Клетка

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Клеткі цыбулі

Кле́тка або Цэля (лац. cellula) – структурна-функцыянальная адзінка ўсіх жывых арганізмаў, для якой характэрны свой ​​метабалізм і здольнасць да ўзнаўлення. Ад асяроддзя, якое яе атачае, клетка аддзелена плазматычнай мембранай (плазмалемай). Адрозніваюць два асноўных тыпы клетак: пракарыятычныя (даядравыя), якія не маюць сфармаванага ядра, характэрныя для бактэрый і археяў, і эўкарыятычныя (ядравыя), у якіх маецца ядро, уласцівыя для ўсіх іншых клетачных формаў жыцця, у прыватнасці раслін, грыбоў і жывёл. Да неклетачных формаў жыцця належаць толькі вірусы, але яны не маюць уласнага метабалізму і не могуць размнажацца па-за клетак-гаспадароў.

Усе арганізмы дзеляцца на аднаклетачныя, каланіяльныя і шматклетачныя. У аднаклетачных належаць бактэрыі, археі, некаторыя водарасці і грыбы, а таксама пратысты. Каланіяльныя і шматклетачныя арганізмы складаюцца з вялікай колькасці клетак. Розніца паміж імі складаецца ў тым, што каланіяльныя арганізмы складаюцца з недыферэнцыраваных або слаба дыферэнцыраваных клетак, якія могуць выжываць адзін без аднаго. Клеткі мнагаклетачных арганізмаў больш-менш спецыялізаваныя на выкананне пэўных функцый і залежаць адзін ад аднаго ў працэсах жыццядзейнасці. Да мнагаклетачных арганізмаў належыць у ліку іншых і чалавек, цела якога складаецца прыкладна з 1013 клетак.

Паняцце клеткі ўпершыню ўжыў Роберт Гук у 1665 годзе.

Будова[правіць | правіць зыходнік]

Схема будовы жывёльнай клеткі:
1 - ядзерка; 2 - ядро; 3 - рыбасомы; 4 - везікула; 5, 8 - эндаплазматычны рэтыкулум; 6 - комплекс Гольджы; 7 - клетачная мембрана; 9 - мітахондрыі; 10 - вакуолі; 11 - цытаплазма; 12 - лізасома; 13 - цэнтрыёлі.

Існуе мноства разнастайных па форме і памерах клетак. Клеткі могуць быць плоскімі, верацёнападобнымі, шарападобнымі, мець адросткі. Як правіла, іх форма залежыць ад становішча ў арганізме і той функцыі, якую яны выконваюць. А функцыі, у сваю чаргу, вызначаюцца знешняй і ўнутранай будовай.

Амаль усе клеткі арганізма чалавека і жывёл маюць прынцыпова падобную будову. Звонку яны пакрыты плазматычнай мембранай, якая адмяжоўвае змесціва клетак ад знешняга асяроддзя. Унутры знаходзяцца ядро і цытаплазма з арганоідамі.

Плазматычная мембрана забяспечвае ўспрыняцце і перадачу сігналаў, якія паступаюць з навакольнага асяроддзя, унутр клеткі. Праз мембрану ажыццяўляецца паступленне ў клетку адных рэчываў і вывядзенне з яе — другіх. Усе гэтыя працэсы вызначаюцца асаблівай будовай мембраны і дазваляюць захоўваць неарганічныя і арганічныя рэчывы ўнутры клеткі ў строга вызначаных канцэнтрацыях, г.зн. падтрымліваць пастаянства хімічнага саставу клеткі.

Усе жывыя клеткі складаюцца з цытаплазмы (запаўняе ўнутраную прастору клеткі) у якой разьмяшчаюцца розныя арганоіды і клеткавыя ўключэнні, а таксама генетычны матэрыял у выглядзе малекулы ДНК. Цытаплазма — паўвадкае (студнепадобнае) унутранае асяроддзе клеткі. У ёй размяшчаюцца пастаянныя спецыялізаваныя структуры — арганоіды, а таксама непастаянныя кампаненты, або ўключэнні (тлушчы, глікаген, пігменты). Да арганоідаў клеткі адносяцца: эндаплазматычная сетка, рыбасомы, мітахондрыі, лізасомы, комплекс Гольджы і інш. Яны выконваюць жыццёва важныя функцыі, забяспечваючы ўсе віды дзейнасці клеткі.

У арганоідзе, які называюць мітахондрыяй, выпрацоўваюцца злучэнні, што з'яўляюцца крыніцай энергіі. У лізасомах дзякуючы актыўнасці спецыфічных бялкоў (ферментаў) адбываюцца працэсы расшчаплення складаных арганічных малекул, якія трапілі ў клетку, да больш простых. 3 іх клетка сінтэзуе неабходныя ёй злучэнні.

Абавязковай часткай любой здольнай да дзялення клеткі з'яўляецца ядро. Яно кантралюе практычна ўсе функцыі клеткі, уключаючы дзяленне. Звычайна ў клетцы маецца адно ядро, радзей — некалькі або многа. У ядры размяшчаюцца храмасомы, якія ўтрымліваюць дэзоксірыбануклеінавую кіслату (ДНК), у якой заключана спадчынная інфармацыя. Усе клеткі чалавечага цела маюць па 46 храмасом. Выключэннем з'яўляюцца палавыя, у якіх змяшчаецца толькі 23 храмасомы.

У некаторых клетак маюцца жгуцікі, раснічкі, скарачальныя ніці — арганоіды спецыяльнага прызначэння.

Прастора клеткі абмяжоўваецца клеткавай абалонкай[1]. Раслінныя клеткі пакрыты цвёрдай абалонкай з порамі (плазмадэсмамі), утрымліваюць хларапласт.

Існаванне ў клетцы ядра з'яўляецца асновай падзелу клетак на ядравыя і бяз'ядравыя, але на самой справе розніца ў будове клетак гэтых групаў тычыцца не толькі ядраў.

Арганізмы могуць складацца як з адной так і са шматлікіх клетак. У шматкеткавых арганізмах, клеткі розных органаў значна адрозніваюцца адна ад адной як па марфалагічнай так і па біяхімічнай будове.

Хімічны склад клеткі[правіць | правіць зыходнік]

Клеткі жывых арганізмаў утрымліваюць некалькі відаў хімічных спалучэнняў з рознай будовай і ўласцівасцямі. Склад гэтых спалучэнняў можа адрознівацца ў розных групаў арганізмаў. Большая частка клеткі складаецца з вады (70 — 80 %)[2]. Яна стварае спрыяльнае асяроддзе ажыццяўлення біяхімічных рэакцый, а таксама можа быць вынікам біяхімічных рэакцыяў. Склад астатніх элементаў звычайна падаецца ў далях да масы клеткі без уліку вады.

40-60 % сухой масы клеткі складаецца з бялкоў, якія выконваюць розныя функцыі, ад будаўнічай і рэгуляцыйнай да транспартнай і шматлікіх іншых[3]. У сваю чаргу бялкі складаюцца з амінакіслотаў. У большасці бялкоў да амінакіслотаў далучаны іншыя элементы, што надае ім спецыфічныя ўласцівасці.

Акрамя бялкоў, амінакіслоты складаюць пептыды і поліпептыды. Яны выконваюць розныя функцыі, з’яўляюцца гармонамі, натуральнымі антыбіётыкамі і г.д.

Нуклеінавыя кіслоты (ДНК і РНК), граюць важную ролю ў перадачы спадчыннай інфармацыі, а таксама ў біясынтэзе бялкоў.

Вугляводы выконваюць галоўную энэргетычную функцыю, і функцыю назапашвання энергіі.

Ліпіды ствараюць аснову клеткавай абалонкі, але акрамя гэтага яны ўдзельнічаюць амаль ва ўсіх клеткавых працэсах (рэгуляцыйных, транспартных, камунікацыйных, метабалічных).

Хімічная будова клетак складаецца з наступных хімічных элементаў: кісларод (65 % масы чалавека), вуглярод (18 % масы чалавека), вадарод (10 % масы чалавека), азот (3 % масы чалавека), а так сама кальцый, фосфар, калій, сера, натрый, магній, хлор, жалеза, ёд, медзь, цынк, кобальт, марганец, фтор, малібдэн, селен і г.д., якія складаюць меней 2 % масы чалавека.

Уласцівасці клеткі[правіць | правіць зыходнік]

Большасць клетак шматклетачнага арганізма не маюць непасрэднай сувязі са знешнім асяроддзем. Асяроддзем пражывання клетак з'яўляецца міжклетачная, тканкавая вадкасць. Паміж клеткай і гэтай вадкасцю пастаянна ажыццяўляецца абмен рознымі злучэннямі. Сукупнасць усіх відаў ператварэнняў рэчываў і энергіі ў клетках, а значыць, і ў арганізме, называецца абменам рэчываў. Абмен рэчываў і энергіі забяспечвае працэсы жыццядзейнасці клеткі і яе сувязь з навакольным асяроддзем.

Усім жывым клеткам уласціва раздражняльнасць — здольнасць рэагаваць на дзеянне раздражняльнікаў (святла, тэмпературы, механічных і хімічных уздзеянняў).

Некаторыя клеткі (напрыклад, нервовыя) могуць пераходзіць са стану спакою ў стан узбуджэння або тармажэння. Здольнасць клетак да ўзбуджэння — спецыфічнай рэакцыі, якая выражаецца ў хуткім змяненні электрычнага зараду плазматычнай мембраны, атрымала назву ўзбудлівасці.

Прынцыповым адрозненнем усіх узбудлівых клетак ад няўзбудлівых з'яўляецца іх здольнасць змяняць пранікальнасць сваёй мембраны ў адказ на дзеянне раздражняльнікаў.

Нервовыя і мышачныя клеткі могуць праводзіць электрычны імпульс. Гэтая здольнасць называецца праводнасцю.

Мышачным валокнам, акрамя ўзбудлівасці і праводнасці, уласціва скарачальнасць. Дзякуючы ёй яны змяняюць сваю форму і памеры і такім чынам выконваюць рухальную функцыю.

Для клетак залозістых органаў характэрна сакрэцыя — утварэнне і вывядзенне пэўных рэчываў (сакрэтаў) з клеткі за яе межы. Адрозніваюць знешнюю (напрыклад, страўнікавы сок, малако, сліна) і ўнутраную (рэчывы з клетак трапляюць у кроў або лімфу) сакрэцыі.

У аснове росту тканак і ўзнаўлення колькасці клетак ляжыць працэс дзялення. Усе новыя клеткі ўтвараюцца шляхам дзялення існуючых. Аднак некаторыя клеткі ў выніку высокай спецыялізацыі функцыю дзялення страцілі. Да такіх клетак адносяцца асобныя клеткі крыві, нервовай сістэмы, мышачныя клеткі сэрца і інш.

Спецыялізацыя клетак замацавалася ў працэсе эвалюцыі. Адны з іх набылі здольнасць ахоўваць арганізм ад фактараў знешняга асяроддзя, другія — перадавалі інфармацыю органам і тканкам, трэція — забяспечвалі рух, чацвёртыя — апору, пятыя — выпрацоўку неабходных для арганізма біялагічных злучэнняў. Спецыялізацыя адбілася на форме клетак, іх будове, працягласці жыцця. Мышачныя і большасць нервовых клетак былі выцягнуты ў даўжыню, клеткі скуры набылі плоскую форму. Мужчынскія палавыя клеткі маюць жгуцік і здольны перамяшчацца, а белыя клеткі крыві могуць рухацца дзякуючы здольнасці ўтвараць ілжэножкі (як амёба). Акрамя знешніх адрозненняў, у клетках змянілася колькасць арганоідаў. Напрыклад, здольныя да скарачэння або да сакрэцыі клеткі маюць вялікую колькасць мітахондрый, якія назапашваюць энергію. Такім чынам, па знешнім выглядзе і колькасці арганоідаў можна меркаваць пра функцыі клеткі.

Арганізм чалавека складаецца прыблізна з 220 млрд. клетак. Іх падзяляюць на дзве асноўныя катэгорыі: 20 млн. «доўгажыхароў» (галоўным чынам гэта нервовыя клеткі) і 200 млрд «смяротных» (клеткі, якія пастаянна замяшчаюцца). Значыць, вялікая частка клетак арганізма чалавека ўвесь час абнаўляецца. Напрыклад, працягласць жыцця клетак кішэчніка складае ад Зда 5 дзён, а хуткасць іх замяшчэння роўна 1 млн./мін. Такім чынам, слізістая абалонка кішэчніка цалкам абнаўляецца 90 разоў на працягу аднаго года.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Леанцюк А. Клетка // БЭ ў 18 т. Т. 8. — Мн.: БелЭн, 1999.
  • Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М.В.Машчанка, А.Л.Барысаў; пер. з рус. мовы В.У.Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

У Сеціве[правіць | правіць зыходнік]

Commons