Ягайла

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Уладзіслаў II Ягайла
польск.: Władysław II Jagiełło
Wladislaus II Jagiello of Poland.PNG
«Ягайла». Партрэт пэндзля Марчэла Бачарэлі, 1768-1771 гады
вялікі князь літоўскі
1377 — 1381
Папярэднік: Альгерд
Пераемнік: Кейстут
вялікі князь літоўскі
1382 — 1386
Папярэднік: Кейстут
Пераемнік: Скіргайла (як намеснік Ягайлы ў 1386—1392)
Вітаўт (як князь літоўскі з 1392)
кароль польскі
1386 — 1434
Папярэднік: Ядвіга Анжуйская
Пераемнік: Уладзіслаў III Варненчык
 
Веравызнанне: хрысціянства
Нараджэнне: 1362
Вільня, Віленскае княства, Вялікае Княства Літоўскае
Смерць: 1 чэрвеня 1434[1]
Гарадок[d], Рускае ваяводства, Польскае Каралеўства
Пахаванне: Сабор Святых Станіслава і Вацлава
Дынастыя: Род Гедзімінавічаў і Дынастыя Ягелонаў
Бацька: Альгерд
Маці: Ульяна Аляксандраўна
Жонка: Ядвіга Анжуйская, Ганна Цэльская[d], Эльжбета Граноўская[d] і Соф'я Гальшанская
Дзеці: Эльжбета Баніфацыя Польская[d], Ядвіга Ягайлаўна[d], Уладзіслаў III Варненчык і Казімір IV Ягелончык

Яга́йла[заўв. 1] (~1352/1362, Вільня[2] — 1 чэрвеня 1434, Гарадок(укр.) бел., Рускае ваяводства[3]) — князь віцебскі[4], вялікі князь літоўскі (13771392), кароль польскі (13861434) і вярхоўны князь літоўскі (13921434)[заўв. 2][3]. Старэйшы сын вялікага князя Альгерда і цвярской князёўны Ульяны Аляксандраўны.

У 1380 годзе з мэтай стаць уладаром Вялікага Княства Літоўскага Ягайла падпісвае дагавор з Тэўтонскім ордэнам, накіраваны супраць свайго дзядзькі Кейстута, распачаўшы тым самым грамадзянскую вайну ў ВКЛ 1381—1384 гадоў, якая скончылася для яго спрыяльна. У 1385 годзе была падпісана Крэўская унія — пагадненне аб дынастычным саюзе паміж Польскім каралеўствам і Вялікім Княствам Літоўскім. У 1386 годзе прыняў каталіцтва і быў ахрышчаны як Уладзіслаў у Кракаве. Ажаніўшыся з маладой каралевай Ядвігай, быў каранаваны на трон Польшчы пад імем Уладзіслаў II Ягайла[5]. Неўзабаве паміж ім і сынам Кейстута Вітаўтам пачалася чарговая грамадзянская вайна, якая скончылася Востраўскім пагадненнем і перадачай фактычнай улады ў княстве Вітаўту. У 1410 годзе Ягайла разам з Вітаўтам кіраваў саюзным войскам падчас Грунвальдскай бітвы, пасля якой Тэўтонскі ордэн ужо не здолеў аднавіць сваю былую магутнасць.

Уласнае праўленне Ягайлы ў Польшчы, якое пачалося ў 1399 годзе пасля смерці каралевы Ядвігі доўжылася да 1434 года, заклаўшы падмурак для шматвяковай польска-літоўскай уніі. Стаў заснавальнікам дынастыі Ягелонаў[3][6], адной з галін Гедзімінавічаў, якая да канца XVI стагоддзя была кіроўнай у Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы[заўв. 3], і стала адной з самых уплывовых дынастый ў канцы сярэдневяковай і ранняй сучаснай(руск.) бел. Цэнтральнай і Усходняй Еўропы[7].

Паходжанне імя[правіць | правіць зыходнік]

З палітычнымі мэтамі вялікі князь Альгерд даваў дзецям ад другога шлюбу пераважна паганскія літоўскія імёны (хоць гэта не азначае што яны не былі ахрышчаныя)[заўв. 4][2]. Наконт этымалогіі імя «Ягайла» (як і імёнаў шэрагу вялікіх князёў літоўскіх), існуе некалькі версій паходжання імя.

Ягайла на кані. Фрэска ў замкавай капліцы ў Любліне, 1418 год

Расійскі лінгвіст Уладзіслаў Юргевіч(руск.) бел. выводзіў «Ягайлу» з хрысціянскага імені Якаў[8]. Беларускі пісьменнік В. Чаропка выказваў гіпотэзу пра яго сувязь з імем Іаган (Іван) — такая форма імені Іван сустракалася ў ваколіцах Віцебска, дзе гэты князь жыў некаторы час[9].

Сучасныя літоўскія даследчыкі называюць імя «Ягайла» (літ.: Jogáila) старажытным літоўскім імем[заўв. 5] і тлумачаць яго праз літоўскую мову як «Добры яздок» (літ.: jóti — «ехаць конна» і састарэлае літ.: gáilas — «моцны»)[10]. Дадзенае тлумачэнне яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя выказаў літовец Даўгдарыс у газеце «Tygodnik Petersburski(руск.) бел.» (ад 17 ліпеня 1850 года), у тым жа выданні іншы літоўскі аўтар Даніла прапаноўваў перакладаць гэта імя як «Калі жаль» (літ.: jei — «калі» і літ.: gailis — «жаль»). Усе гэтыя літоўскія тлумачэнні У. Юргевіч вызначыў як «кур'ёзныя»[11].

Беларускі даследчык Лявон Галяк звязваў элемент «-гайла» са скандынаўскімі geled — «чын», «становішча», або gal — «злосны», «шалёны»; а элемент «я-» тлумачыў як  — «але»[12].

Беларускі гісторык Павал Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцвіны» пры тлумачэнні элемента «-гайла» праводзіць паралель з індаеўрапейскай назвай gail, якая ўжывалася ў значэнні «высакародны», «заўзяты», «магутны», «палкі», «светлы», «слаўны», кельцкім g(h)al — «магчы» (для параўнання: літоўскае gal, gali — «магу», «можаш»), стараверхнянямецкім helid «герой», стараірландскім giall — «высакародны нашчадак», сярэдневерхненямецкіі geil (gail) — «бадзёры», «вясёлы», «гарэзлівы», «жвавы», «палкі», старапрускім gaylis — «белы», «светлы» (для параўнання: яцвяжскае gaila — «белы»[13]). Адсюль, у прыватнасці, імя Ягайла паводле меркавання П. Урбана (з улікам нoge — «важны», «высокі», «вялікі», «высакародны» і інш.) — «Ja-gailo — Jag-gailo — Hog-gailo» — значыла, імаверна, «Вялікі славай» або «Светлы славай»[14].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Маленства[правіць | правіць зыходнік]

Звесткі пра дакладную дату нараджэння Ягайлы застаюцца спрэчнымі. Шэраг гісторыкаў прытрымліваецца меркавання, што Ягайла быў другім або трэцім дзіцём Альгерда і княжны Ульяны, дачкі Аляксандра Міхайлавіча(руск.) бел., вялікага князя Цвярскога[3]. І, адпаведна, быў старэйшым сынам Альгерда ад гэтага шлюба[2]. Паводле новых даследаванняў, асабліва папулярнай у польскай гістарыяграфіі версіяй стала дата нараджэння Ягайлы ў 1362 годзе[15], адпаведна гэтай даты ён быў восьмым дзіцём у Ульяны . Мала што вядома аб ранніх гадах жыцця Ягайлы, ён быў нашчадкам дынастыі Гедзімінавічаў, верагодна, нарадзіўся ў Вільні, і рос ў праваслаўным беларускамоўным асяродку[2] (атрымаў у праваслаўі імя Якаў). Ягайла быў прызначаны Альгердам спадчынным уладальнікам трона ВКЛ[2].

Барацьба за ўладу ў Вялікім княстве[правіць | правіць зыходнік]

Вялікае Княства Літоўскае, кіраўніком якога, прызначаны воляю вялікага князя Альгерда, Ягайла стаў у 1377 годзе, было палітычным утварэннем, што складалася з неаднародных нацыянальна і палітычна сістэм: у першую чаргу, і пераважна, з тэрыторый былой Кіеўскай Русі, населеных славянамі[16] і этнічных балцкіх зямель на паўночным захадзе. Стаўшы вялікім князем пасля смерці бацька, спачатку Ягайла, як і бацька, засяродзіў сваю ўладу на паўднёвых і ўсходніх тэрыторыях, пакуль яго ўплывовы дзядзька Кейстут, князь Троцкі, працягваў кіраваць паўночна-заходнім рэгіёнам Вялікага княства[заўв. 6]. Аднак у хуткім часе такая сістэма падвойнага кіравання аказалася пад пагрозай[7].

У пачатку свайго праўлення, Ягайла быў заняты беспарадкамі на рускіх землях. У 1377—78, Андрэй Полацкі, старэйшы сын Альгерда, кінуў выклік уладзе Ягайлы, імкнучыся сам стаць вялікім князем. Пасля канфлікту з ім Ягайла авалодаў Полацкам. З-пад кантролю вялікага князя ўслед за Бранскам (1371) і Смаленскам (1375) выйшлі Валынь, Падолле (1377) і Севершчына (1379/1380)[17].

Ягайла і Вітаўт, (малюнкі з Хронікі Еўрапейскай Сарматыі Аляксандра Гваньіні, 1578 год)

У 1380 годзе Андрэй і яшчэ адзін яго брат, Дзмітрый, усталі на бок князя Маскоўскага Дзмітрыя супраць саюза Ягайлы з Мамаем, фактычным ханам Залатой Арды. У верасні 1380 года Ягайла адправіўся на злучэнне з Мамаем супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча[3] і прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай знаці, але, не дайшоўшы да Дона, даведаўся пра паражэнне Мамая ў Кулікоўскай бітве і павярнуў назад, асцерагаючыся, верагодна, удару ад полацкіх і бранскіх князёў Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў і жадаючы зрабіць стаўку на канкурэнта Мамая, Тахтамыша[18] (паводле іншай версіі[19], напаў на рускае войска, якое вярталася дадому, і авалодаў здабычай).

Пірава перамога маскавітаў над Залатой Ардой у доўгатэрміновым плане азначала тым не менш пачатак павольнага ўздыму Вялікага Княства Маскоўскага, якое стала у гэты час найбольш сур'ёзным канкурэнтам і пагрозай цэласнасці, дабрабыту і выжывання ВКЛ. Аднак, у 1380 годзе Масковія яшчэ была значна аслаблена велізарнымі стратамі, панесенымі ў час бітвы і, такім чынам, у тым жа годзе Ягайла меў усе магчымасці, каб пачаць барацьбу за панаванне з Кейстутам.

Хоць Кейстут першапачаткова падтрымаў волю Альгерда на прызначэнне Ягайлы на вялікае княжанне, троцкае баярства аднак, інтарэсы якога прадстаўляў Кейстут, уступіла ў канфлікт з віленскім. У лютым 1380 года Ягайла без узгаднення з Кейстутам заключыў перамір'е на пяць месяцаў з Лівонскім Ордэнам для абароны сваіх спадчынных зямель у Літве, а таксама Полацка, які ён толькі што адабраў у свайго брата і канкурэнта Андрэя Полацкага. Таксама Ягайла заключае таемнае пагадненне, падпісанае 31 мая 1380 года з вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна Вінрыхам фон Кніпродэ, згодна з якім ён пайшоў на абяцанне не аказваць Кейстуту і яго дзецям дапамогі у выпадку вайны з Тэўтонскім ордэнам у абмен на сумесны ненапад на землі, кантраляваныя бакамі ўгоды[20]. Калі Кейстут даведаўся пра гэта, ён распачаў першую ў ВКЛ Грамадзянскую вайну. Ужо ў кастрычніку Кейстут захапіў Вільню і, змусіўшы Ягайлу адрачыся ад прэтэнзій на трон, абвясціў сябе вялікім князем замест яго[21]. Ягайла быў адпушчаны, яму таксама былі вернуты яго вотчынныя землі (Крэва і Віцебск)[22].

Ягайла не адмаўляецца ад барацьбы. У 1381 годзе ён выкарыстоўвае мір з крыжакамі для здабыцця Полацка, у выніку чаго ў кампаніі па ўсталяванні ў горадзе прыхільнага да Ягайлы брата Скіргайлы удзельнічалі і тэўтонскія атрады[18]. Ужо ў маі—ліпені 1382 года Ягайла, скарыстаўшыся паўстаннем у Вільні сваіх прыхільнікаў а таксама незадаволеных антынямецкай палітыкай Кейстута купцоў, якая перашкаджала іх гандлю, вяртае пры дапамозе тэўтонцаў спачатку Вільню, а затым і Трокі[17]. 3 жніўня 1382 года войска Кейстута, Вітаўта і Любарта, з аднаго боку, і Ягайлы і магістра Лівонскага ордэна Вільгельма фон Фрымерсхайма, з другога, сустрэліся каля Трокаў. Кейстут і яго сын Вітаўт увайшлі у лагер для перагавораў, але былі падманутыя[23] і кінутыя вязнямі ў Крэўскі замак, дзе Кейстут, паводле звестак адных крыніц у прыпадку адчаю сам на сябе наклаў рукі, а згодна з іншымі крыніцамі — быў задушаны паводле загаду Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Казалі, што Ягайла распарадзіўся ўтапіць і жонку Кейстута, Біруту. Пасля забойства Кейстута Ягайла, аднак, дэманстрацыйна аказаў Кейстуту пашану, зладзіўшы яму ўрачыстае пахаванне паводле паганскага звычаю і запэўніўшы віленскае баярства ў сваёй невінаватасці, хоць ужо ў тыя часы распаўсюдзіліся чуткі пра датычнасць Ягайлы да забойства Кейстута. Вітаўт, у сваю чаргу, будучы спачатку зняволены разам са сваім бацькам Кейстутам, паспеў выратавацца, пераапрануўшыся ў жаночае адзенне яму удалось уцячы ў Тэўтонскую крэпасць Марыенбург[24].

Выгляд на «Княскую вежу» і руіны Крэўскага замка, фота пач. XX ст.

Ягайла сфармуляваў Дубіскі дагавор, у якім дзякаваў рыцарам за дапамогу ў барацьбе з Кейстутам і Вітаўтам, абяцаючы канчатковае хрышчэнне Літвы цягам чатырох гадоў і перадачу ім Жамойці на захад ад ракі Дубісы(руск.) бел., якая адасабляла Тэўтонскі ордэн у Прусіі ад яго адгалінавання ў Лівоніі. Аднак, калі Ягайла не ратыфікаваў дагавор, 30 ліпеня 1383 года рыцары абвясцілі Ягайлу вайну і ўварваліся ў Літву і захапілі Трокі[25], з 3-тысячным войскам да іх далучыўся Вітаўт. 21 кастрычніка Вітаўт быў ахрышчаны па каталіцкім абрадзе пад імем Віганд і 30 студзеня 1384 года ў Кёнігсбергу заключыў пісьмовы дагавор з крыжакамі, паводле якога ён станавіўся васалам Ордэна як законны князь троцкі і перадаваў яму Жамойць да ракі Нявежы і Ковенскую вобласць[26]. У час гэтай барацьбы Ягайла таксама быў вымушаны прызнаць пераход Полацка пад уладаранне Андрэя Альгердавіча і прызнаў вяртанне ў ВКЛ Дзмітрыя Бранскага, хоць у той жа час з вымарачных вотчын[заўв. 7] на Валыні было ўтворана Луцкае намесніцтва[24].

У гэты час Ягайла заключае саюз з вялікім князем маскоўскім, вялася падрыхтоўка да яго жаніцьбы з дачкой Дзмітрыя Данскога[27]. Каб рэалізаваць азначаны план, Ягайлу было неабходна скончыць вайну з Вітаўтам. Увесну 1384 года пачаліся тайныя перагаворы. Ягайла прапанаваў Вітаўту ў валоданне Валынь з Луцкам, абяцаў вярнуць Трокі. У ліпені Вітаўт даў згоду і вырашыў пазбавіцца ад апекі Тэўтонскага ордэна. Ён спаліў Георгэнбург і Новы Марыенбург і з войскам перабраўся ў Літву. Жадаючы ісці далей на ўмацаванне ўласнага ўнутранага становішча, Ягайла прыняў у ВКЛ Вітаўта, перадаўшы большую частку яго вотчыны (Гарадзенскае, Ваўкавыскае княствы, Падляшша, часткова Брэсцкую зямлю), хоць уласна Троцкая зямля засталася пад кіраваннем Скіргайлы[28]. У канцы верасня Ягайла і Вітаўт аблажылі Новы Марыенвердэр. 6 лістапада замак быў узяты і разбураны[29].

Дыпламатычныя перагаворы з суседзямі[правіць | правіць зыходнік]

Каб здабыць саюзнікаў і дзеля ўмацавання асабістага становішча, Ягайла увесь час шукае падтрымкі ў суседніх дзяржаў — Масковіі, Тэўтонскага ордэна і Польшчы. Яшчэ ў канцы 1382 года праз сваю маці Ульяну[30] Ягайла правёў перамовы з Маскоўскім княствам. Паводле дасягнутых дамоўленасцей, князі Ягайла, Скіргайла і Карыбут цалавалі крыж маскоўскаму князю Дзмітрыю Данскому, яго стрыечнаму брату Уладзіміру Храбраму(руск.) бел.[заўв. 8] і іх дзецям[31]. Іншая дамоўленасць, заключаная з маскоўскім манархам пры дапамозе пратэкцыі Ульяны Аляксандраўны, прадугледжвала шлюб яе сына Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога Соф'яй пры ўмове падпарадкавання літоўскага князя вярхоўнай уладзе князя маскоўскага (прызнання сябе «малодшым братам», «быць у волі») і прызнання праваслаўя дзяржаўнай рэлігіяй Вялікага Княства Літоўскага[32][заўв. 9]. Гэты варыянт, аднак, не дапамог бы спыніць накіраваныя на Літву крыжовыя паходы Тэўтонскага ордэна, рыцары якога лічылі праваслаўных ерэтыкамі, амаль язычнікамі[7][33].

Сучасная панарама на замак Вавель у Кракаве — рэзідэнцыю польскіх каралей.

З азначаных прычын Ягайла аддаў перавагу блоку з Польскім каралеўствам, з пасламі якога вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб'яднаць сілы абедзвюх дзяржаў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. Малапольскай шляхце важна было забяспечыць спакой сваіх межаў з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У перспектыве польскія магнаты разлічвалі, відаць, на павелічэнне сваіх прывілеяў[34], дамінаванне ў суседняй дзяржаве, таксама іх цікавіла набыццё маёнткаў на ўрадлівых землях Валыні і Падолля[35] (апошняе з часоў Гедзіміна трапіла ў сферу ўплыву як ВКЛ, так і Польшчы, з прычыны чаго станавілася аб'ектам ваенных канфліктаў у сярэдзіне XIV стагоддзя). Прыход на польскі пасад літоўскага князя меркавана мог зняць напружанасць па ўсіх былых землях Галіцка-Валынскага княства, а таксама знаменаваў бы перамогу антынямецкай арыстакратычнай партыі, якая з палітычных прычын выступала супраць шлюбу каралевы[заўв. 10] Ядвігі з аўстрыйскімі Габсбургамі[36]. Гэтая партыя намагалася паменшыць аўстрыйскі ўплыў, прынесены папярэднім жаніхом Ядвігі Вільгельмам(руск.) бел.[37].

Крэўская унія. Шлюб з Ядвігай[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 1385 года віленская дэлегацыя правяла перамовы ў Кракаве з нагоды меркаванай дынастычнай уніі, а летам польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае. Акт Крэўскай уніі падпісалі 14 жніўня 1385 года ў княжацкай вежы Крэўскага замка[3]. Умовы ўніі у тым ліку ўключалі прыняцце каталіцтва, вяртанне зямель «скрадзеных» у Польшчы яе суседзямі, і «terras suas Lithuaniae et Russiae Coronae Regni Poloniae perpetuo applicare», што інтэрпрэтуецца гісторыкамі вельмі шырока, ад асабістай уніі паміж Літвой і Польшчай да поўнай інкарпарацыі Літвы ў Польшчу. Пагадненню ў Крэве даюцца ацэнкі адначасова і як дальнабачнаму, і як адчайна авантурнаму[заўв. 11]

Томаш Сасноўскі(польск.) бел.. «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе літоўска-польскую унію.

Ягайла мусіў ажаніцца з непаўналетняй 12-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысціць у яго братоў, сваякоў і іншых падданых, вызваліць палонных хрысціян (палякаў), заплаціць 200 тыс. фларынаў за зрыў пагаднення аб шлюбе Ядвігі з Вільгельмам Габсбургам(руск.) бел., вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага. Існуе меркаванне, што тэкст пагаднення з гэтымі ўмовамі вядомы толькі паводле пазнейшых, падробленых самімі палякамі спісаў[38].

12 лютага 1386 года Ягайла прыбыў у Кракаў. Канчатковае зацвярджэнне уніі адбылося 15 лютага 1386 года, калі Ягайла быў ахрышчаны ў Вавельскім кафедральным саборы Кракава і з тых часоў афіцыйна выкарыстоўваў імя Уладзіслаў[3] або яго лацінскую версію.

Помнік Ягайлу і Ядвізе ў Будайскай крэпасці. Скульптар Далюце Матуляйце(літ.) бел..

18 лютага адбылося вянчанне з дванаццацігадовай Ядвігай. 4 сакавіка Ягайла быў урачыста каранаваны арцыбіскупам гнезненскім(укр.) бел. Бадзантам(польск.) бел. і афіцыйна пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі Ягайлавічаў (Ягелонаў)[заўв. 12]. Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб'яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы не толькі паганскую Жамойць, якая складала каля 8 % насельніцтва княства, але і праваслаўных ліцвінаў і русінаў. Палякі ў саюзе з Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэння магутнай Польшчы, уратавання краіны ад анархіі, што ўзнікла ў перыяд міжкаралеўя. Уладзіслаў II Ягайла і каралева Ядвіга правілі як манархі сумесна[заўв. 13]. Хоць Ядвіга, мабыць, мела мала рэальнай улады, большасць палітычных абавязкаў перайшла да Ягайлы, пакінуўшы Ядвізе час для ўдзелу ў культурнай і дабрачыннай дзейнасці.

У хуткім часе пасля каранацыі Ягайла з Ядвігай прыехалі ў Вільню, дзе знішчылі паганскія фетышы — непагасны агонь Пяруна, свяшчэнных змей, паганскія ўрочышчы; новаахрышчаным раздавалі белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, таму асобныя язычнікі хрысціліся па два і болей разы. Ягайла выдаў дазвол на ўтварэнне каталіцкага Віленскага біскупства і 7 плябаній (прыходаў) на чале з біскупам Андрэем Ястрабцом, былым духаўніком Лізаветы Венгерскай. У час паездак па землях сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касцёлаў і кляштароў[заўв. 14] для пашырэння каталіцтва. У 1388 годзе Папа Урбан VІ сваёй булай ухваліў стварэнне ў Вільні каталіцкае біскупства, якое ўключала ў т.л і Жамойць, у значнай ступені кантраляванай Тэўтонскім ордэнам. Спачатку біскупства кіравалася Папскім прастолам, але з 1418 года перайшло ў падпарадкаванне да Гнезна(руск.) бел.[33][39].

Каралеўскае хрышчэнне выклікала зварот у каталіцтва большасці Ягайлавага двара і шляхты, а таксама масавыя хрышчэнні ў літоўскіх рэках, што стала пачаткам канчатковай хрысціянізацыі Літвы. Нягледзячы на тое, што этнічная літоўская шляхта(руск.) бел. перайшла галоўным чынам у каталіцтва, як паганства, так і праваслаўе заставаліся шырока распаўсюджанымі сярод сялян.

Кіраўнік Літвы і Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

Неўзабаве пасля ўступлення Ягайлы на польскі пасад, ён надаў Вільні Магдэбургскае права (на ўзор Кракава, які ўжо яго меў). Палітыка аб'яднання дзвюх прававых сістэм, якую распачаў Ягайла, была абмежаванай і нераўнамернай, але з цягам часу набыла трывалы ўплыў. Да моманту заключэння Люблінскай уніі ў 1569 годзе не існавала вялікай розніцы паміж адміністрацыйнай і судовай сістэмамі, што дзейнічалі ў Літве і Польшчы.

Каралеўская пячатка Уладзіслава II Ягайлы.

Вяртаючыся ў Польшчу, Ягайла пакінуў намеснікам, дэ-факта амаль вялікім князем, свайго брата Скіргайлу, праз якога стаў кіраваць Літвой, лічачы яе часткай сваёй новай дзяржавы. Так вынікала і з умоў заключанай Крэўскай уніі.

Адным са следстваў Ягайлавых дзеянняў павінна было стаць паляпшэнне становішча каталікоў у Літве за кошт праваслаўнай часткі шляхты. З мэтай умацавання сваёй апоры і пашырэння каталіцтва сярод феадалаў княства ён выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога феадалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасці[3], недасяжныя для праваслаўнай шляхты[40]. Гэта выклікала вялікае незадавальненне ў праваслаўнай знаці.

Хрышчэнне Ягайлы не прыпыніла ваенныя кампаніі тэўтонскіх рыцараў, якія сцвярджалі, што хрышчэнне было прытворствам, магчыма, нават ерассю, і аднавілі свае ўварванні на падставе таго, што язычніцтва ў Літве не выкаранена. Аднак, ім стала цяжэй знаходзіць фармальныя прычыны для сваіх паходаў, больш за то яны сутыкнуліся з узрасталай пагрозай свайго існавання, якая зыходзіла ад альянсу Каралеўства Польскага і Літвы.

З-за збліжэння Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай Тэўтонскі ордэн на гэты раз заключыў саюз з Андрэем Альгердавічам, які стаў дзейнічаць сумесна з залежным ад Вялікага Княства Літоўскага смаленскім князем Святаславам, што ўрэшце стала прычынай разгрому смаленскіх атрадаў і павелічэння залежнасці княства ад ВКЛ (наступны князь Смаленскага княства, Юрый Святаслававіч(руск.) бел., фактычна быў прызначаны Скіргайлам, ён жа прызнаў залежнасць ад Ягайлы і Скіргайлы)[41].

Ідучы на паўторнае ўмацаванне сваіх пазіцый у ВКЛ, Ягайла адправіў у Вільню ўласнага намесніка, пакінуў за Скіргайлам Трокі і далучыў да яго зямлі амаль усё тагачаснае Віленскае ваяводства (Менскае княства і Падняпроўскія воласці), фармальна яму таксама быў перададзены Полацк, які фактычна працягваў трымаць Андрэй. Зімою 1388 года Скіргайла здолеў усталяваць фактычны кантроль над Полацкам[42].

Супрацьстаянне з Вітаўтам[правіць | правіць зыходнік]

У 13881389 гадах праўленне Ягайлы ў Вялікім Княстве Літоўскім ускладнілася супрацьстаяннем з Вітаўтам, які быў абураны ўладаннямі Скіргайлы, нададзеных яму за кошт вотчыны Вітаўта[43]. Выражаючы незадавальненне аўкштайцкіх баяраў рэзкім узмацненнем інтэграцыі з Польшчай, Вітаўт зноў перайшоў на бок Тэўтонскага ордэна, чым распачаў другі эпізод грамадзянскай вайну ў Літве з намерам стаць вялікім князем. У абмен Вітаўт абяцаў перадаць Ордэну Жамойць аж да Нявежы. Ягайла ў адказ Вітаўту пазбавіў яго Падляшша і Берасцейскай зямлі, хоць спроба мазавецкіх атрадаў замацавацца ў апошняй (землі былі перададзены Янушу Мазавецкаму(руск.) бел.) аказалася беспаспяховай.

4 верасня 1390 года сумесныя сілы Вітаўта і тэўтонскага Вялікага магістра Конрада фон Валенрода аблажылі Вільню, якая ўтрымлівалася Скіргайлам з аб'яднаным польска-літоўскім войскам[7]. Хоць рыцары знялі аблогу замка праз месяц, яны ператварылі амаль увесь горад па-за межамі крапасной сцяны ў руіны. Аднак барацьба паміж Вітаўтам і Ягайлам на гэтым не скончылася, наадварот, стаў відавочным нарастаючы ўплыў сапернікаў Ягайлы і ўсё меншая яго падтрымка з боку мясцовай шляхты[44].

Другі этап супрацьстаяння пачаўся пасля вяселля адзінай дачкі Вітаўта Соф'і з вялікім князем маскоўскім Васілём Дзмітрыевічам 21 студзеня 1391 года, гэты шлюб дазваляў гаварыць аб Васілю як аб патэнцыйным саюзніку Вітаўта ў барацьбе супраць Ягайлы[45]. Актывізаваў свае дзеянні Тэўтонскі ордэн — увосень 1391 года крыжакі арганізавалі новы паход на Вільню, узрасла пагроза ўварвання рыцараў на ўласна каронныя землі, цэнтрам нестабільнасці станавілася таксама Добжынская зямля, Сілезія рыхтавала антыпольскую кааліцыю еўрапейскіх дзяржаў[46]. Зацяжны канфлікт, які спусташаў рэсурсы абодвух бакоў урэшце рэшт прымусіў Ягайлу і Вітаўта пайсці на мір, 4 ліпеня 1392 года адбылася сустрэча Ягайлы і Вітаўта ў маёнтку Востраў каля Ліды[47]. Было падпісана пагадненне[3], паводле якога Вітаўт прызнаваўся вялікім князем (magnus dux) пры фармальным вяршэнстве Вярхоўнага князя (dux supremus) у асобе польскага манарха[48], а Ягайла перадаваў у яго ўладанне Віленскае, Троцкае княствы, Луцк і Уладзімір-Валынскі, Скіргайла страчваў Троцкае княства і атрымліваў Крамянец з фармальным правам на Падолле[49] і абяцаннем Вітаўта дапамагчы дабіцца Кіеўскага стальца[50].

Адна з захаваўшыхся грамат, у якой Вітаўт прысягае Ягайлу і Каралеўству Польскаму «на вернасць і ўсякія абавязкі», лацінская мова (Камянец, 1404 год).

Падтрымліваючы распачатую Вітаўтам палітыку на скасаванне ўдзельных княжанняў у складзе ВКЛ, Ягайла садзейнічаў апошняму. У 1393 годзе адправіў на дапамогу Вітаўту войскі на задушэнне бунта свайго роднага брата Свідрыгайлы, які намагаўся захапіць віцебскае княжанне. Неўзабаве паўстанне падтрымалі Орша і Друцк, хоць узброенае супраціўленне аказала толькі Орша[51]. Свідрыгайла у рэшце біў разбіты і палонным адпраўлены пад варту ў Кракаў.

Вітаўт у хуткім часе пачаў дабівацца незалежнасці ВКЛ ад Польшчы, ведучы вельмі самастойную палітыку[52][53]. 23 красавіка 1398 года паміж Вітаўтам і тэўтонцамі быў заключаны Салінскі дагавор, названы па востраву Салін у вусці ракі Нявежы(руск.) бел., дзе ён быў падпісаны. Літва пагадзілася саступіць Жамойць і дапамагчы Тэўтонскаму ордэну ў кампаніі супраць Пскова, а ордэн пагадзіўся дапамагчы Літве ў кампаніі супраць Ноўгарада[52]. Неафіцыйна Вітаўт заручыўся на Саліне згодай Ордэна на свае планы дабівацца поўнай незалежнасці ад Польшчы; на святкаваннях у гонар падпісання Салінскага дагавора Вітаўт быў адзінадушна абвешчаны князямі і баярамі ВКЛ «каралём Літвы і Русі». Гэта выклікала насцярожанае стаўленне да дагавора польскага караля Ягайлы, а планы захопу Ноўгарада і Пскова прывялі да пагаршэння адносін ВКЛ з гэтымі землямі, а таксама з вялікімі княствамі Маскоўскім і Цвярскім. Сур'ёзнай рэальнай падтрымкі ў рэалізацыі сваіх экспансіянісцкіх планаў Вітаўт не атрымаў, ўсё скончылася тым, што войска Вітаўта і яго саюзнікі, у тым ліку хан Тахтамыш з Белай Арды(руск.) бел., былі разбітыя Залатой Ардой ў бітве на Ворскле, што спыніла яго амбіцыі на ўсходзе, змусіўшы Вітаўта зноў вярнуцца пад пратэктарат Ягайлы[7][53]. У 1401 годзе паміж дзяржавамі была заключана Віленска-Радамская унія. Яна пацвярджала статус Вітаўта ў якасці вялікага князя пад вяршэнствам Ягайлы, абяцаючы пры гэтым тытул вялікага князя для спадчыннікаў Ягайлы, а не Вітаўта[заўв. 15]. У выпадку, калі пасля смерці першага спадчынніка не будзе, літоўская шляхта мусіла абраць новага манарха[54][55]. Паколькі на момант падпісання дакумента законныя спадчыннікі адсутнічалі, наступствы уніі былі непрадказальныя, але яе заключэнне наладжвала сувязі паміж польскай і літоўскай шляхтай, а абарончы саюз дзвюх дзяржаў узмацняў пазіцыі літоўскай дзяржавы ў барацьбе супраць Тэўтонскага ордэна, хоць пры гэтым Польшча афіцыйна ўстрымлівалася ад падтрымкі любога з бакоў. Гэты дакумент пакідаў прывілеі польскай шляхты некранутымі, адначасова з тым ён гарантаваў павелічэнне ўлады літоўскай шляхты. Такім чынам, Віленска-Радамская унія павялічыла падтрымку Ягайлы з боку Літвы[52].

Смерць Ядвігі. Дагаворы з Ордэнам[правіць | правіць зыходнік]

22 чэрвеня 1399 года Ядвіга нарадзіла дачку, якую ахрысцілі пад імем Альжбета Баніфацыя(англ.) бел., але праз месяц і маці, і дачка сканалі, пакінуўшы Ягайлу адзінаўладным кіраўніком Каралеўства Польскага і без нашчадкаў. Ядвігіна смерць падарвала права Ягайлы на сталец, да таго ж у каралеўстве ўсплылі на паверхню старыя канфлікты паміж шляхтай Малой Польшчы і шляхтай Вялікай Польшчы.

Ягайла ў каралеўскай кароне. Фрэска 1475—1480 гадоў.

У 1402 годзе Ягайла адказаў на выступленні супраць яго ўлады новым шлюбам, заключыўшы саюз з унучкай Казіміра Вялікага і дачкой графа Цэльскага(руск.) бел., Ганнай(руск.) бел. з дынастыі Пястаў. Гэты крок зноў зрабіў легітымным яго праўленне.

23 мая 1404 года паміж Тэўтонскім Ордэнам, Польшчай і ВКЛ быў падпісаны Рацёнжскі дагавор, умовы якога фактычна паўтаралі ўмовы Салінскага дагавору 1398 года[заўв. 16]: ВКЛ прызнавала ўсходнюю частку Жмудзі за Ордэнам; Вітаўт абавязваўся не прымаць да сябе збеглых жамойтаў, аказваць садзейнічанне Ордэну супраць любых ворагаў (апрача Польшчы), вялікі магістр Конрад фон Юнгінген ад імя Ордэна пацвердзіў атрыманне Польшчай права выкупу ад Ордэна спрэчнай Добжынскай зямлі і горада Златарыі(руск.) бел. за 40 тысяч злотых. Ордэн мусіў садзейнічаць ВКЛ у здабыцці Смаленска і Ноўгарада[54].

Абодва бакі мелі практычныя прычыны для падпісання дагавора ў гэты момант: ордэну патрабаваўся час, каб умацаваць зноў набытыя землі, палякі і ліцвіны мусілі вырашыць справу з тэрытарыяльнымі праблемамі на ўсходзе і ў Сілезіі.

Паводле дамоўленасці паміж Ягайлам і Вітаўтам апошняму пажыццёва перадавалася Заходняе Падолле(укр.) бел., якім у якасці васала Вітаўта мусіў кіраваць Свідрыгайла. Узамен Вітаўт 20 верасня ў Камянцы-Падольскім прынёс Ягайлу новую чарговую васальную прысягу.

Акрамя гэтага, у 1404 годзе Ягайла правёў перагаворы ва Уроцлаве з імператарам свяшчэннарымскім Вацлавам IV, які прапанаваў вярнуць Сілезію Польшчы, калі Ягайла падтрымае яго ў барацьбе за ўладу ў межах Свяшчэннай Рымскай Імперыі[56]. Ягайла адмовіўся ад прапановы, не жадаючы абцяжарваць сябе новымі ваеннымі абавязацельствамі на захадзе[57].

Вялікая вайна[правіць | правіць зыходнік]

ВКЛ і Польшча ў пач. XV ст.

У снежні 1408 года Ягайла і Вітаўт правялі стратэгічныя перамовы ў Наваградскім замку, дзе яны вырашылі распаліць паўстанне ў Жамойці(руск.) бел., кантраляваную Тэўтонскім ордэнам, каб адцягнуць нямецкія сілы ад Усходняга Памор'я. Ягайла паабяцаў за яго падтрымку вяртанне Жамойці Літве ў будучым мірным дагаворы[58]. Паўстанне, якое пачалося ў маі 1409 года, спачатку вызвала слабы водгук тэўтонцаў, якія яшчэ не паспелі замацавацца ў Жамойці і пабудаваць там замкі. Але ўжо ў чэрвені дыпламаты Ордэна пры каралеўскім двары ў Абарніках(руск.) бел. дамагаліся ад шляхты Польскага каралеўства нейтралітэту ў супрацьстаянні Літвы і Ордэна[59]. Ягайла, аднак, насуперак меркаванню двара паведаміў вялікаму магістру Ульрыху фон Юнгінгену, што калі тэўтонцы будуць намагацца задушыць Жамойць, то ён ўмяшаецца. Гэтая акалічнасць змусіла Ордэн абвясціць вайну палякам 6 жніўня, аб чым Ягайла даведаўся 14 жніўня ў Новым Корчыне(англ.) бел.[59].

Замкі, якія ахоўвалі паўночныя межы, былі ў такім дрэнным стане, што тэўтонцы з лёгкасцю захапілі Златарыю(руск.) бел., Добжынь(укр.) бел. і Бабраўнікі(польск.) бел., сталіцу Добжынскай зямлі, у той час як нямецкія бюргеры запрасілі іх у Быдгашч.

Польскі кароль прыбыў на месца падзей у канцы верасня, адваяваў Быдгашч на працягу тыдня і пры пасрэдніцтве Вацлава IV 8 кастрычніка прыйшоў да пагаднення з Ордэнам, паводле якога было заключана перамір'е «да заходу сонца» 24 чэрвеня 1410 года. Па ім абодва бакі захоўвалі ўладанні на час падпісання пагаднення, а палякі абавязваліся не дапамагаць жамойтам і іх саюзнікам. На працягу зімы два войскі рыхтаваліся да генеральнага сутыкнення. Ягайла падрыхтаваў стратэгічнае сховішча прыпасаў у Плоцку ў Мазовіі і зладзіў пантонны мост, пабудаваны і перанесены на поўнач уніз па Вісле[60].

Адначасова з ваеннымі прыгатаваннямі абодва бакі развязалі наступ на дыпламатычным фронце. Рыцары накіравалі лісты манархам Еўропы, малюючы свой чарговы крыжовы паход супраць язычнікаў[61], Ягайла супрацьпаставіў гэтым захадам свае пасланні да манархаў Еўропы, абвінавачваючы Ордэн у планах скарэння ўсяго свету[62]. Гэтыя меры прыцягнулі шмат замежных рыцараў на кожны з бакоў. Вацлаў IV падпісаў абарончы саюз з палякамі супраць Тэўтонскага Ордэна; яго брат, Жыгімонт Люксембургскі, уступіў у саюз з Ордэнам і абвясціў вайну супраць Польшчы 12 ліпеня, хоць яго венгерскія васалы адмовіліся ад закліку да зброі[63].

Грунвальдская бітва. Перамога саюзнікаў[правіць | правіць зыходнік]

Войны ВКЛ і Польшчы з Тэўтонскім ордэнам, 1377—1434 гады.

Калі вайна аднавілася ў чэрвені 1410 года, Ягайла прасунуўся ў глыб Тэўтонскіх тэрыторый на чале[3] арміі з складзенай прыкладна з 20 тысяч конных шляхціцаў, 15 тысяч узброеных людзей простага паходжання, і 2 тысяч прафесійных вершнікаў, якіх у асноўным нанялі ў Чэхіі. Пасля перасячэння Віслы цераз пантонны мост(польск.) бел. у Чэрвінску(бел. (тар.)) бел., яго войскі сустрэліся з арміяй Вітаўта, якая налічвала 11 тысяч лёгкіх кавалерыстаў, сярод якіх былі ліцвіны, жамойты і татары[64]. Войска Тэўтонскага ордэна налічвалася каля 18 тысяч кавалерыі, у асноўным немцаў, і 5 тысяч пяхоты. 15 ліпеня бакі сышліся ў Грунвальдскай бітве, адной з самых буйных і жорсткіх бітваў Сярэднявечча[65]. Ягайла ўзначальваў усе саюзныя войскі (90 харугваў, каля 32 тысяч чалавек), якія атрымалі настолькі ўпэўненую перамогу, што войска Тэўтонскага ордэна было практычна знішчана, а большасць яго ключавых камандзіраў загінула ў баі, у тым ліку вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген і вялікі маршал Фрыдрыха фон Wallenrode(ням.) бел.. Страты забітымі склалі тысячы ваяроў з абодвух бакоў[64].

Войцех Косак. «Грунвальд», 1931 год.

Шлях на сталіцу Тэўтонскага ордэна Марыенбург быў адкрытым, горад не абараняўся, але па не ясных прычынах Ягайла вагаўся з намерам пераследаваць праціўніка[66]. Войскі засталіся на полі бою яшчэ на тры дні і ўсё ж рушылі да сталіцы крыжакоў 17 ліпеня, праходзячы ў сярэднім па 15 км за дзень[67]. Асноўныя саюзныя сілы прыбылі к добра ўмацаванаму Марыенбургу толькі 26 ліпеня 1410 года. Гэтая затрымка дала новаму магістру Генрыху фон Плаўэну(бел. (тар.)) бел. дастаткова часу для арганізацыі абароны[68][69]. Неэфектыўнасць аблогі крэпасці тлумачацца пэўнымі даследнікамі непрыступнасцю ўмацаванняў[68], высокімі стратамі ў саюзным войску, нежаданнем саюзнікаў ісці на вялікую рызыку або іх намерам трымаць Ордэн аслабленым, але не пераможаным, каб не парушыць баланс сіл паміж Польшчай (якая хутчэй за ўсё стала б уладальніцай большасці маёмасці Ордэна пры яго татальным знішчэнні) і Вялікім Княствам Літоўскім, але ўсе гэтыя тэорыі за адсутнасцю крыніц застаюцца толькі меркаваннямі[70][70].

Выгляд на сталіцу рыцараў Тэўтонскага ордэна і замак у Марыенбургу, фота ~1890—1905

Вайна скончылася ў 1411 годзе Таруньскім мірам, у якім ні Літва, ні Польшча не здолелі ў поўнай меры скарыстацца сваёй перавагай і вынікамі разгромнай перамогі над Ордэнам, што выклікала вялікую незадаволенасць у мясцовай шляхты. Польшча вярнула Добжынскую зямлю, Літва атрымала Жамойць, а Мазовія — невялікую тэрыторыю за ракой Вкра(руск.) бел.. Аднак большая частка тэрыторыі Тэўтонскага ордэна, у тым ліку гарады, якія здаліся, засталася некранутай. Ягайла пачаў працэс вызвалення з палону многіх высокапастаўленых асоб з ліку крыжаносцаў за дастаткова сціплыя выкупы. Тым не менш, вялікія памеры ваенных рэпарацый былі значным фінансавым цяжарам для рыцараў, які спарадзіў унутраныя канфлікты і эканамічны спад. Ордэн так і не здолеў аднавіць сваю былую моц[71]. Перамога ў вайне спыніла агрэсію яго і абумовіла заняпад Тэўтонскага ордэна як дзяржавы, садзейнічала эканамічнаму развіццю Польшчы і ВКЛ, якія атрымалі магчымасць шырэй удзельнічаць у міжнародным гандлі на Балтыйскім моры.

Пры гэтым няздольнасць скарыстацца перамогай больш выгадным чынам выклікала рост апазіцыйных настрояў у польскай шляхты да Ягайлы пасля 1411 года, якія падсілкоўваліся перадачай Вітаўту спрэчнага паміж Польшчай і Літвой Падолля[72]. У намаганнях абысці сваіх крытыкаў Ягайла паспрыяў лідару супрацьлеглай партыі Мікалаю Тромбу(руск.) бел. стаць архібіскупам гнезненскім(руск.) бел. і замяніўшы яго ў Кракаве Войцехам Ястшэмбцам(руск.) бел., які быў прыхільнікам Вітаўта[72]. Ён таксама імкнуўся стварыць больш саюзнікаў у Літве. На Гарадзельскім сойме (1413), які юрыдычна замацоўваў унію Літвы і Польскага каралеўства, было вырашана, што ВКЛ без волі польскага караля і сойму не абірае сабе вялікага князя, у сваю чаргу Польшча без ведама ВКЛ не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў феадалаў ВКЛ. Адначасова Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна феадалаў католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць ільготы каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаванне адасобленасці ўлады вялікага князя[55][73].

Канстанцкі сабор. Апошнія канфлікты[правіць | правіць зыходнік]

Дыспут гусіцкіх тэолагаў у прысутнасці Ягайлы, мал. XV ст.

У 1414 годзе з шэрагу спарадычных сутыкненняў паміж Польшчай і Літвой, з аднаго боку, і Тэўтонскім ордэнам пачаўся новы канфлікт, вядомы пад назвай «Галодная вайна», у якой Ордэн шырока прымяняў тактыку выпаленай зямлі, якая ў Сярэднявеччы абумоўлівалася спальваннем пасеваў на палях з мэтай знішчэння крыніц харчавання для праціўніка. Але усе бакі канфлікту былі надта знясіленыя папярэдняй вайной, каб рызыкаваць у вялікіх бітвах, таму барацьба вычарпалася ўжо да восені[72]. Ваенныя дзеянні ўспыхвалі аж да 1419 года, калі ў час Канстанцкага сабора іх прыпыніла настойлівасць папскага легата[72].

Канстанцкі сабор аказаўся паваротным момантам як для тэўтонскіх крыжовых паходаў, так і для шэрагу іншых еўрапейскіх канфліктаў. Вітаўт адправіў у 1415 годзе дэлегацыю, якая ўключала мітрапаліта Кіеўскага(укр.) бел. Грыгорыя Цамблака і назіральнікаў. Яны прыбылі ў Канстанц у канцы года, каб выказаць сваю прыхільнасць «хрышчэнню вадой, а не крывёю»[74].

Польскія пасланцы, сярод якіх былі Мікалай Тромба(руск.) бел., Завіша Чорны і Павел Уладковіц(польск.) бел., дабіваліся спынення прымусовага хрышчэння і агрэсіі Ордэна супраць Літвы і Польшчы[75]. У выніку польска-літоўскай дыпламатыі сабор, хоць і шакаваны пытаннем Уладковіца пра легітымнасць манаскай дзяржавы, адмовіў Ордэну ў яго намеры і далей працягваць ваенныя дзеянні, накіраваныя на прымусовую хрысціянізацыю жамойтаў у Польшчы і ВКЛ[76].

Дыпламатычны кантэкст у Канстанцы ўключаў таксама паўстанне багемскіх гусітаў, якія бачылі ў Польшчы саюзніка ў сваіх войнах супраць Жыгімонта Люксембургскага, які мусіў стаць новым каралём Багеміі. У 1421 годзе Часлаўскі сойм афіцыйна абвясціў Жыгімонта Люксембургскага зрынутым і прапанаваў карону Ягайлу пры ўмове згоды з рэлігійнымі прынцыпамі Чатырох пражскіх артыкулаў, на што атрымалі адмову[заўв. 17][55][77].

У 1422 годе Ягайла разам з Вітаўтам былі зноў уцягнуты яшчэ ў адну вайну супраць тэўтонцаў, вядомую як Голубская. Баявыя дзеянні працягваліся каля двух месяцаў і скончыліся перамогай польска-літоўскага боку яшчэ да падыходу імперскіх падмацаванняў Ордэна. У выніку быў заключаны Мельнскі мір, паводле якога крыжакі саступалі Польшчы частку Куявіі з Нешавай[заўв. 18] і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзій на Жамойць, якая паводле ўмоў Таруньскага міра мусіла быць перададзенай Ордэну пасля смерці Вітаўта. Літва атрымала Жамойць з портам Паланга, але Клайпеда засталася ў Ордэна[55]. Гэтая мяжа праіснавала каля 500 гадоў, да 1920 года. Мельнскі мір завяршыў эпоху ў войнах Ордэна з Літвой, але мала што зрабіў для ўрэгулявання доўгатэрміновых праблем Ордэна з Польшчай. Пазней спарадычныя ваенныя канфлікты(руск.) бел. ўспыхвалі паміж Польшчай і рыцарамі яшчэ ў перыяд з 1431 па 1435 год[заўв. 19].

Раскол паміж Польшчай і Літвой пасля смерці Вітаўта ў 1430 годзе даў Ордэну новую магчымасць умяшання ў Польшчу. Ягайла падтрымаў свайго брата Свідрыгайлу ў якасці вялікага князя літоўскага[78], але калі Свідрыгайла з падтрымкай Тэўтонскага Ордэна і незадаволенай шляхты[79] паўстаў супраць польскага панавання ў Літве, палякі, пад кіраўніцтвам кракаўскага біскупа Збігнева Алясніцкага, акупіравалі Падолле, якое Ягайла аддаў Літве ў 1411 годзе, і Валынь[55]. У 1432 годзе прапольская партыя ў Літве выбрала брата Вітаўта Жыгімонта вялікім князем[78], што прывяло да ўзброенай барацьбы за літоўскую правапераемнасць, якая не згасала на працягу многіх гадоў пасля смерці Ягайлы[55][79].

Смерць і спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Саркафаг Ягайлы ў Вавельскім саборы.

У час падарожжа ў Перамышльскую зямлю(руск.) бел. на 48 годзе валадарання 72-х (або 82-х) гадовы Ягайла захварэў на прастуду, ад якой ужо не здолеў акрыяць[78][80], памёршы у Гарадку(бел. (тар.)) бел. ў 1434 годзе і пакінуўшы Польшчу свайму старэйшаму сыну Уладзіславу III, а Літву малодшаму Казіміру; абодва яшчэ былі непаўналетнімі на той момант[81][82]. Паводле патэтычнай версіі Яна Длугаша, Ягайла сканаў, слухаючы спеў салаўя.

Ягайла быў першым з літоўскай княжацкай дынастыі Гедзімінавічаў, якія насілі тытул таксама і каралёў польскіх. Заснаваная ім дынастыя Ягелонаў правіла абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. 48-гадовае валадарства Ягайлы было перыядам значных палітычных, эканамічных і культурных поспехаў у гісторыі Польшчы і ВКЛ. Сярод падзеяў велічэзнай важнасці эпохі яго праўлення вылучаюцца хрышчэнне Літвы і Грунвальдская бітва 1410, якая падарвала экспансію нямецкіх рыцараў у рэгіён. Аднак, літоўская спадчына не магла быць прынятая як само сабой зразумелае[83]. Расійскія гісторыкі і пісьменнікі XIX стагоддзя, аднак, як правіла, схільныя лічыць Ягайлу чалавекам невялікага розуму і слабага характару, які не мог адыграць вялікай ролі ў гісторыі. Наадварот, у польскай гістарыяграфіі яму звычайна прыпісваюць вялікія здольнасці і моцны ўплыў на ход гістарычных падзей.

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Герб Ягайлы «Пагоня» з яго надмагілля.

22 чэрвеня 1399 года першая жонка Ягайлы каралева Ядвіга Анжуйская нарадзіла яму дачку, якую ахрысцілі пад імем Альжбета Баніфацыя(англ.) бел., але праз месяц і маці, і дачка сканалі. Другая жонка, з якой Ягайла пабраўся шлюбам у 1402 годзе, Ганна Цэльская(руск.) бел. памёрла ў 1416 годзе, пакінуўшы дачку Ядвігу(англ.) бел.. У 1417 годзе Ягайла ажаніўся з Эльжбетай Граноўскай(руск.) бел., якая памерла ў 1420 годзе не пакінуўшы яму нашчадкаў. Праз два гады новай жонкай стала Соф'я Гальшанская, якая нарадзіла каралю трох сыноў, з якіх выжылі двое. Смерць у 1431 годзе прынцэсы Ядвігі, апошняга нашчадка дынастыі Пястаў, дала Ягайлу магчымасць абвясціць сыноў ад Соф'і Гальшанскай сваімі спадчыннікамі, хоць ён павінен быў улешчыць польскіх вяльможаў саступкамі, каб забяспечыць іх згоду, паколькі манархія была выбарнай.

  1. Лізавета Баніфацыя(англ.) бел. (1399)
  1. Ядвіга(руск.) бел. (1408—1431)
  1. Уладзіслаў III (1424—1444)
  2. Казімір (1426—1427)
  3. Казімір IV (1427—1492)

Генеалогія[правіць | правіць зыходнік]

Гедзімін
~1275
1341
Еўна
~1280
1344
Аляксандр Міхайлавіч
~1301
22.10.1339
Настасся Галіцкая
?
?
         
     
  Альгерд
~1296
май 1377
Ульяна Аляксандраўна
~1330
1392
     
   
1
Ядвіга Анжуйская
1374
17.07.1399
OO   18.02.1386
2
Ганна Цэльская
1380/81
21.01.1416
OO   29.01.1402
Ягайла
~1352/1362
1.06.1434
3
Эльжбэта Граноўская
1372
12.05.1420
OO   2.05.1417
4
Соф'я Гальшанская
~1405
21.09.1461
OO   7.02.1422
                   
   1    2    4    4    4
Лізавета Баніфацыя
 22.06.1399
 13.07.1399
 
Ядвіга
 8.04.1408
 8.12.1431
 
Уладзіслаў III
 31.10.1424
 10.11.1444
 
Казімір
 16.05.1426
 2.03.1427
 
Казімір IV
 30.11.1427
 7.6.1492
 

Цікавыя факты[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. У каталіцтве Уладзіслаў, магчыма, у праваслаўі Якаў. Ён вядомы пад рознымі імёнамі: літ.: Jogaila Algirdaitis; польск.: Władysław II Jagiełło; бел.: Ягайла. Гл. таксама: Імёны і тытулы Уладзіслава II Ягайлы(англ.) бел..
  2. Пры гэтым вялікім князямі літоўскімі адначасова заставаліся Вітаўт (1392—1430), Свідрыгайла (1430—1432), Жыгімонт Кейстутавіч (1432—1440).
  3. Дынастыя кіравала абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. А Ганна Ягелонка, апошні член каралеўскай сям'і, памёрла ў 1596 годзе.
  4. Згодна польскаму прафесару гісторыі Яну Тэнгоўскаму(польск.) бел. ў вялікага князя Альгерда ад першага шлюба з Марыяй Віцебскай было сямёра нашчадкаў, ў другім шлюбе з Ульянай нарадзілася ячшэ шаснаццаць.
  5. Гл. таксама Старажытныя літоўскія імёны (руск.) .
  6. Некаторыя гісторыкі пазначаюць такую сістэму кіравання тэрмінам «дыярхія» (Sruogienė-Sruoga 1987; Deveike 1950).
  7. Г. зн. вотчыны якія засталіся без гаспадара, пакінутыя пасля ўладальніка, памерлага без нашчадкаў.
  8. Быў жанаты на дачцэ Альгерда, Алене, т.ч. з'яўляўся шваграм Ягайлы.
  9. Гісторык Іван Меендорф(руск.) бел. выказаў меркаванне, што Ягайла ўжо мог быць праваслаўным: «У 1377 годзе Альгерд памёр, пакінуўшы Вялікае княства свайму сыну, Ягайле, праваслаўнаму…» (Meyendorff 1989, p. 205). Дзмітрый, аднак, зрабіў умовай шлюбу Ягайлы «павіннасць быць ахрышчаным у праваслаўную веру і аб'явіць сваё хрысціянства ўсім людзям» (Dvornik 1992, p. 221).
  10. Ядвіга была каранавана каралём польскім (rex poloni), таму што польская палітычная сістэма не прадугледжвала каралевы на чале дзяржавы(англ.) бел. Stone 2001, p. 8).
  11. Так паводле цытаты польскага гісторыка Ежы Клачоўскага(польск.) бел. «[пагадненне] адлюстроўвае выключную дальнабачнасць палітычных элітаў, якія кіравалі абедзвюма дзяржавамі» (Kłoczowski 2000, p. 55).
  12. Пытанне аб тым, ці быў ён польскім каралём, падвяргаецца сумненням: польскі гісторык прафесар Францішак Пекасінскі(руск.) бел. імкнецца давесці, што Ягайла быў толькі мужам польскай каралевы (каранаванай у 1384 годзе з тытулам «караля Польшчы», які яна насіла і ў шлюбе). Пасля смерці Ядвігі правы Ягайла на пасад былі пацверджаны каралеўскім саветам. З тых часоў і да 1795 года згода каралеўскага савета стала абавязковай для абрання караля.
  13. Так, у 1387 годзе Ядвіга ўзначальвала два паспяховыя ваенныя паходы да Чырвонай Русі, вяртаючы землі свайго бацькі Людовіка Венгерскага, якія былі перададзены ад Польшчы Венгрыі, і забяспечыла даніну Петру I, ваяводы Малдавіі(англ.) бел.. У 1390 годзе яна таксама асабіста адкрыла перамовы з Тэўтонскім ордэнам
  14. У тым ліку ў мястэчках Абольцы (цяпер Талачынскі раён) і Быстрыца (цяпер Астравецкі раён)
  15. У канцы 1401 года новая вайна супраць ордэна адцягнула рэсурсы ліцвінаў, якія вялі барацьбу на двух франтах пасля паўстанняў ва ўсходніх правінцыях. Адпушчаны да гэтых падзей на свабоду малодшы брат Ягайлы, Свідрыгайла, выбраў гэты момант, каб распачаць паўстанне на ўсходзе і абвясціць сябе вялікім князем(Housley 1992, p. 354). 31 студзеня 1402 года ён явіўся ў Марыенбург, дзе атрымаў падтрымку рыцараў.
  16. Да заключэння Рацёнжскага дагавору крыжакі, спасылаючыся на невыкананне Вітаўтам умовы Салінскага дагавору аб перадачы Ордэну Жмудзі, працягвалі агрэсію супраць ВКЛ, падтрымлівалі Свідрыгайлу як прэтэндэнта на велікакняжацкі трон. Пры гэтым яны ігнаравалі булу папы Баніфацыя IX ад 9 верасня 1403 года, якая афіцыйна забараняла крыжовыя паходы супраць ВКЛ. Вітаўт,у сваю чаргу, падтрымаў паўстанне ў Жамойці(руск.) бел. 1401—1404 гадоў, якое, зрэшты, скончылася няўдала.
  17. Пасля адмовы Ягайлы каралём Чэхіі быў пастуляваны (абраны завочна) Вітаўт, але ён запэўніў Папу, што знаходзіцца ў апазіцыі да ератыкоў. Паміж 1422 і 1428 гадамі пляменнік Ягайлы і Вітаўта, Жыгімонт Карыбутавіч быў накіраваны намеснікам у ахопленую вайной Чэхію, але без вялікага поспеху (Bideleux 1998, pp. 233–235; Turnbull & McBride 2004, pp. 11–12). Вітаўт прыняў прапанову Жыгімонта аб каралеўскай кароне ў 1429 годе, верагодна з дазвалення Ягайлы, хоць на шляху цераз Польшчу карона ўсё адно была перахоплена і каранацыі не адбылося.
  18. Для Польшчы умовы Мельнскага дагавора можна разглядаць як неадназначныя, бо ў выніку Ягайла адмовіўся ад прэтэнзій на Памеранію, Усходняе Памор'е і Хелмінскую зямлю(руск.) бел., за што атрымаў усяго толькі частку Куявіі з Няшавай(руск.) бел..
  19. Ваенныя дзеянні паміж Тэўтонскім ордэнам і Польскім каралеўствам успыхвалі таксама падчас вайны 1454—1466 гадоў і вайны 1519—1521 гадоў.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #119009927 // общий нормативный контроль — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 775.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Ягайло // Биографический справочник — Мн.: Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 714-715. — 737 с.
  4. Витебск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  5. Bojtár 2000, p. 182
  6. Нечаев В. М.(руск.) бел., Ягеллоны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Bojtár 2000, pp. 180–186
  8. Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.
  9. Чаропка В. Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх // «Беларускі гістарычны часопіс» № 6 (?), 2001. С. 42—53.
  10. Баранаўскас Т. Древние литовские имена (руск.) . Персанальны сайт Томаса Баранаўскаса (17 кастрычніка 2010).
  11. Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 28.
  12. Галяк Л. Аб паходжанні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына» № 6, 1993. С. 54—62.
  13. Свяжынскі У. Балты і балцкія гаворкі ў старажытнай Беларусі // «Кантакты і дыялогі» № 2/3, 1999.
  14. Урбан П. Старажытныя ліцвіны: Мова. Паходжанне. Этнічная прыналежнасць. — Мн.: Тэхналогія, 2003.
  15. Tęgowski 1999, pp. 124–125
  16. Stone 2001, p. 4
  17. 17,0 17,1 Шабульдо Ф. М(руск.) бел.. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского
  18. 18,0 18,1 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 119. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  19. Гумилёв Л. Н. От Руси к России (руск.) 
  20. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 117-118. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  21. Греков И. Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — С. 152—153.
  22. Хроника Быховца / Сост. и автор предисл. Н. Н. Улащик. — М.: 1966. — З. 62.(руск.) 
  23. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 119-120. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  24. 24,0 24,1 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 120. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  25. Urban W. Samogitian Crusade. — Chicago: Lithuanian Research and Studies Center, 2006. — ISBN 0-929700-56-2. — P.173—174(англ.) 
  26. Sužiedėlis S. Vytautas the Great // Encyclopedia Lituanica. — VI. — Boston, Massachusetts: Juozas Kapoc(ius, 1970—1978. — P. 208—209(літ.) 
  27. Gieysztor A. The kingdom of Poland and the grand duchy of Lithuania, 1370—1506 // The New Cambridge Medieval History c.1415-c.1500. — Vol. VII. — Cambridge University Press, 1998. — P. 731. — ISBN 0-521-38296-3.(англ.) 
  28. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 124. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  29. Christiansen E. The Northern Crusades. — London: Penguin Books, 1997. — P. 164—165. — ISBN 0-14-026653-4.(англ.) 
  30. Kiaupa Z. Kiaupienė J., Kunevičius A. The History of Lithuania Before 1795 / English ed. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 127—128. — ISBN 9986-810-13-2.(англ.) 
  31. Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С.35.
  32. Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч.1. — С.50-51.
  33. 33,0 33,1 Rowell 2000, pp. 709–712
  34. Dvornik 1992, p. 129
  35. Lukowski & Zawadzki 2001, p. 42
  36. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 123. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  37. Lukowski & Zawadzki 2001, p. 37
  38. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 125. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  39. Kłoczowski 2000, pp. 54–57
  40. Любавский М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии ВКЛючительно / М. К. Любавский — Минск: Беларуская навука, 2012. — С. 232. — 395 с. — (Помнікі гістарычнай думкі Беларусі).
  41. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 126. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  42. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 127-128. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  43. Mickūnaitė 1999, p. 157
  44. Gudavičius E. Lietuvos istorija. Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. — Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1999. — pp. 173—174. ISBN 9986-39-112-1.(літ.) 
  45. Kiaupa Z., Kiaupiene. J., Kunevičius A. The History of Lithuania Before 1795 (English ed.). — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — pp. 131—132. — ISBN 9986-810-13-2.(англ.) 
  46. Lukowski J., Zawadzki H. A Concise History of Poland. Cambridge University Press, 206. — p. 44. — ISBN 0-521-85332-X.(англ.) 
  47. Анатоль Грыцкевіч. Востраўскае пагадненне // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 465.
  48. Rowell 2000, p. 732
  49. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 128-129. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  50. Stone 2001, p. 10
  51. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 131-132. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  52. 52,0 52,1 52,2 Jasienica 1988, pp. 80–146
  53. 53,0 53,1 Dvornik 1992, pp. 222–225
  54. 54,0 54,1 Jasienica 1988, pp. 103–105
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 55,5 Stone 2001, p. 11
  56. New Cambridge Medieval History, 348.
  57. Polska Piastów 2005
  58. Karwasińska & Zakrzewski 1935, p. 21
  59. 59,0 59,1 Jasienica 1988, pp. 106–107
  60. Turnbull 2003, pp. 32–33
  61. Delbrück 1990, p. 526
  62. Jasienica 1988, p. 108
  63. Jasienica 1988, p. 110
  64. 64,0 64,1 Stone 2001, p. 16
  65. Bojtár 2000, p. 182; Turnbull 2003, p. 7
  66. Turnbull 2003, p. 7
  67. Urban 2003, p. 162
  68. 68,0 68,1 Stone 2001, p. 17
  69. Turnbull 2003, p. 73
  70. 70,0 70,1 Jasienica 1988, pp. 113–120
  71. New Cambridge Medieval History, 364.
  72. 72,0 72,1 72,2 72,3 Jasienica 1988, pp. 121–124
  73. Dvornik 1992, pp. 342–343; New Cambridge Medieval History, 775-6.
  74. Housley 1992, p. 361; Rowell 2000, p. 733
  75. Kłoczowski 2000, p. 73
  76. Housley 1992, pp. 351–361
  77. New Cambridge Medieval History, 353.
  78. 78,0 78,1 78,2 Sruogienė-Sruoga 1987
  79. 79,0 79,1 Plokhy 2006, p. 98
  80. Prazmowska 2011, p. 72
  81. Sedlar 1994, p. 282
  82. Rowell 2000, p. 711
  83. Stone 2001, p. 22

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]