Ягайла

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Уладзіслаў II Ягайла
польск.: Władysław II Jagiełło
Wladislaus II Jagiello of Poland.PNG
«Ягайла». Партрэт пэндзля Марчэла Бачарэлі
вялікі князь літоўскі
1377 — 1381
Папярэднік: Альгерд
Пераемнік: Кейстут
вялікі князь літоўскі
1382 — 1386
Папярэднік: Кейстут
Пераемнік: Скіргайла (як намеснік Ягайла ў 1386-1392)
Вітаўт (як князь літоўскі з 1392)
кароль польскі
1386 — 1434
Папярэднік: Ядвіга Анжуйская
Пераемнік: Уладзіслаў III Варненчык
 
Веравызнанне: хрысціянства[1]
Нараджэнне: 1362
Вільня, Віленскае княства, Вялікае Княства Літоўскае
Смерць: 1 чэрвеня 1434[2]
Гарадок[d], Рускае ваяводства, Малапольская правінцыя[d], Карона Каралеўства Польскага
Пахаванне: Сабор Святых Станіслава і Вацлава
Дынастыя: Род Гедзімінавічаў і Дынастыя Ягелонаў
Бацька: Альгерд[1]
Маці: Юліянія Цверская[1]
Жонка: Ядвіга Анжуйская[1][3], Ганна Цэльская[d], Эльжбета Граноўская[d] і Соф'я Гальшанская
Дзеці: Эльжбета Баніфацыя Польская[d], Ядвіга Ягайлаўна[d], Уладзіслаў III Варненчык і Казімір IV Ягелончык

Ягайла[4], у каталіцкім хрышчэнні Уладзіслаў, магчыма, ахрышчаны ў праваслаўе як Якаў (vwadɨˈswaf jaˈɡʲɛwːɔ)[5] (літ.: Jogáila (Йога́йла), укр.: Ягайло, польск.: Władysław II Jagiełło; 1352[6] — 1 чэрвеня 1434) — князь віцебскі[7], вялікі князь літоўскі (13771392), кароль польскі (13861434) — спачатку разам з жонкай Ядвігай да 1399, а потым аднаасобна — і вярхоўны князь літоўскі (13921434). Ягайла нарадзіўся паганцам, але ў 1386 прыняў каталіцтва і быў ахрышчаны як Уладзіслаў у Кракаве, пасля шлюбу з Ядвігай Ягайла каранаваўся пад імем Уладзіслаў II Ягайла[8]. Нарадзіўся язычнікам, у 1386 годзе прыняў каталіцтва і быў ахрышчаны як Уладзіслаў у Кракаве. Ажаніўся з маладой каралевай Ядвігай і быў каранаваны каралём Польшчы Уладзіславам II Ягайлам[8]. У 1387 годзе ён звярнуў Літву ў хрысціянства. Уласнае цараванне Ягайлы ў Польшчы пачалося ў 1399 годзе, пасля смерці каралевы Ядвігі, і доўжылася яшчэ трыццаць пяць гадоў, заклаўшы падмурак для шматвяковай польска-літоўскай уніі. Ён стаў заснавальнікам дынастыі Ягелонаў у Польшчы, якая носіць яго імя[9], адной з галін дынастыі Гедзімінавічаў, якая да канца XVI стагоддзя была кіруючай дынастыяй Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы. Дынастыя кіравала абодвума дзяржавам да 1572 года[10], і стала адной з самых уплывовых дынастый ў канцы сярэднявечнай і ранняй сучаснай(руск.) бел. Цэнтральнай і Усходняй Еўропы[11]. У час яго праўлення польска-літоўская дзяржава стала найбуйнейшай дзяржавай у хрысціянскім свеце(руск.) бел.[12].

Паходжанне імя[правіць | правіць зыходнік]

Існуе некалькі гіпотэзаў пра этымалогію імя «Ягайла» (як і імёнаў большасці вялікіх князёў літоўскіх), якія ўмоўна можна вызначыць як «хрысціянскую», «літоўскую», «скандынаўскую» і «заходнебалцкую».

Расійскі лінгвіст Ю. Юргевіч(руск.) бел. выводзіў «Ягайлу» з хрысціянскага імя Якаў[13]. Беларускі пісьменнік В. Чаропка выказваў гіпотэзу пра яго сувязь з імём Іаган (Іван) — такая форма імя Іван сустракалася ў ваколіцах Віцебску, дзе гэты князь жыў некаторы час[14].

Сучасныя літоўскія даследчыкі называюць імя «Ягайла» (літ.: Jogáila) старажытным літоўскім імём і тлумачаць яго праз літоўскую мову як «Добры яздок» (літ.: jóti — «ехаць конна» і састарэлае літ.: gáilas — «моцны»)[15]. Дадзенае тлумачэнне яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя высунуў літовец Даўгдарыс у газеце «Tygodnik peterburski» (ад 17 ліпеня 1850), у тым жа выданні іншы літоўскі аўтар Даніла прапаноўваў перакладаць гэта імя як «Калі жаль» (літ.: jei (я) — «калі» і літ.: gailis (га́йліс) — «жаль»). Усе гэтыя літоўскія тлумачэнні У. Юргевіч вызначыў як «кур'ёзныя»[16].

Беларускі даследчык Л. Галяк звязваў элемент «-гайла» са скандынаўскімі geled — «чын», «становішча», або gal — «злосны», «шалёны»; а элемент «я-» тлумачыў як  — «але»[17].

Беларускі гісторык П. Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцвіны» пры тлумачэнні элементу «-гайла» праводзіць паралель з індаеўрапейскёй назвай gail, які ўжываўся ў значэнні «высакародны», «заўзяты», «магутны», «палкі», «светлы», «слаўны», кельцкім g(h)al — «магчы» (для параўнання: літоўскае gal, gali — «магу», «можаш»), стараверхнянямецкім helid «герой», стараірландскім giall — «высакародны нашчадак», сярэдневерхненямецкіі geil (gail) — «бадзёры», «вясёлы», «гарэзлівы», «жвавы», «палкі», старапрускім gaylis — «белы», «светлы» (для параўнання: яцвяжскае gaila — «белы»[18]). Адсюль, у прыватнасці, імя Ягайла паводле меркавання П. Урбана (з улікам нoge — «важны», «высокі», «вялікі», «высокародны» і інш.) — «Ja-gailo — Jag-gailo — Hog-gailo» — значыла, імаверна, «Вялікі славай» або «Светлы славай»[19].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Мала што вядома аб ранніх гадах жыцця Ягайлы, і нават яго год нараджэння дакладна не вызначаны. Раней гісторыкі меркавалі, што ён нарадзіўся у 1352 годзе, але некаторыя нядаўнія даследаванні паказваюць больш познюю дату — 1362 год[20]. Ён быў нашчадкам дынастыі Гедзімінавічаў і, верагодна, нарадзіўся ў Вільнюсе. Ягайла быў старэйшым[6] сынам Альгерда, вялікага князя літоўскага, і яго другой жонкі, цвярскай княжны Юліяніі, дачкі Аляксандра I(руск.) бел., вялікага князя Цвярскога.

Выхоўваўся ў праваслаўі і беларускамоўным асяроддзі[6].

Барацьба за ўладу[правіць | правіць зыходнік]

Фрэска 1475—1480 гг.

Вялікае Княства Літоўскае, кіраўніком якога Ягайла стаў у 1377 годзе, было палітычным утварэннем, што складалася з двух вядучых, але вельмі розных нацыянальных і палітычных сістэм: этнічнай Літвы на паўночным захадзе і пераважна рутэнскіх(руск.) бел. тэрыторый былой Кіеўскай Русі, якія складалася з зямель сучасных Украіны, Беларусі і часткі заходняй Расіі[21]. На велікакняжацкі сталец прызначаны воляю бацькі, вялікага князя Альгерда. Стаў вялікім князем пасля яго смерці ў 1377 годзе. Спачатку Ягайла, як і яго бацька, засяродзіў сваю ўладу на паўднёвых і ўсходніх тэрыторыях Літвы, пакуль яго ўплывовы дзядзька Кейстут, князь Троцкі, працягваў кіраваць паўночна-заходнім рэгіёнам[22]. Аднак у хуткім часе такая сістэма падвойнага кіравання апынулася пад пагрозай[11].

Хоць Кейстут першапачаткова падтрымаў волю Альгерда па прызначэнні Ягайлы на вялікае княжанне, аднак троцкае баярства, якое прадстаўлялася Кейстутам, уступіла ў канфлікт з віленскім, у выніку чаго Ягайла пайшоў на абяцанне не аказваць Кейстуту дапамогі супраць Тэўтонскага ордэна ў абмен на мір з апошнім[23]. Кейстут намагаўся захапіць велікакняжацкі сталец, што вызвала канфлікт паміж дзядзькам і пляменнікам амаль адразу пасля атрымання ўлады Ягайлам.

У пачатку свайго праўлення, Ягайла быў заняты беспарадкамі ў землях Літоўскай Русі. У 1377-78, Андрэй Полацкі, старэйшы сын Альгерда, кінуў выклік уладзе Ягайлы і імкнуўся сам стаць вялікім князем. Пасля канфлікту з ім Ягайла авалодаў Полацкам. З-пад кантролю вялікага князя Літоўскага ўслед за Бранскам (1371) і Смаленскам (1375) выйшлі Валынь, Падолле (1377) і Севершчына (1379/1380)[24].

Ягайла (малюнак Я. Матэйкі)

У 1380 годзе Андрэй і яшчэ адзін яго брат, Дзмітрый, усталі на бок князя Маскоўскага Дзмітрыя супраць саюза Ягайлы з Мамаем, фактычным ханам Залатой Арды. У верасні 1380 года Ягайла адправіўся на злучэнне з Мамаем супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча і прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай шляхты, але, не дайшоўшы да Дона, даведаўся пра паражэнне Мамая ў Кулікоўскай бітве і павярнуў назад (па іншай версіі[25][26], напаў на рускае войска, якое вярталася дамой, і авалодаў здабычай), асцергаючыся, верагодна, удару ад полацкіх і бранскіх князёў Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў і жадаючы зрабіць стаўку на канкурэнта Мамая, Тахтамыша[27]..

Пірава перамога маскавітаў над Залатой Ардой у доўгатэрміновым плане азначала тым не менш пачатак павольнага ўздыму Вялікага Княства Маскоўскага, якое стала у гэты час найбольш сур'ёзным канкурэнтам і пагрозай цэласнасці, дабрабыту і выжывання ВКЛ. Аднак, у 1380 годзе Масковія яшчэ была значна аслаблена велізарнымі стратамі, панесенымі ў час бітвы і, такім чынам, у тым жа годзе Ягайла меў усе магчымасці, каб пачаць барацьбу за панаванне з Кейстутам.

На паўночным захадзе ВКЛ сутыкалася з пастаяннымі узброенымі набегамі Тэўтонскага ордэна, заснаванага пасля 1226, каб змагацца і звяртаць у хрысціянства язычніцкія прыбалтыйскія плямёны прусаў, яцвягаў і літоўцаў. У 1380 годзе Ягайла таемна заключыў Давыдзішкаўскі дагавор, накіраваны супраць Кейстута. Калі Кейстут даведаўся пра гэта, ён распачаў Грамадзянскую вайну. Кейстут захапіў Вільню, зрынуў Ягайлу, і абвясціў сябе вялікім князем на яго месца. У 1382 годзе Ягайла падняў войска і сышоўся з Кейстутам недалёка ад Трокаў. Кейстут і яго сын Вітаўт Ягайла ўвайшлі у лагер для перамоваў, але былі падмануты і заключаны ў Крэўскі замак, дзе Кейстут быў знойдзены мёртвым, верагодна, забітым, праз тыдзень. Вітаўт уцёк у Тэўтонскую крэпасць Марыенбург, дзе быў ахрышчаны пад імем Віганд.

Аднак сталая пагроза з боку Ордэна і Вялікага княства Маскоўскага, а асабліва ўнутраная нестабільнасць у ВКЛ вымусілі Ягайлу пайсці на саюз з Польшчай.

У 1381 годзе Ягайла выкарыстаў мір з крыжакамі для здабыцця Полацку, у выніку чаго ў кампаніі па ўсталяванні ў горадзе прыхільнага да Ягайлы брата, Скіргайлы, удзельнічалі і тэўтонскія атрады[27].

У кастрычніку 1381 года быў зрынуты са стальца сваім дзядзькам Кейстутам, які праводзіў палітычны курс на збліжэнне з Масквой на антыардынской аснове[28]. Але Ягайла не адмовіўся ад барацьбы і ўжо ў ліпені 1382 года вярнуў сабе вялікае княжанне пры ваеннай дапамозе Тэўтонскага ордэна і дыпламатычнай падтрымцы Арды[24].

Ягайла сфармуляваў Дубіскі дагавор, у якім узнагароджваў рыцараў за дапамогу ў барацьбе з Кейстутам і Вітаўтам, абяцаючы хрышчэнне літоўскіх зямель разам з іх кіраўніком цягам чатырох гадоў і прадастаўлення ім Жамойці на захад ад ракі Дубісы(руск.) бел.. Аднак, калі Ягайла не ратыфікаваў дагавор, рыцары ўварваліся ў Літву летам 1383 года. У 1384 годзе Ягайла памірыўся з Вітаўтам, паабяцаўшы вярнуць яго вотчыну ў Троках. Вітаўт затым павярнуўся супраць рыцараў, атакуючы і рабуючы некалькі прускіх замкаў.

Дыпламатычныя і шлюбныя перамовы з суседнімі дзяржавамі[правіць | правіць зыходнік]

Каб умацаваць краіну і асабістае становішча шукаў саюзу з суседнімі дзяржавамі — Масковіяй, Тэўтонскім ордэнам і Каралеўствам Польскім. Яшчэ ў канцы 1382 года праз сваю маці Юліянію правёў перамовы з Маскоўскай дзяржавай, у якіх дасягнуў дзвюх дамоў з Масквой, па адной з якіх князі Ягайла, Скіргайла і Карыбут цалавалі крыж Дзмітрыю Маскоўскаму, Уладзіміру Андрэевічу Серпухаўскаму(руск.) бел. і іх дзецям[29], а іншай, якую заключыла з Дзмітрыем былая Цверская князёўна Юліянія Аляксандраўна, прадугледжвала шлюб яе сына Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога пры ўмове падпарадкавання літоўскага князя вярхоўнай уладзе князя маскоўскага (прызнання сябе «малодшым братам», «быць у волі») і прызнання праваслаўя дзяржаўнай рэлігіяй Вялікага Княства Літоўскага[30][31]. Гэты варыянт, аднак, не дапамог бы спыніць накіраваныя на Літву крыжовыя паходы Тэўтонскага ордэна, рыцары якога лічылі праваслаўных раскольнікамі і ледзь не язычнікамі[11][32].

З гэтых прычын Ягайла аддаў перавагу блоку з Польшчай, з пасламі якой вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб'яднаць сілы абедзвюх дзяржаў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. Малапольскай шляхце важна было забяспечыць спакой сваіх межаў з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У перспектыве польскія магнаты разлічвалі, відаць, на павелічэнне сваіх прывілеяў[33], дамінаванне ў суседняй дзяржаве, таксама іх цікавіла набыццё маёнткаў на ўрадлівых землях Валыні і Падоллі[34] (апошняе з часоў Гедзіміна трапіла ў сферу ўплыву як ВКЛ, так і Польшчы, з прычыны чаго станавілася аб'ектам ваенных канфліктаў у сярэдзіне XIV стагоддзя). Прыход на польскі пасад літоўскага князя меркавана мог зняць напружанасць па ўсіх былых землях Галіцка-Валынскага княства, а таксама знаменаваў бы перамогу антыгерманскай арыстакратычнай партыі, якая з палітычных прычын выступала супраць шлюбу каралевы[35] Ядвігі з аўстрыйскімі Габсбургамі[36]. Гэтая партыя намагалася паменшыць аўстрыйскі ўплыў, прынесены Ядвігіным папярэднім жаніхом Вільгельмам(руск.) бел.[37].

Нягледзячы на спробы гэтай кааліцыі, становішча Ягайлы пахіснулася з прычыны выяўлення Кейстутам дакументаў, якія выкрывалі тайнае супрацоўніцтва Ягайлы з Тэўтонскім ордэнам, у выніку чаго Кейстут пазбавіў Ягайлу яго віцебскай вотчыны і пакінуў яму толькі замак у Крэве, але ў 1382 годзе Ягайла здолеў падняць паўстанне, падчас якога пад выглядам перамоў Кейстут разам з сынам Вітаўта і шматлікімі сваякамі быў заманены і заключаны[38] ў Крэўскі замак, дзе, па звестках адных крыніц, у прыпадку адчаю сам на сябе наклаў рукі, а згодна з іншымі крыніцамі — быў задушаны па загаду Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Казалі, што Ягайла загадаў утапіць і жонку Кейстута, Біруту. Пасля забойства Кейстута Ягайла, аднак, дэманстрацыйна аказаў пашану Кейстуту і запэўніў віленскае баярства ў сваёй невінаватасці, хоць ужо ў тыя часы пачалося распаўсюджванне чутак аб дачыненні Ягайлы да забойства Кейстута. У сваю чаргу, стрыечны брат Ягайлы Вітаўт, зняволены разам са сваім бацькам Кейстутам у Крэўскім замку, паспеў выратавацца ўцёкамі да вялікага магістра Тэўтонскага ордэна[39], дзе склаў з нямецкімі рыцарамі саюз у 1383 годзе і пачаў барацьбу супраць Ягайлы, чым паставіў яго ў такое становішча, што той павінен быў адмовіцца, па дамове на рацэ Дубісе(руск.) бел., ад Жамойці і абавязаўся прыняць на працягу чатырох гадоў каталіцкую веру (1384). Падчас гэтай барацьбы Ягайла таксама быў вымушаны прызнаць пераход Полацку пад уладанне Андрэя Альгердавіча і прызнаў вяртанне ў ВКЛ Дзмітрыя Бранскага, хоць у той жа час з вымарачных вотчынаў на Валыні было ўтворана Луцкае намесніцтва[39].

Жадаючы ісці далей на ўмацаванне ўласнага ўнутранага становішча, Ягайла прыняў у ВКЛ Вітаўта, перадаўшы большую частку яго вотчыны (Гарадзенскае, Ваўкавыскае княствы, Падляшша, часткова Брэсцкую зямлю), хоць уласна Троцкая зямля засталася пад кіраваннем Скіргайлы[40].

Хрышчэнне і шлюб з Ядвігай[правіць | правіць зыходнік]

Оскар Томаш Сасноўскі(польск.) бел.. «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе літоўска-польскую унію

У студзені 1385 года віленская дэлегацыя правяла перамовы ў Кракаве з нагоды меркаванай дынастычнай уніі, а ўлетку польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае.

Акт уніі, якая паклала пачатак утварэнню літоўска-польскай дзяржавы Рэчы Паспалітай, падпісалі 14 жніўня 1385 года ў княжацкай вежы Крэўскага замка (цяпер Смаргонскі раён). У тым ліку ўмовы ўніі ўключалі прыняцце хрысціянства, вяртанне зямель «скразеных» у Польшчы яе суседзямі, і terras suas Lithuaniae et Russiae Coronae Regni Poloniae perpetuo applicare, што інтэрпрэтуецца гісторыкамі вельмі шырока, ад асабістай уніі паміж Літвой і Польшчай да поўнай інкарпарацыі Літвы ў Польшчу. Пагадненне ў Крэве апісвалася адначасова і як дальнабачнае, і як адчайна авантурнае[41]

Ягайла атрымаў права ажаніцца з 11-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысціць у яго братоў, сваякоў і іншых падданых, вызваліць палонных хрысціян (палякаў), заплаціць 200 000 фларынаў за зрыў пагаднення аб шлюбе Ядвігі з Вільгельмам Габсбургам(руск.) бел., вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага, хоць існуе меркаванне, што гэтыя ўмовы вядомыя толькі паводле пазнейшых, падробленых палякамі спісаў[42].

Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ў праўленне Ягайла
Пячатка Ягайлы, караля польскага

12 лютага 1386 года Ягайла прыбыў у Кракаў. Канчатковае зацверджанне уніі адбылося 15 лютага, калі Ягайла быў належным чынам ахрышчаны ў Вавельскім кафедральным саборы ў Кракаве 15 лютага 1386 года і з тых часоў афіцыйна выкарыстоўваў імя Уладзіслаў або яго лацінскую версію (у праваслаўі меў хрышчэнне пад імем Якуба).

18 лютага ён абвянчаўся з трынаццацігадовай Ядвігай. 4 сакавіка быў урачыста каранаваны архібіскупам гнезненскім(укр.) бел. Бадзантам(польск.) бел. і афіцыйна ён пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі Ягайлавічаў (Ягелонаў). Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб'яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы не толькі паганскую Жамойць, якая складала каля 8 % насельніцтва княства, але і праваслаўных ліцвінаў і русінаў. Палякі ў саюзе з Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэння магутнай Польшчы, уратавання краіны ад анархіі, што ўзнікла ў перыяд міжкаралеўя.

Пытанне аб тым, ці быў ён польскім каралём, падвяргаецца сумневам: прафесар Пекасінскі(руск.) бел. імкнецца давесці, што Ягайла быў толькі мужам польскай каралевы (каранаванай у 1384 з тытулам «караля Польшчы», які яна насіла і ў шлюбе). Пасля смерці Ядвігі правы Ягайла на пасад былі пацверджаны каралеўскім саветам. З тых часоў і да 1795 года згода каралеўскага савета была неабходна для абрання караля.

У хуткім часе пасля каранацыі Ягайла з Ядвігай прыехалі ў Вільню, дзе знішчылі паганскія фетышы — непагасны агонь Пяруна, абагаўляемых змей, святыя гаі, раздавалі ахрышчаным белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, таму асобныя паганцы хрысціліся па 2 разы і больш. У Вільні Ягайла выдаў дазвол на ўтварэнне каталіцкага біскупства і 7 плябаній (прыходаў). Падчас паездак па тэрыторыі сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касцёлаў і кляштароў, у тым ліку ў мястэчках Абольцы (цяпер Талачынскі раён) і Быстрыца (цяпер Астравецкі раён), для пашырэння каталіцтва. У 1388 Папа Урбан VІ сваёй булай утварыў у Вільні каталіцкае біскупства, пазней падпарадкаванае Гнезненскай мітраполіі.

Каралеўскае хрышчэнне выклікала звяртанне ў хрысціянства большасці Ягайлавага двара і шляхты, а таксама масавыя хрышчэнні ў літоўскіх рэках, што стала пачаткам канчатковай хрысціянізацыі Літвы. Нягледзячы на тое, што этнічная літоўская шляхта(руск.) бел. перайшла галоўным чынам у каталіцтва, як паганства, так і праваслаўная вера заставаліся шырока распаўсюджанымі сярод сялян. Хрышчэнне караля і яго палітычныя наступствы яшчэ доўгі час ўздзейнічалі на гісторыю Літвы і Польшчы.

Кіраўнік Літвы і Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

Польшча і Літва ў 1386—1434 гадах

Палітычная роля Ядвігі[правіць | правіць зыходнік]

Уладзіслаў II Ягайла і каралева Ядвіга правілі як саманархі. Хоць Ядвіга, мабыць, мела мала рэальнай улады, яна прымала актыўны ўдзел у палітычным і культурным жыцці Польшчы. Так, у 1387 годзе яна ўзначальвала два паспяховых ваенных пахода да Чырвонай Русі, вяртаючы землі свайго бацькі Людовіка Венгерскага, якія былі перададзены ад Польшчы Венгрыі і забяспечыла даніну Петру I, ваяводы Малдавіі(англ.) бел.. У 1390 годзе яна таксама асабіста адкрыла перамовы з Тэўтонскім ордэнам. Большасць палітычных абавязкаў, аднак, перайшла да Ягайлы, пакінуўшы Ядвіге час для ўдзелу ў культурнай і дабрачыннай дзейнасці, за якія яе шануюць да гэтага часу.

Палітычныя рашэнні Ягайлы[правіць | правіць зыходнік]

Неўзабаве пасля ўступлення Ягайлы на польскі пасад, ён дараваў Вільні гарадскі статут падобны таму, што Ўжо меў Кракаў, па ўзоры Магдэбургскага права. Вітаўт тым часам выдаў прывілей яўрэйскай суполцы Трокаў практычна на тых жа ўмовах, што і прывілеі, выдадзеныя яўрэям Польшчы ў праўленне Баляслава Набожнага і Казіміра Вялікага. Палітыка аб'яднання двух прававых сістэм, якую праводзіў Ягайла, была частковай і нераўнамернай спачатку, але з цягам часу дамаглася трывалага ўплыву. Да моманту заключэння Люблінскай уніі ў 1569 годзе не існавала вялікай розніцы паміж адміністрацыйнай і судовай сістэмамі, што дзейнічалі ў Літве і Польшчы.

Вяртаючыся ў Польшчу, Ягайла пакінуў намеснікам, папраўдзе амаль вялікім князем, свайго брата Скіргайлу, праз якога стаў кіраваць Літвой, лічачы яе часткай сваёй новай дзяржавы. Так вынікала і з умоў Крэўскай уніі, якую Ягайла заключыў з палякамі.

Адным са следстваў Ягайлавых дзеянняў павінна было стаць паляпшэнне становішча каталікоў у Літве за кошт праваслаўнай часткі шляхты. З мэтай умацавання сваёй апоры і пашырэння каталіцтва сярод феадалаў Вялікага Княства Літоўскага выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога феадалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасці, недасяжныя для праваслаўнай шляхты[43]. Гэта выклікала вялікае незадавальненне ў Літве.

Хрышчэнне Ягайлы не прыпыніла крыжовыя паходы Тэўтонскіх рыцараў, якія сцвярджалі, што яно было прытворствам, магчыма, нават ерассю, і аднавілі свае ўварванні пад падставай таго, што язычнікі засталіся ў Літве. З тых часоў, аднак, ім стала цяжэй знаходзіць фармальныя прычыны для сваіх паходаў, бо яны сутыкнуліся з павелічэннем пагрозы свайму існаванню, якая зыходзіла ад альянсу Царства Польскага і Літвы.

З-за збліжэння Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай Тэўтонскі ордэн на гэты раз заключыў саюз з Андрэем Альгердавічам, які стаў дзейнічаць сумесна з залежным ад Вялікага Княства Літоўскага смаленскім князем Святаславам, што ўрэшце стала прычынай разгрому смаленскіх атрадаў і павелічэння залежнасці княства ад ВКЛ (наступны князь Смаленскага княства, Юрый Святаслававіч(руск.) бел., фактычна быў прызначаны Скіргайлам, ён жа прызнаў залежнасць ад Ягайлы і Скіргайлы)[44].

Ідучы на паўторнае ўмацаванне сваіх пазіцый у ВКЛ, Ягайла адправіў у Вільню ўласнага намесніка, пакінуў за Скіргайлам Трокі і далучыў да яго зямлі амаль усё тагачаснае Віленскае ваяводства (Менскае княства і Падняпроўскія воласці), фармальна яму ж быў перададзены Полацк, які фактычна працягваў трымаць Андрэй. Узімку 1388 года Скіргайла здолеў усталяваць фактычны кантроль над Полацкам[45].

Уладзіслаў стаў фундатарам стварэння ў 1387 годзе Вільнюскага біскупства на чале з біскупам Андрэем Ястрабцом, былым духаўніком Лізаветы Венгерскай. Біскупства ўключала Жамойць, якая ў значнай ступені кантралявалася Тэўтонскім ордэнам. Спачатку біскупства кіравалася Папскім прастолам, але з 1418 года перайшло ў падпарадкаванне да Гнезна(руск.) бел., а не тэўтонскага Кёнігсберга[32]. Гэта не магло палепшыць адносіны Ягайлы з Ордэнам, але служыла спосабам прадставіць больш цесныя сувязі паміж Літвой і Польшчай, што дазволіла польскай царкве свабодна дапамагаць сваім літоўскім калегам[46].

У 13881389 гадах праўленне Ягайлы ў Вялікім Княстве Літоўскім ускладнілася супрацьстаяннем з Вітаўтам, які быў абураны ўладай Скіргайлы за кошт сваёй уласнай вотчыны[47]. Выражаючы незадавальненне аўкштайцкіх баяраў рэзкім узмацненнем інтэграцыі з Польшчай, Вітаўт перайшоў на бок Тэўтонскага ордэна. Вітаўт распачаў грамадзянскую вайну ў Літве з намерам стаць вялікім князем. Ягайла ў адказ на дзве выправы Вітаўта пазбавіў яго Падляшша і Брэсцкай зямлі, хоць спроба мазавецкіх атрадаў абсталявацца ў апошняй (землі былі перададзены Янушу Мазавецкаму(руск.) бел.) апынулася беспаспяховай.

4 верасня 1390 года сумесныя сілы Вітаўта і Тэўтонскага Вялікага Магістра Конрада фон Валенрода аблажылі Вільню, якая ўтрымлівалася рэгентам Уладзіслава Скіргайлам з аб'яднаным польскім, літоўскім і русінскім войскам[11]. Хоць рыцары знялі аблогу замка праз месяц, яны абярнулі большую частку знешняга горада ў руіны. Гэты крывавы канфлікт у рэшце рэшт прымусіў Ягайлу пайсці на складанне перамір'я, паводле якога Вітаўт прызнаваўся вялікім князем (magnus dux) пры фармальным вяршэнстве Вярхоўнага князя (dux supremus) у асобе польскага манарха[48], а Ягайла перадаваў у яго ўладанне Віленскае, Троцкае княствы, Луцк і Уладзімір-Валынскі, Скіргайла ж страчваў Троцкае княства і атрымліваў Крамянец з фармальным правам на Падолле[49] і абяцаннем Вітаўта дапамагчы дамагчыся Кіеўскі сталец[50]. Вітаўт спачатку пагадзіўся з новым статусам, але ў хуткім часе пачаў дамагацца незалежнасці ВКЛ ад Польшчы[51][52].

Падтрымліваючы распачатую Вітаўтам палітыку на скасаванне ўдзельных княжанняў у складзе ВКЛ, Ягайла выслаў войскі на здушэнне бунту свайго брата Свідрыгайлы, які намагаўся захапіць віцебскае княжанне. Неўзабаве паўстанне падтрымалі Орша і Друцк, хоць узброенае супраціўленне аказала толькі Орша[53].

Пасля смерці Ядвігі[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцей ад шлюбу з Ядвігай у Ягайлы не засталося, паколькі іх адзіная дачка памерла чатырма днямі раней маці. Пасля смерці жонкі Ягайла ўмацаваў сувязь з Пястамі шляхам шлюбу з унучкай Казіміра Вялікага і дачкой графа Цэльскага(руск.) бел., Ганнай(руск.) бел..

У 1400 ён рэарганізаваў Кракаўскі ўніверсітэт (заснаваны ў 1364 годзе Казімірам III) на ўзор Парыжкага ўніверсітэта, і з таго часу ўніверсітэт завецца Ягелонскім.

У пачатку XV ст., ідучы насустрач ваенным стратам Вітаўта, у 1401 годзе заключыў Віленска-Радамскую унію, якая пацвярджала вяршэнства Ягайлы ў ВКЛ і спадчынныя правы князя над краінай. Рацёнжскі дагавор 1404 года, заключаны фактычна з тымі ж перадумовамі, таксама падпісваўся ў тым ліку і ад імя Ягайлы і прадугледжваў прызнанне вяршэнства Ягайлы ў ВКЛ, замацаванне ў складзе вотчынаў Вітаўта заходняга Падолля, абавязак ВКЛ па дапамозе Тэўтонскаму ордэну (акрамя войнаў з Польшчай), дапамогу Тэўтонскага ордэна ў здабыцці Ноўгарада і Пскова, права Польшчы на выкуп у Ордэна Добжынскай зямлі.

На працягу 14091411 Ягайла вёў Вялікую вайну супраць Тэўтонскага ордэна, якія захапіў Добжынскую зямлю. Падчас Грунвальдскай бітвы (22 ліпеня 1410) ён узначальваў усе саюзныя войскі (90 харугваў, ~32 тыс. чал.). У выніку бітвы армія Ордэна была разбіта, загінула большасць братоў ордэна, у т.л. вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген. Вынікі перамогі замацаваны Торунскім мірам (1411). Гэта спыніла агрэсію Тэўтонскага ордэна і абумовіла яго заняпад як дзяржавы, садзейнічала эканамічнаму развіццю Польшчы і ВКЛ, якія атрымалі магчымасць шырэй удзельнічаць у міжнародным гандлі на Балтыйскім моры.

На Гарадзельскім сойме (1413), які юрыдычна замацоўваў унію ВКЛ і Польскага каралеўства, было вырашана, што ВКЛ без волі польскага караля і сойму не абірае сабе вялікага князя, у сваю чаргу Польшча без ведама ВКЛ не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў феадалаў ВКЛ. Адначасова Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна феадалаў католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць ільготы каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаванне адасобленасці ўлады вялікага князя.

Ягайла памёр на 86-м годзе жыцця ў час міжусобіцы паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам. Памёр у 1434 годзе. Згодна Яну Длугашу, ад прастуды, слухаючы спеў салаўя.

Вынікі і наступствы праўлення[правіць | правіць зыходнік]

Ягайла на кані. Фрэска ў замкавай капліцы ў Любліне, 1418

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем быў абраны брат Ягайлы Свідрыгайла, які распачаў вайну з Польшчай абапірайчыся на праціўнікаў уніі з Польшчай, будучы каталіком быў прыхільнікам праваслаўнай царквы. Супраць яго выступіў брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч, завадатарам змовы быў праваслаўны Сямён Гальшанскі, які быў пакрыўджаны стратай сваіх пазіцый у ВКЛ пасля смерці Вітаўта, таксама змова была падтрымана і Ягайлам.

Ягайла быў першым з літоўскай княжацкай дынастыі Гедзімінавічаў, якія насілі тытул таксама і каралёў польскіх. Заснаваная ім дынастыя Ягелонаў правіла абодзвюма дзяржавамі да 1572. Рускія гісторыкі і пісьменнікі XIX стагоддзя, як правіла, схільныя лічыць яго чалавекам невялікага розуму і слабога характару, які не мог адыграць выбітнай ролі ў сучасным яму жыцці. Наадварот, у польскай гістарыяграфіі яму звычайна прыпісваюць вялікія здольнасці і моцны ўплыў на ход гістарычных падзей.

48-гадовае валадарства Ягайлы было перыядам значных палітычных, эканамічных і культурных поспехаў у гісторыі Польшчы і ВКЛ. Сярод падзей велічэзнай важнасці эпохі яго праўлення вылучаюцца хрышчэнне Літвы і Грунвальдская бітва 1410, якая паклала канец экспансіі нямецкіх рыцараў.

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Жонкі і дзеці[правіць | правіць зыходнік]

  1. Лізавета Баніфацыя(руск.) бел. (1399)
  1. Ядвіга(руск.) бел. (1408—1431)
  1. Уладзіслаў III (1424—1444)
  2. Казімір (1426—1427)
  3. Казімір IV (1427—1492)

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 В. Новодворский Ягайло // Энциклопедический словарь СПб.: Брокгауз—Ефрон, 1904. — Т. XLI. — С. 484–485.
  2. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #119009927 // Общий нормативный контроль — 2012—2016.
  3. В. Новодворский Ядвига // Энциклопедический словарь СПб.: Брокгауз—Ефрон, 1904. — Т. XLI. — С. 490–491.
  4. Версій паходжання імя Ягайла некалькі, па адной з версій яно паходзіць ад літоўскіх слоў літ.: jóti (ё{{subst:націск}}ці) — ехаць вярхом, літ.: gáilas (га́йлас) — сільны. Гл. Старажытныя літоўскія імёны (руск.) , але форму *Jogaila крыніцы не фіксуюць; паводле іншай версіі Ягайла — скажоная форма імя Якаў, якое далі яму пры хрышчэнні ў праваслаўі; паводле трэцяй Ягайла — крыкунн, ад дзеяслова ягаць — крычать Гл. Фасмер.
  5. Ён вядомы пад рознымі імёнамі: літ.: Jogaila Algirdaitis; польск.: Władysław II Jagiełło; бел.: Jahajła (Ягайла). Гл. таксама: Імёны і тытулы Уладзіслава II Ягайлы(англ.) бел..
  6. 6,0 6,1 6,2 Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 775.
  7. Витебск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  8. 8,0 8,1 Bojtár 2000, p. 182
  9. Нечаев В. М.(руск.) бел., Ягеллоны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  10. Ганна Ягелонка, апошні член каралеўскай Ягелонскай сям'і, памёрла ў 1596.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Bojtár 2000, pp. 180–186
  12. Anna Boczkowska, Sarkofag Władysława II Jagiełły i Donatello, Gdańsk 2011, p. 27.
  13. Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.
  14. Чаропка В. Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх // «Беларускі гістарычны часопіс» № 6 (?), 2001. С. 42—53.
  15. Баранаўскас Т. Древние литовские имена (руск.) . Персанальны сайт Томаса Баранаўскаса (17 кастрычніка 2010).
  16. Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 28.
  17. Галяк Л. Аб паходжанні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына» № 6, 1993. С. 54—62.
  18. Свяжынскі У. Балты і балцкія гаворкі ў старажытнай Беларусі // «Кантакты і дыялогі» № 2/3, 1999.
  19. Урбан П. Старажытныя ліцвіны: Мова. Паходжанне. Этнічная прыналежнасць. — Мн.: Тэхналогія, 2003.
  20. Tęgowski 1999, pp. 124–125
  21. Stone 2001, p. 4
  22. Некаторыя гісторыкі клічуць гэтю сістэму дыярхіяй (Sruogienė-Sruoga 1987; Deveike 1950).
  23. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 117-118. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  24. 24,0 24,1 Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского
  25. Гумилёв Л. Н. От Руси к России (руск.) 
  26. Куликовская битва. Попытка разобраться (руск.) 
  27. 27,0 27,1 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 119. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  28. Греков И. Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — С. 152—153.
  29. Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С.35.
  30. Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч.1. — С.50-51.
  31. Гісторык Іван Меендорф(руск.) бел. выказаў меркаванне, што Ягайла ўжо мог быць праваслаўным: «У 1377 Альгерд памёр, пакінуўшы Вялікае Княства свайму сыну, Ягайле, праваслаўнаму…» (Meyendorff 1989, p. 205). Дзмітрый, аднак, зрабіў умовай шлюбу Ягайлы «павіннасць быць ахрышчаным у праваслаўную веру і аб'явіць сваё хрысціянства ўсім людзям» (Dvornik 1992, p. 221).
  32. 32,0 32,1 Rowell 2000, pp. 709–712
  33. Dvornik 1992, p. 129
  34. Lukowski & Zawadzki 2001, p. 42
  35. Ядвіга была каранавана каралём польскім (rex poloni), таму што польская палітычная сістэма не прадугледжвала каралевы на чале дзяржавы(англ.) бел. Stone 2001, p. 8).
  36. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 123. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  37. Lukowski & Zawadzki 2001, p. 37
  38. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 119-120. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  39. 39,0 39,1 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 120. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  40. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 124. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  41. Гэта «адлюстроўвае выключную дальнабачнасць палітычных элітаў, кіруючых абедзвюма краінамі» (Kłoczowski 2000, p. 55).
  42. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 125. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  43. Любавский М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии ВКЛючительно / М. К. Любавский — Минск: Беларуская навука, 2012. — С. 232. — 395 с. — (Помнікі гістарычнай думкі Беларусі).
  44. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 126. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  45. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 127-128. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  46. Kłoczowski 2000, pp. 54–57
  47. Mickūnaitė 1999, p. 157
  48. Rowell 2000, p. 732
  49. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 128-129. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  50. Stone 2001, p. 10
  51. Jasienica 1988, pp. 80–146
  52. Dvornik 1992, pp. 222–225
  53. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 131-132. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Асветнікі зямлі беларускай: Х — пачатак ХХ ст.: энцыкл. давед. — Мінск, 2001. — С. 480.
  • Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн.1. — Мн., 2004. — С. 228.
  • Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995. — С. 784.
  • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыкл. даведнік. — Мн., 1995. — С. 157.
  • Карл Шайноха(руск.) бел., «Jadwiga i Jagiełło 1374—1413», 1861, t. 1-4 (переиздание: Warszawa, 1974).
  • Новодворский В. В., Ягайло // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  • J. Caro, «Geschichte Polens» (2-я часть, Гота, 1863)
  • M. Смирнов, «Ягелло-Яков-Владислав и первое соединение Литвы с Польшей» (Одесса, 1868, «Записки Новороссийского Университета»)
  • St. Smolka, «Kiejstut i Jagiełło» (Краков, 1888)
  • F. Koneczny, «Jagiełło i Witold» («Przewodnik naukowy», 1892)
  • A. Lewicki, «Powstanie Świdrygiełły» («Rozpr. Ак. Ит.», XXIX)
  • J. Jakštas, Z. Ivinskis, S. Sužiedėlis, A. Šapoka, P. Šležas. «Jogaila», red. A. Šapoka, Kaunas, 1935.
  • Sruogienė-Sruoga, Vanda, "Jogaila (1350—1434), " Lituanus, vol. 33 (4) (Winter 1987), p. 23-34.
  • Тымовский, Михал. История Польши. М.: Весь мир, 2003.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]