфейс публікаваць артыкулы, рабіць праўку ў наяўных, імгненна ствараць спасылкі на іншыя артыкулы, як на наяўныя, так і запланаваныя.

Праект «Вікіпедыя» існуе як публічная ўніверсальная інтэрнэт-энцыклапедыя, у якой аўтарам артыкула можа выступіць кожны ахвочы. Фундатарамі праекта сталі два энтузіясты Джымі Вэйлс і Лары Сэнгер. Яе папулярнасць паступова нарастала, і вынікам гэтага сталі пабочныя праекты, такія як Вікіслоўнік, Вікіцытатнік, і Вікінавіны. Вікіпедыя рэдагуецца ахвотнікамі на базе вікі праграмы.

Этыка[правіць | правіць зыходнік]

Ахвотнікі Вікіпедыі намагаюцца праводзіць палітыку «нейтральнага погляду», у якім апублікаваныя меркаванні вядомых людзей, ці іх спісаныя погляды падсумоўваюцца без аніякіх спроб ацэнкі аб'ектыўнай праўды. З прычыны адкрытага характару энцыклапедыі, вандалізм і неаб'ектыўнасць становяцца для Вікіпедыі значнай праблемай.

Аўтарскае права на матэрыялы Вікіпедыі рэгулюецца ліцэнзіяй GNU FDL і адпавядае GPL-ліцэнзіі, якая выкарыстоўваецца для свабоднага праграмнага забеспячэння. Ліцэнзія дазваляе свабодна змяняць і распаўсюджваць інфармацыю і нават прадаваць яе, аднак забараняе заяўляць свае правы на створаную грамадскасцю інфармацыю пасля ўнясення якіх-небудзь змен і дапаўненняў (copyleft). Пры гэтым стваральнікі Вікіпедыі настойліва заклікаюць не размяшчаць у ёй матэрыялаў, абароненых аўтарскім правам, без згоды праваўладальнікаў.

Ацэнкі і крытыка[правіць | правіць зыходнік]

Джон Сайгенталер апісаў Вікіпедыю як ”некарэктны і безадказны даследчы інструмент”[12]

Статус Вікіпедыі як крыніцы інфармацыі доўгі час ставіўся пад сумненне. Энцыклапедыю хвалілі за тое, што яна бясплатна распаўсюджвалася, рэдагавалася і таму што яна вельмі шырокая; але яе крытыкавалі за несістэматычнасць, перавагу згоды над мандатам і за відавочную недастатковасць адказнасці і аўтарытэтнасці ў параўнанні з традыцыйнымі энцыклапедыямі. Артыкулы Вікіпедыі цытуюцца ў СМІ і ў акадэмічным асяроддзі.

Найчасцей аб’ектамі крытыкі з’яўляюцца наступныя якасці Вікіпедыі:

  • Адкрытая прырода Вікіпедыі
  • Неаўтарытэтнасць і ненадзейнасць інфармацыі
  • Дыспрапорцыя ў ахопе тэм і суб’ектаўнасць іх асвятлення
  • Недастаткова эфектыўная праца супольнасці ўдзельнікаў праекта по выдаленню магчымасцяў па ціску адміністратараў на звычайных удзельнікаў і так званага адміністрацыйнага свавольства.

Крытыкі настойваюць, што ўдзельнікі Вікіпедыі сумесна пішуць і пераглядваюць яе правілы і этыку, а затым кіруюцца імі часта фармальна і вельмі нягнутка, выдаляюць ці змяняюць матэрыял артыкулаў, які фармальна не адпавядае гэтым правілам, палітыцы і кіраўніцтву (гл. таксама Выдалізм Вікіпедыя:Інклюзіянізм[13][14].)

Супольнасць Вікіпедыі таксама была апісана як ”падобная на культ[15], хаця не заўсёды выключна з негатыўнай канатацыяй[16] і была раскрытыкавана за прыцягненне недасведчаных карыстальнікаў[17].

Таксама Вікіпедыю крытыкуюць за сістэмную прадузятасць, незбалансаванасць у асвятленні тэм[2], а таксама за тое, што яна аддае перавагу кансэнсуса паміж удзельнікамі, а не прафесіяналізму асобных удзельнікаў у працэсе рэдагавання[18].

Адкрытае рэдагаванне з’яўляецца асноўным аб’ектам крытыкі. Чытач не можа быць упэўнены, што артыкул, які ён чытае, не перажыў акт вандалізму. Крытыкі сцвярджаюць, што рэдагаванне артыкулаў неэкспертамі парушае якасць кантэнту. Паколькі ўдзельнікі звычайна перапісваюць ці рэдагуюць асобныя невялікія часткі артыкула, а не ўвесь яго цалкам, высока- і нізкаякасны матэрыял можа ісці ўперамешку ў межах аднаго артыкула. Гісторык Рой Розэнцвейг адзначыў: ”У цэлым, напісанне з’яўляецца ”ахілесавай пятой” Вікіпедыі. Камітэты рэдка пішуць добра, і артыкулы часта маюць зменлівую якасць, што з’яўляецца вынікам звязвання сказаў і абзацаў, што напісаны розных людзьмі”[19]. Усё гэта прывяло да пытання надзейнасці Вікіпедыі ў якасці крыніцы інфармацыі.

Мадэль Вікіпедыі дазваляе рэдагаваць яе артыкулы ўсім ахвотнікам і спадзяецца на вялікую групу дабранамераных рэдактараў у вызначэнні праблем, што звязаны з сумнеўнымі рэдактарамі. Яна спадзяецца на тое, што пераважная большасць удзельнікаў Вікіпедыі маюць добрыя намеры. Мадэль рэдагавання Вікіпедыі змяшчае магчымасць дадавання нізкаякаснай інфармацыі. Магчымасць ананімнага рэдагавання можа быці не толькі вялікім дабром дзеля праекта, але і крыніцай шкоды.

Вікіпедыя можа цярпець ад вандалаў. Вандалізм - шкодніцкае дадаванне, выдаленне ці змяненне зместу артыкула, здзесненае каб намерана скампраметыраваць дакладнасць і аўтарытэтнасць энцыклапедыі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Swartz, Aaron Raw Thought: Who Writes Wikipedia? (англ.)  (2006-09-04). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 23 лютага 2008.
  2. 2,0 2,1 Larry Sanger, Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism, Kuro5hin, December 31, 2004.
  3. Hafner, Katie. Seeing Corporate Fingerprints From the Editing of Wikipedia , New York Times (2007-08-19).
  4. Nov O. What motivates wikipedians? //Communications of the ACM. — 2007. — Т. 50. — №. 11. — С. 60-64.
  5. spelling. Manual of Style. Wikipedia. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 19 мая 2007.
  6. Countering systemic bias. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 19 мая 2007.
  7. Fair use. Meta wiki. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 14 ліпеня 2007.
  8. Images on Wikipedia. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 14 ліпеня 2007.
  9. Fernanda B. Viégas (2007-01-03) (PDF). The Visual Side of Wikipedia. Visual Communication Lab, IBM Research. http://www.research.ibm.com/visual/papers/viegas_hicss_visual_wikipedia.pdf. Retrieved on 2007-10-30. 
  10. Jimmy Wales, «Wikipedia is an encyclopedia», March 8, 2005, <Wikipedia-l@wikimedia.org>
  11. Wikipedia: Translation. English Wikipedia. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 3 лютага 2007.
  12. Seigenthaler, John. A False Wikipedia 'biography' , USA Today (2005-11-29).
  13. The battle for Wikipedia's soul , The Economist (2008-03-06). Праверана 7 сакавіка 2008.
  14. Wikipedia: an online encyclopedia torn apart , Daily Telegraph (2007-11-10). Праверана 11 сакавіка 2008.
  15. Arthur, Charles. Log on and join in, but beware the web cults , The Guardian (2005-12-15).
  16. Lu Stout, Kristie. Wikipedia: The know-it-all Web site , CNN (2003-08-04).
  17. Wikinfo Critical views of Wikipedia (2005-03-30). Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2010. Праверана 29 студзеня 2007.
  18. Danah Boyd Academia and Wikipedia. Many-to-Many (2005-01-04). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 11 лютага 2007.
  19. Roy Rosenzweig Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past. The Journal of American History Volume 93, Number 1 (June, 2006): 117-46. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 29 кастрычніка 2007.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]