Вялікія князі літоўскія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Вялікі князь літоўскі — найвышэйшы княжацкі тытул у Вялікім Княстве Літоўскім. Вялікі князь быў кіраўніком дзяржавы ў XIIIXVIII ст. Яму былі падначалены князі, магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі.

Правы і абавязкі[правіць | правіць зыходнік]

Фрагмент пячаткі, якая прыпісваецца першаму вялікаму князю літоўскаму Міндоўгу, XIII ст., з выявай гаспадара на стальцы. Каля 1255.

Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы: весці міжнародныя справы, уступаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяржаўнай маёмасцю, даходамі і скарбамі, дараваць дзяржаўную маёмасць, тытулы і званні, ажыццяўляць вышэйшы суд і памілаванне засуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам.

Прывілей 1447 г. і прывілей 1492 г. юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя літоўскага. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй і ўнутранай палітыкі. Нягледзячы на тое, што заканадаўчыя акты, у тым ліку Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г., падкрэслівалі, што ўлада вялікага князя ад Бога, яго становішча было тыповым для абмежаванага феадальнага манарха, правы яго грунтаваліся на выбарнай аснове. Калі ў XIV ст. Рада Вялікага княства Літоўскага пры вялікім князе была толькі дарадчым органам, то пазней яе значэнне намнога павысілася, многія мерапрыемствы дзяржаўнага кіравання маглі быць здзейснены толькі з яе згоды. У адсутнасць вялікага князя рада фактычна была вышэйшым дзяржаўным органам і дзейнічала самастойна.

Абмежаванне ўлады вялікага князя літоўскага прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцання вялікім князем захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Напрыклад, вялікаму князю забаранялася пачынаць вайну або ўстанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы без дазволу на тое сойма, выдаваць законы, якія б пярэчылі Статуту ВКЛ, раздаваць духоўныя і свецкія пасады, тытулы і землі ВКЛ іншаземцам, у тым ліку польскай шляхце.

Гаспадарскі тытул[правіць | правіць зыходнік]

Руіны велікакняжацкага замка ў г. Навагрудку, ХІІІ — XIV ст. Гродзенская вобл.

Вялікія князі літоўскія мелі адмысловы тытул — гаспадар. Гэты тытул таксама ужывальны (у розных формах) у дзяржавах, культурна і палітычна арыентаваных на Вялікае княства: Малдавіі, Чэхіі, Наўгародчыне, Цвяры, Маскве. У старабеларускіх крыніцах сустракаецца таксама у скарочаных формах: "осподар", "сподар".

Тытул паходзіць ад грэчаскага дэспатправінцыйны кіраўнік у Візантыі, зрэдчас — незалежны (напрыклад — Эпірскі дэспатат за часам Лацінскай імперыі), раней у Персіі. У царкоўнаславянскай мове (а праз яе у пісьмовай мове Кіева, Ноўгарада і інш. гарадоў (княстваў) Русі) зыходны грэчаскі тэрмін пераняты пачаткова як гаспадзін (тытул асобы, таксама — Гаспадзін Вялікі Ноўгарад).

У Маскве пераняты таксама з беларускай формы як гасудар (вышэйшы тытул маскоўскага валадара, пазней — адзін з тытулаў). Мае таксама скарочаную форму судар (на узор беларускага спадар)

Гаспадар, як і яго скарочаныя беларускія формы (а роўна — іх маскоўскія адпаведнікі: гасудар, судар) ужываліся таксама як звычайны тытул шляхты.

Акрамя гэтага, вялікі князь літоўскі меў тытулы па назве земляў, якімі валодаў. Напрыклад, Жыгімонт III Ваза меў тытулы караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага, наследнага гаспадара і караля шведскага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндскага і інш.

Дынастыі[правіць | правіць зыходнік]

Герб Гедзімінавічаў «Калюмны».
Герб Ягелонаў.

У ХІІІ ст. сынам першага вялікага князя літоўскага Міндоўга быў Войшалк, які таксама стаў вялікім князем. Наступным пасля Войшалка быў Шварн Данілавіч (зяць Міндоўга), які належаў да галіцка-валынскіх князёў і быў адзіным вялікім князем літоўскім з роду Рурыкавічаў. Сынамі Будзівіда былі Віцень і, магчыма, Гедзімін. Родавыя сувязі астатніх вялікіх князёў літоўскіх ХІІІ ст. дакладна невядомы.

Пачынаючы з Гедзіміна (XIV ст.), усе вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі належаць да роду Гедзімінавічаў, а Ягайла, Казімір і наступныя — да Ягелонаў (галіны Гедзімінавічаў).

Вялікія князі літоўскія — каралі польскія[правіць | правіць зыходнік]

Ягайла — першы вялікі князь літоўскі і адначасова кароль польскі. Фрэска 14751480 гг., замак Вавель, г. Кракаў, Малапольскае ваяводства, Польшча.

Пасля Крэўскай дынастычнай уніі 1385 г. з Польшчай 3 вялікія князі літоўскія станавіліся таксама каралямі польскімі:

Жыгімонт ІІ Аўгуст — першы кароль польскі і вялікі князь літоўскі ў Рэчы Паспалітай. Л. Кранах Малодшы, каля 1553. Музей Чартарыйскіх, Кракаў.

Яшчэ 2 вялікія князі літоўскія былі абраны каралямі польскімі практычна адразу:

Пасля Люблінскай уніі 1569 г. з Польшчай вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Тытул правіцеля ў Рэчы Паспалітай называўся кароль польскі і вялікі князь літоўскі (з дабаўленнем тытулаў па іншых землях, якімі ён правіў). Першым каралём польскім і вялікім князем літоўскім у Рэчы Паспалітай стаў Жыгімонт ІІ Аўгуст.

Спіс вялікіх князёў літоўскіх да Люблінскай уніі[правіць | правіць зыходнік]

Гады кіравання Ілюстрацыя Беларуская мова Літоўская мова Польская мова
каля 12361263 Міндоўг. Гравюра 1578 г. Міндоўг Mindaugas Mendog
12631264 Транята. Гравюра 1578 г. Транята Treniota Treniota
12641266 Выява XV — XVІ ст., якая прыпісваецца Войшалку. Войшалк Vaišelga Wojsiełk
12671270 Шварн. Выява не пазней XIX ст. Раманавічы (Рурыкавічы) Шварн Данілавіч Švarnas Szwarno
12701282 Гравюра 1581 г. Трайдзень Traidenis Trojden
(1280-я?) мяркуемы[1] Даўмонт Daumantas Dowmunt
12821294[2] Будзікід Butigeidis Butygejd
12921294[2] Будзівід Butvydas Pukuwer
12941316 Віцень. Гравюра 1578 г. Герб Віценя Віцень Vytenis Witenes
13161341 Гедзімін. Гравюра 1578 г. Гедзімінавічы Гедзімін (Ґедымін) Gediminas Giedymin
13411345 Гедзімінавічы Яўнут Jaunutis Jawnut
13451377[3] Альгерд. Гравюра 1578 г. Гедзімінавічы Пячатка з княжацкім знакам Альгерд Algirdas Olgierd
13771381[3] Багаслоўская гутарка з удзелам Ягайлы. Выява XV ст. Ягелоны Ягайла Jogaila Władysław II Jagiełło
13811382 Пячатка Кейстута. 1379 г. Гедзімінавічы Кейстут Kęstutis Kiejstut
13821392 Багаслоўская гутарка з удзелам Ягайлы. Выява XV ст. Ягелоны Ягайла Jogaila Władysław II Jagiełło
13921430 Вітаўт. Мініяцюра 1555 г. Гедзімінавічы Вітаўт Vytautas Witold
14301432 Свідрыгайла. Гравюра 1581 г. Гедзімінавічы Свідрыгайла (Сьвідрыгайла) Švitrigaila Świdrygiełło
14321440 Пячатка Жыгімонта Кейстутавіча. 1437 г. Гедзімінавічы Жыгімонт Кейстутавіч Žygimantas Kęstutaitis Zygmunt Kiejstutowicz
14401492 Казімір. Выява XV ст. Ягелоны Казімір Kazimieras Jogailaitis Kazimierz Jagiellończyk
14921506 Аляксандр і канцлер польскі Ян Ласкі. Малюнак 1506 г. Ягелоны Аляксандр Aleksandras Aleksander Jagiellończyk
15061548 Жыгімонт І. Паміж 1511 — 1537 гг. Ягелоны Жыгімонт I Стары Žygimantas Senasis Zygmunt Stary
15441569 Жыгімонт ІІ. 1550-я гг. Ягелоны Жыгімонт II Аўгуст Žygimantas Augustas Zygmunt August

Спіс вялікіх князёў літоўскіх пасля Люблінскай уніі[правіць | правіць зыходнік]

Гады кіравання Ілюстрацыя Беларуская мова Літоўская мова Польская мова
15731574 Anjou 1570louvre.jpg Герб роду Валуа Генрых Валуа Henrikas Valua Henryk Walezy
15761586 Stefan Batory. Стэфан Баторы (Vilnia, XVI).jpg Герб роду Батары Стэфан Баторый Steponas Batoras Stefan Batory
15871632 Sigismund III of Poland-Lithuania and Sweden (Martin Kober).jpg Герб роду Васа Жыгімонт III Ваза Zigmantas III Vaza Zygmunt III Waza
16321648 Rubens Władysław Vasa (detail).jpg Герб роду Васа Уладзіслаў IV Ваза Vladislovas IV Vaza Władysław IV Waza
16481668 Schultz John II Casimir.jpg Герб роду Васа Ян II Казімір Ваза Jonas II Kazimieras Vaza Jan II Kazimierz Waza
16691673 Michał Korybut Wiśniowiecki.PNG Герб роду Вішнявецкіх Міхал Карыбут-Вішнявецкі Mykolas Kaributas Višnioveckis Michał Korybut Wiśniowiecki
16731696 Schultz John III Sobieski with the Order of the Holy Spirit.png Герб Яна ІІІ Сабескага Ян III Сабескі Jonas III Sobieskis Jan III Sobieski
16971704
17091733
AugustII.jpg Герб роду Ветынаў Аўгуст II Моцны Augustas II Stiprusis August II Mocny
17341763 King Augustus III of Poland.jpg Герб роду Ветынаў Аўгуст III Augustas III August III
17641795 Stanisław August Poniatowski coronation robes.jpg Герб роду Панятоўскіх Станіслаў II Аўгуст Панятоўскі Stanislovas II Augustas Poniatovskis Stanisław II August Poniatowski

Дапаўняльныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

  • Ганна Ягелонка (15751596) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, фактычна кіраўнікамі дзяржавы былі яе муж Стэфан Баторый і пляменнік Жыгімонт Ваза; такім чынам, Рэч Паспалітая ў 1575 — 1596 фармальна мела двух правіцеляў адначасова.

У Рэчы Паспалітай былі наступныя выпадкі разнагалоссяў па абранню караля і вялікага князя:

  • Максіміліян Габсбург (15751576) — імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі, абраны па падвойнай элекцыі 1575 г. адначасова з Баторыям;
  • Максіміліян Габсбург (15871589) — эрцгерцаг, сын імператара Максіміліяна II, абраны па падвойнай элекцыі 1587 г. адначасова з Жыгімонтам Вазам.
  • Карл Густаў, кароль Швецыі, па заключэнні Кейданскай уніі лічыцца сваімі прыхільнікамі за вялікага князя літоўскага ў 16551660;
  • Франсуа Луі Бурбон (1697) — прынц дэ Конці, абраны па падвойнай элекцыі 1697 г. адначасова з Аўгустам ІІ;
  • Станіслаў Ляшчынскі (13 ліпеня 17041706) — адначасова кароль польскі Станіслаў II, абраны канфедэрацыяй, да адрачэння ў 1706 годзе Аўгуста Моцнага уладарыў адначасова з ім;
  • Станіслаў Ляшчынскі (1733) — другі раз, адначасова кароль польскі Станіслаў II, абраны па падвойнай элекцыі 1733 г. адначасова з Аўгустам ІІІ.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Мяркуемы вялікі князь літоўскі, які ўпамінаецца ў Троіцкім і Васкрасенскім летапісы.
  2. 2,0 2,1 Упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1289 г.
  3. 3,0 3,1 Уладарыў разам з Кейстутам.