Ягайла

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Уладзіслаў II Ягайла
польск.: Władysław II Jagiełło
Wladislaus II Jagiello of Poland.PNG
«Ягайла». Партрэт пэндзля Марчэла Бачарэлі
вялікі князь літоўскі
1377 — 1381
Папярэднік: Альгерд
Пераемнік: Кейстут
вялікі князь літоўскі
1382 — 1386
Папярэднік: Кейстут
Пераемнік: Скіргайла (як намеснік Ягайлы ў 1386—1392)
Вітаўт (як князь літоўскі з 1392)
кароль польскі
1386 — 1434
Папярэднік: Ядвіга Анжуйская
Пераемнік: Уладзіслаў III Варненчык
 
Веравызнанне: хрысціянства
Нараджэнне: 1362
Вільня, Віленскае княства, Вялікае Княства Літоўскае
Смерць: 1 чэрвеня 1434[1]
Гарадок[d], Рускае ваяводства, Малапольская правінцыя[d], Карона Каралеўства Польскага
Пахаванне: Сабор Святых Станіслава і Вацлава
Дынастыя: Род Гедзімінавічаў і Дынастыя Ягелонаў
Бацька: Альгерд
Маці: Юліянія Цверская
Жонка: Ядвіга Анжуйская, Ганна Цэльская[d], Эльжбета Граноўская[d] і Соф'я Гальшанская
Дзеці: Эльжбета Баніфацыя Польская[d], Ядвіга Ягайлаўна[d], Уладзіслаў III Варненчык і Казімір IV Ягелончык

Ягайла[заўв. 1], у каталіцтве Уладзіслаў, магчыма, у праваслаўі Якаў [заўв. 2]~1352/1362, Вільня[2] — 1 чэрвеня 1434, Гарадок(укр.) бел., Рускае ваяводства[3]) — князь віцебскі[4], вялікі князь літоўскі (13771392), кароль польскі (13861434) — спачатку разам з жонкай Ядвігай да 1399, а потым аднаасобна — і вярхоўны князь літоўскі (13921434)[заўв. 3][3].

Нарадзіўся язычнікам, у 1386 годзе прыняў каталіцтва і быў ахрышчаны як Уладзіслаў у Кракаве. Ажаніўся з маладой каралевай Ядвігай і быў каранаваны на трон Польшчы пад імем Уладзіслаў II Ягайла[5]. У 1387 годзе ён прымае захады па канчатковай хрысціянізацыі Літвы. Уласнае праўленне Ягайлы ў Польшчы пачалося ў 1399 годзе, пасля смерці каралевы Ядвігі, і доўжылася яшчэ трыццаць пяць год, заклаўшы падмурак для шматвяковай польска-літоўскай уніі. Ён стаў заснавальнікам дынастыі Ягелонаў[3] у Польшчы, якая носіць яго імя[6], адной з галін дынастыі Гедзімінавічаў, якая да канца XVI стагоддзя была кіроўнай у Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы. Дынастыя кіравала абедзвюма дзяржавамі да 1572 года[заўв. 4], і стала адной з самых уплывовых дынастый ў канцы сярэдневяковай і ранняй сучаснай(руск.) бел. Цэнтральнай і Усходняй Еўропы[7]. У час яго праўлення польска-літоўская дзяржава стала адной з найбуйнейшых дзяржаў у тагачасным хрысціянскім свеце(англ.) бел.[8].

Паходжанне імя[правіць | правіць зыходнік]

Ілюстрацыя з кнігі «Выявы князей і каралей польскіх» працы Ксаверыя Пілаці(польск.) бел..

Існуе некалькі гіпотэз пра этымалогію імя «Ягайла» (як і імёнаў большасці вялікіх князёў літоўскіх), якія ўмоўна можна вызначыць як «хрысціянскую», «літоўскую», «скандынаўскую» і «заходнебалцкую».

Расійскі лінгвіст Ю. Юргевіч(руск.) бел. выводзіў «Ягайлу» з хрысціянскага імені Якаў[9]. Беларускі пісьменнік В. Чаропка выказваў гіпотэзу пра яго сувязь з імем Іаган (Іван) — такая форма імені Іван сустракалася ў ваколіцах Віцебска, дзе гэты князь жыў некаторы час[10].

Сучасныя літоўскія даследчыкі называюць імя «Ягайла» (літ.: Jogáila) старажытным літоўскім імем і тлумачаць яго праз літоўскую мову як «Добры яздок» (літ.: jóti — «ехаць конна» і састарэлае літ.: gáilas — «моцны»)[11]. Дадзенае тлумачэнне яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя выказаў літовец Даўгдарыс у газеце «Tygodnik Petersburski(руск.) бел.» (ад 17 ліпеня 1850 года), у тым жа выданні іншы літоўскі аўтар Даніла прапаноўваў перакладаць гэта імя як «Калі жаль» (літ.: jei (я) — «калі» і літ.: gailis (га́йліс) — «жаль»). Усе гэтыя літоўскія тлумачэнні У. Юргевіч вызначыў як «кур'ёзныя»[12].

Беларускі даследчык Л. Галяк звязваў элемент «-гайла» са скандынаўскімі geled — «чын», «становішча», або gal — «злосны», «шалёны»; а элемент «я-» тлумачыў як  — «але»[13].

Беларускі гісторык П. Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцвіны» пры тлумачэнні элемента «-гайла» праводзіць паралель з індаеўрапейскай назвай gail, якая ўжывалася ў значэнні «высакародны», «заўзяты», «магутны», «палкі», «светлы», «слаўны», кельцкім g(h)al — «магчы» (для параўнання: літоўскае gal, gali — «магу», «можаш»), стараверхнянямецкім helid «герой», стараірландскім giall — «высакародны нашчадак», сярэдневерхненямецкіі geil (gail) — «бадзёры», «вясёлы», «гарэзлівы», «жвавы», «палкі», старапрускім gaylis — «белы», «светлы» (для параўнання: яцвяжскае gaila — «белы»[14]). Адсюль, у прыватнасці, імя Ягайла паводле меркавання П. Урбана (з улікам нoge — «важны», «высокі», «вялікі», «высокародны» і інш.) — «Ja-gailo — Jag-gailo — Hog-gailo» — значыла, імаверна, «Вялікі славай» або «Светлы славай»[15].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Мала што вядома аб ранніх гадах жыцця Ягайлы, і нават яго год нараджэння дакладна не вызначаны. Раней гісторыкі меркавалі, што ён нарадзіўся у 1352 годзе, але некаторыя нядаўнія даследаванні паказваюць больш познюю дату — 1362 год[16]. Ён быў нашчадкам дынастыі Гедзімінавічаў і, верагодна, нарадзіўся ў Вільні. Ягайла быў старэйшым[2] сынам Альгерда, вялікага князя літоўскага, і яго другой жонкі, цвярской князёўны Юліяніі, дачкі Аляксандра Міхайлавіча(руск.) бел., вялікага князя Цвярскога[3].

Выхоўваўся ў праваслаўі і беларускамоўным асяроддзі[2].

Барацьба за ўладу[правіць | правіць зыходнік]

Фрэска 1475—1480 гг.

Вялікае Княства Літоўскае, кіраўніком якога Ягайла стаў у 1377 годзе, было палітычным утварэннем, што складалася з дзвюх вядучых, але вельмі розных нацыянальных і палітычных сістэм: этнічнай Літвы на паўночным захадзе і пераважна рутэнскіх тэрыторый былой Кіеўскай Русі, якія складалася з зямель сучасных Украіны, Беларусі і часткі заходняй Расіі[17]. На велікакняжацкі сталец прызначаны воляю бацькі, вялікага князя Альгерда. Стаў вялікім князем пасля яго смерці ў 1377 годзе. Спачатку Ягайла, як і яго бацька, засяродзіў сваю ўладу на паўднёвых і ўсходніх тэрыторыях Літвы, пакуль яго ўплывовы дзядзька Кейстут, князь Троцкі, працягваў кіраваць паўночна-заходнім рэгіёнам[18]. Аднак у хуткім часе такая сістэма падвойнага кіравання аказалася пад пагрозай[7].

Хоць Кейстут першапачаткова падтрымаў волю Альгерда па прызначэнні Ягайлы на вялікае княжанне, аднак троцкае баярства, якое прадстаўлялася Кейстутам, уступіла ў канфлікт з віленскім, у выніку чаго Ягайла пайшоў на абяцанне не аказваць Кейстуту дапамогі супраць Тэўтонскага ордэна ў абмен на мір з апошнім[19]. Кейстут намагаўся захапіць велікакняжацкі сталец, што вызвала канфлікт паміж дзядзькам і пляменнікам амаль адразу пасля атрымання ўлады Ягайлам.

У пачатку свайго праўлення, Ягайла быў заняты беспарадкамі ў землях Літоўскай Русі. У 1377—78, Андрэй Полацкі, старэйшы сын Альгерда, кінуў выклік уладзе Ягайлы і імкнуўся сам стаць вялікім князем. Пасля канфлікту з ім Ягайла авалодаў Полацкам. З-пад кантролю вялікага князя Літоўскага ўслед за Бранскам (1371) і Смаленскам (1375) выйшлі Валынь, Падолле (1377) і Севершчына (1379/1380)[20].

Ягайла. Малюнак Я. Матэйкі.

У 1380 годзе Андрэй і яшчэ адзін яго брат, Дзмітрый, усталі на бок князя Маскоўскага Дзмітрыя супраць саюза Ягайлы з Мамаем, фактычным ханам Залатой Арды. У верасні 1380 года Ягайла адправіўся на злучэнне з Мамаем супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча[3] і прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай шляхты, але, не дайшоўшы да Дона, даведаўся пра паражэнне Мамая ў Кулікоўскай бітве і павярнуў назад (па іншай версіі[21][22], напаў на рускае войска, якое вярталася дадому, і авалодаў здабычай), асцерагаючыся, верагодна, удару ад полацкіх і бранскіх князёў Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў і жадаючы зрабіць стаўку на канкурэнта Мамая, Тахтамыша[23].

Пірава перамога маскавітаў над Залатой Ардой у доўгатэрміновым плане азначала тым не менш пачатак павольнага ўздыму Вялікага Княства Маскоўскага, якое стала у гэты час найбольш сур'ёзным канкурэнтам і пагрозай цэласнасці, дабрабыту і выжывання ВКЛ. Аднак, у 1380 годзе Масковія яшчэ была значна аслаблена велізарнымі стратамі, панесенымі ў час бітвы і, такім чынам, у тым жа годзе Ягайла меў усе магчымасці, каб пачаць барацьбу за панаванне з Кейстутам.

На паўночным захадзе ВКЛ сутыкалася з пастаяннымі узброенымі набегамі Тэўтонскага ордэна, заснаванага пасля 1226, каб змагацца і звяртаць у хрысціянства язычніцкія прыбалтыйскія плямёны прусаў, яцвягаў і жамойтаў. У 1380 годзе Ягайла таемна заключыў Давыдзішкаўскі дагавор, накіраваны супраць Кейстута. Калі Кейстут даведаўся пра гэта, ён распачаў Грамадзянскую вайну. Кейстут захапіў Вільню, зрынуў Ягайлу, і абвясціў сябе вялікім князем замест яго. У 1382 годзе Ягайла падняў войска і сышоўся з Кейстутам недалёка ад Трокаў. Кейстут і яго сын Вітаўт увайшлі у лагер для перагавораў, але былі падмануты і заключаны ў Крэўскі замак, дзе Кейстут быў знойдзены мёртвым, верагодна, забітым, праз тыдзень. Вітаўт уцёк у Тэўтонскую крэпасць Марыенбург, дзе быў ахрышчаны пад імем Віганд.

Аднак пастаянная пагроза з боку Ордэна і Вялікага княства Маскоўскага, а асабліва ўнутраная нестабільнасць у ВКЛ вымусілі Ягайлу пайсці на саюз з Польшчай.

У 1381 годзе Ягайла выкарыстаў мір з крыжакамі для здабыцця Полацка, у выніку чаго ў кампаніі па ўсталяванні ў горадзе прыхільнага да Ягайлы брата, Скіргайлы, удзельнічалі і тэўтонскія атрады[23].

У кастрычніку 1381 года быў зрынуты са стальца сваім дзядзькам Кейстутам, які праводзіў палітычны курс на збліжэнне з Масквой на антыардынскай аснове[24]. Але Ягайла не адмовіўся ад барацьбы і ўжо ў ліпені 1382 года вярнуў сабе вялікае княжанне пры ваеннай дапамозе Тэўтонскага ордэна і дыпламатычнай падтрымцы Арды[20].

Ягайла сфармуляваў Дубіскі дагавор, у якім узнагароджваў рыцараў за дапамогу ў барацьбе з Кейстутам і Вітаўтам, абяцаючы хрышчэнне літоўскіх зямель разам з іх кіраўніком цягам чатырох гадоў і прадастаўлення ім Жамойці на захад ад ракі Дубісы(руск.) бел.. Аднак, калі Ягайла не ратыфікаваў дагавор, рыцары ўварваліся ў Літву летам 1383 года. У 1384 годзе Ягайла памірыўся з Вітаўтам, паабяцаўшы вярнуць яго вотчыну ў Троках. Вітаўт затым павярнуўся супраць рыцараў, напаўшы і разрабаваўшы некалькі прускіх замкаў.

Дыпламатычныя і шлюбныя перагаворы з суседнімі дзяржавамі[правіць | правіць зыходнік]

Уладзіслаў Ягайла працы Аляксандра Лесера(польск.) бел..

Каб умацаваць краіну і асабістае становішча, Ягайла шукаў саюзу з суседнімі дзяржавамі — Масковіяй, Тэўтонскім ордэнам і Каралеўствам Польскім. Яшчэ ў канцы 1382 года праз сваю маці Юліянію правёў перамовы з Маскоўскай дзяржавай, у якіх дасягнуў дзвюх дамоўленасцей з Масквой, па адной з якіх князі Ягайла, Скіргайла і Карыбут цалавалі крыж Дзмітрыю Маскоўскаму, Уладзіміру Андрэевічу Серпухаўскаму(руск.) бел. і іх дзецям[25], а іншая, якую заключыла з Дзмітрыем былая Цверская князёўна Юліянія Аляксандраўна, прадугледжвала шлюб яе сына Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога пры ўмове падпарадкавання літоўскага князя вярхоўнай уладзе князя маскоўскага (прызнання сябе «малодшым братам», «быць у волі») і прызнання праваслаўя дзяржаўнай рэлігіяй Вялікага Княства Літоўскага[26][27]. Гэты варыянт, аднак, не дапамог бы спыніць накіраваныя на Літву крыжовыя паходы Тэўтонскага ордэна, рыцары якога лічылі праваслаўных раскольнікамі і ледзь не язычнікамі[7][28].

З гэтых прычын Ягайла аддаў перавагу блоку з Польшчай, з пасламі якой вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб'яднаць сілы абедзвюх дзяржаў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. Малапольскай шляхце важна было забяспечыць спакой сваіх меж з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У перспектыве польскія магнаты разлічвалі, відаць, на павелічэнне сваіх прывілеяў[29], дамінаванне ў суседняй дзяржаве, таксама іх цікавіла набыццё маёнткаў на ўрадлівых землях Валыні і Падолля[30] (апошняе з часоў Гедзіміна трапіла ў сферу ўплыву як ВКЛ, так і Польшчы, з прычыны чаго станавілася аб'ектам ваенных канфліктаў у сярэдзіне XIV стагоддзя). Прыход на польскі пасад літоўскага князя меркавана мог зняць напружанасць па ўсіх былых землях Галіцка-Валынскага княства, а таксама знаменаваў бы перамогу антыгерманскай арыстакратычнай партыі, якая з палітычных прычын выступала супраць шлюбу каралевы[31] Ядвігі з аўстрыйскімі Габсбургамі[32]. Гэтая партыя намагалася паменшыць аўстрыйскі ўплыў, прынесены Ядвігіным папярэднім жаніхом Вільгельмам(руск.) бел.[33].

Нягледзячы на спробы гэтай кааліцыі, становішча Ягайлы пахіснулася з прычыны выяўлення Кейстутам дакументаў, якія выкрывалі тайнае супрацоўніцтва Ягайлы з Тэўтонскім ордэнам, у выніку чаго Кейстут пазбавіў Ягайлу яго віцебскай вотчыны і пакінуў яму толькі замак у Крэве, але ў 1382 годзе Ягайла здолеў падняць паўстанне, у час якога пад выглядам перамоў Кейстут разам з сынам Вітаўта і шматлікімі сваякамі быў заманены і заключаны[34] ў Крэўскі замак, дзе, па звестках адных крыніц, у прыпадку адчаю сам на сябе наклаў рукі, а згодна з іншымі крыніцамі — быў задушаны па загаду Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Казалі, што Ягайла загадаў утапіць і жонку Кейстута, Біруту. Пасля забойства Кейстута Ягайла, аднак, дэманстрацыйна аказаў пашану Кейстуту і запэўніў віленскае баярства ў сваёй невінаватасці, хоць ужо ў тыя часы пачалося распаўсюджванне чутак аб дачыненні Ягайлы да забойства Кейстута. У сваю чаргу, стрыечны брат Ягайлы Вітаўт, зняволены разам са сваім бацькам Кейстутам у Крэўскім замку, паспеў выратавацца ўцёкамі да вялікага магістра Тэўтонскага ордэна[35], дзе заключыў з нямецкімі рыцарамі саюз у 1383 годзе і пачаў барацьбу супраць Ягайлы, чым паставіў яго ў такое становішча, што той павінен быў адмовіцца, па дамоўленасці на рацэ Дубісе(руск.) бел., ад Жамойці і абавязаўся прыняць на працягу чатырох гадоў каталіцкую веру (1384). У час гэтай барацьбы Ягайла таксама быў вымушаны прызнаць пераход Полацка пад уладаранне Андрэя Альгердавіча і прызнаў вяртанне ў ВКЛ Дзмітрыя Бранскага, хоць у той жа час з вымарачных вотчын на Валыні было ўтворана Луцкае намесніцтва[35].

Жадаючы ісці далей на ўмацаванне ўласнага ўнутранага становішча, Ягайла прыняў у ВКЛ Вітаўта, перадаўшы большую частку яго вотчыны (Гарадзенскае, Ваўкавыскае княствы, Падляшша, часткова Брэсцкую зямлю), хоць уласна Троцкая зямля засталася пад кіраваннем Скіргайлы[36].

Хрышчэнне і шлюб з Ядвігай[правіць | правіць зыходнік]

Оскар Томаш Сасноўскі(польск.) бел.. «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе літоўска-польскую унію.

У студзені 1385 года віленская дэлегацыя правяла перамовы ў Кракаве з нагоды меркаванай дынастычнай уніі, а летам польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае.

Акт уніі, якая паклала пачатак утварэнню літоўска-польскай дзяржавы Рэчы Паспалітай, падпісалі 14 жніўня 1385 года ў княжацкай вежы Крэўскага замка (цяпер Смаргонскі раён)[3]. У тым ліку ўмовы ўніі ўключалі прыняцце хрысціянства, вяртанне зямель «скразеных» у Польшчы яе суседзямі, і terras suas Lithuaniae et Russiae Coronae Regni Poloniae perpetuo applicare, што інтэрпрэтуецца гісторыкамі вельмі шырока, ад асабістай уніі паміж Літвой і Польшчай да поўнай інкарпарацыі Літвы ў Польшчу. Пагадненне ў Крэве апісвалася адначасова і як дальнабачнае, і як адчайна авантурнае[37]

Ягайла атрымаў права ажаніцца з 11-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысціць у яго братоў, сваякоў і іншых падданых, вызваліць палонных хрысціян (палякаў), заплаціць 200 000 фларынаў за зрыў пагаднення аб шлюбе Ядвігі з Вільгельмам Габсбургам(руск.) бел., вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага, хоць існуе меркаванне, што гэтыя ўмовы вядомыя толькі паводле пазнейшых, падробленых палякамі спісаў[38].

Пячатка Ягайлы, караля польскага.
Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ў праўленне Ягайла.

12 лютага 1386 года Ягайла прыбыў у Кракаў. Канчатковае зацвярджэнне уніі адбылося 15 лютага, калі Ягайла быў належным чынам ахрышчаны ў Вавельскім кафедральным саборы ў Кракаве 15 лютага 1386 года і з тых часоў афіцыйна выкарыстоўваў імя Уладзіслаў[3] або яго лацінскую версію (у праваслаўі меў хрышчэнне пад імем Якуба).

18 лютага ён абвянчаўся з трынаццацігадовай Ядвігай. 4 сакавіка быў урачыста каранаваны архібіскупам гнезненскім(укр.) бел. Бадзантам(польск.) бел. і афіцыйна ён пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі Ягайлавічаў (Ягелонаў). Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб'яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы не толькі паганскую Жамойць, якая складала каля 8 % насельніцтва княства, але і праваслаўных ліцвінаў і русінаў. Палякі ў саюзе з Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэння магутнай Польшчы, уратавання краіны ад анархіі, што ўзнікла ў перыяд міжкаралеўя.

Пытанне аб тым, ці быў ён польскім каралём, падвяргаецца сумненням: прафесар Пекасінскі(руск.) бел. імкнецца давесці, што Ягайла быў толькі мужам польскай каралевы (каранаванай у 1384 годзе з тытулам «караля Польшчы», які яна насіла і ў шлюбе). Пасля смерці Ядвігі правы Ягайла на пасад былі пацверджаны каралеўскім саветам. З тых часоў і да 1795 года згода каралеўскага савета была неабходна для абрання караля.

У хуткім часе пасля каранацыі Ягайла з Ядвігай прыехалі ў Вільню, дзе знішчылі паганскія фетышы — непагасны агонь Пяруна, абагаўляемых змей, святыя гаі, раздавалі ахрышчаным белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, таму асобныя паганцы хрысціліся па 2 разы і больш. У Вільні Ягайла выдаў дазвол на ўтварэнне каталіцкага біскупства і 7 плябаній (прыходаў). У час паездак па тэрыторыі сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касцёлаў і кляштароў, у тым ліку ў мястэчках Абольцы (цяпер Талачынскі раён) і Быстрыца (цяпер Астравецкі раён), для пашырэння каталіцтва. У 1388 годзе Папа Урбан VІ сваёй булай утварыў у Вільні каталіцкае біскупства, пазней падпарадкаванае Гнезненскай мітраполіі.

Каралеўскае хрышчэнне выклікала звяртанне ў хрысціянства большасці Ягайлавага двара і шляхты, а таксама масавыя хрышчэнні ў літоўскіх рэках, што стала пачаткам канчатковай хрысціянізацыі Літвы. Нягледзячы на тое, што этнічная літоўская шляхта(руск.) бел. перайшла галоўным чынам у каталіцтва, як паганства, так і праваслаўная вера заставаліся шырока распаўсюджанымі сярод сялян. Хрышчэнне караля і яго палітычныя наступствы яшчэ доўгі час ўздзейнічалі на гісторыю Літвы і Польшчы.

Кіраўнік Літвы і Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

Палітычная роля Ядвігі[правіць | правіць зыходнік]

Помнік Ягайлу і Ядвізе ў Будайскай крэпасці. Скульптар Далютэ Матулайтэ(літ.) бел..

Уладзіслаў II Ягайла і каралева Ядвіга правілі як манархі сумесна. Хоць Ядвіга, мабыць, мела мала рэальнай улады, яна прымала актыўны ўдзел у палітычным і культурным жыцці Польшчы. Так, у 1387 годзе яна ўзначальвала два паспяховыя ваенныя паходы да Чырвонай Русі, вяртаючы землі свайго бацькі Людовіка Венгерскага, якія былі перададзены ад Польшчы Венгрыі і забяспечыла даніну Петру I, ваяводы Малдавіі(англ.) бел.. У 1390 годзе яна таксама асабіста адкрыла перамовы з Тэўтонскім ордэнам. Большасць палітычных абавязкаў, аднак, перайшла да Ягайлы, пакінуўшы Ядвіге час для ўдзелу ў культурнай і дабрачыннай дзейнасці, за якія яе шануюць да гэтага часу.

Палітычныя рашэнні Ягайлы[правіць | правіць зыходнік]

Неўзабаве пасля ўступлення Ягайлы на польскі пасад, ён дараваў Вільні гарадскі статут падобны таму, што ўжо меў Кракаў, па ўзоры Магдэбургскага права. Вітаўт тым часам выдаў прывілей яўрэйскай суполцы Трокаў практычна на тых жа ўмовах, што і прывілеі, выдадзеныя яўрэям Польшчы ў праўленне Баляслава Набожнага і Казіміра Вялікага. Палітыка аб'яднання дзвюх прававых сістэм, якую праводзіў Ягайла, была частковай і нераўнамернай спачатку, але з цягам часу набыла трывалы ўплыў. К моманту заключэння Люблінскай уніі ў 1569 годзе не існавала вялікай розніцы паміж адміністрацыйнай і судовай сістэмамі, што дзейнічалі ў Літве і Польшчы.

Вяртаючыся ў Польшчу, Ягайла пакінуў намеснікам, папраўдзе амаль вялікім князем, свайго брата Скіргайлу, праз якога стаў кіраваць Літвой, лічачы яе часткай сваёй новай дзяржавы. Так вынікала і з умоў Крэўскай уніі, якую Ягайла заключыў з палякамі.

Адным са следстваў Ягайлавых дзеянняў павінна было стаць паляпшэнне становішча каталікоў у Літве за кошт праваслаўнай часткі шляхты. З мэтай умацавання сваёй апоры і пашырэння каталіцтва сярод феадалаў Вялікага Княства Літоўскага выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога феадалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасці[3], недасяжныя для праваслаўнай шляхты[39]. Гэта выклікала вялікае незадавальненне ў Літве.

Хрышчэнне Ягайлы не прыпыніла крыжовыя паходы Тэўтонскіх рыцараў, якія сцвярджалі, што яно было прытворствам, магчыма, нават ерассю, і аднавілі свае ўварванні пад падставай таго, што язычнікі засталіся ў Літве. З тых часоў, аднак, ім стала цяжэй знаходзіць фармальныя прычыны для сваіх паходаў, бо яны сутыкнуліся з павелічэннем пагрозы свайму існаванню, якая зыходзіла ад альянсу Каралеўства Польскага і Літвы.

Ягайла на гравюры Бенуа Фар'ята(англ.) бел..

З-за збліжэння Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай Тэўтонскі ордэн на гэты раз заключыў саюз з Андрэем Альгердавічам, які стаў дзейнічаць сумесна з залежным ад Вялікага Княства Літоўскага смаленскім князем Святаславам, што ўрэшце стала прычынай разгрому смаленскіх атрадаў і павелічэння залежнасці княства ад ВКЛ (наступны князь Смаленскага княства, Юрый Святаслававіч(руск.) бел., фактычна быў прызначаны Скіргайлам, ён жа прызнаў залежнасць ад Ягайлы і Скіргайлы)[40].

Ідучы на паўторнае ўмацаванне сваіх пазіцый у ВКЛ, Ягайла адправіў у Вільню ўласнага намесніка, пакінуў за Скіргайлам Трокі і далучыў да яго зямлі амаль усё тагачаснае Віленскае ваяводства (Менскае княства і Падняпроўскія воласці), фармальна яму ж быў перададзены Полацк, які фактычна працягваў трымаць Андрэй. Зімою 1388 года Скіргайла здолеў усталяваць фактычны кантроль над Полацкам[41].

Уладзіслаў стаў фундатарам стварэння ў 1387 годзе Віленскага біскупства на чале з біскупам Андрэем Ястрабцом, былым духаўніком Лізаветы Венгерскай. Біскупства ўключала Жамойць, якая ў значнай ступені кантралявалася Тэўтонскім ордэнам. Спачатку біскупства кіравалася Папскім прастолам, але з 1418 года перайшло ў падпарадкаванне да Гнезна(руск.) бел., а не тэўтонскага Кёнігсберга[28]. Гэта не магло палепшыць адносіны Ягайлы з Ордэнам, але служыла спосабам прадставіць больш цесныя сувязі паміж Літвой і Польшчай, што дазволіла польскай царкве свабодна дапамагаць сваім літоўскім калегам[42].

У 13881389 гадах праўленне Ягайлы ў Вялікім Княстве Літоўскім ускладнілася супрацьстаяннем з Вітаўтам, які быў абураны ўладай Скіргайлы за кошт сваёй уласнай вотчыны[43]. Выражаючы незадавальненне аўкштайцкіх баяраў рэзкім узмацненнем інтэграцыі з Польшчай, Вітаўт перайшоў на бок Тэўтонскага ордэна. Вітаўт распачаў грамадзянскую вайну ў Літве з намерам стаць вялікім князем. Ягайла ў адказ на дзве выправы Вітаўта пазбавіў яго Падляшша і Берасцейскай зямлі, хоць спроба мазавецкіх атрадаў замацавацца ў апошняй (землі былі перададзены Янушу Мазавецкаму(руск.) бел.) аказалася беспаспяховай.

4 верасня 1390 года сумесныя сілы Вітаўта і Тэўтонскага Вялікага Магістра Конрада фон Валенрода аблажылі Вільню, якая ўтрымлівалася рэгентам Уладзіслава Скіргайлам з аб'яднаным польскім, літоўскім і русінскім войскам[7]. Хоць рыцары знялі аблогу замка праз месяц, яны ператварылі большую частку знешняга горада ў руіны. Гэты крывавы канфлікт у рэшце рэшт прымусіў Ягайлу пайсці на заключэнне перамір'я[3], паводле якога Вітаўт прызнаваўся вялікім князем (magnus dux) пры фармальным вяршэнстве Вярхоўнага князя (dux supremus) у асобе польскага манарха[44], а Ягайла перадаваў у яго ўладанне Віленскае, Троцкае княствы, Луцк і Уладзімір-Валынскі, Скіргайла ж страчваў Троцкае княства і атрымліваў Крамянец з фармальным правам на Падолле[45] і абяцаннем Вітаўта дапамагчы дабіцца Кіеўскага стальца[46]. Вітаўт спачатку пагадзіўся з новым статусам, але ў хуткім часе пачаў дабівацца незалежнасці ВКЛ ад Польшчы[47][48].

Працяглы перыяд вайны паміж літоўцамі і тэўтонскімі рыцарамі скончыўся 23 красавіка 1398 года падпісаннем Салінскага мірнага дагавора, названага па востраву Салін у вусці ракі Невяжы(руск.) бел., дзе ён быў падпісаны. Літва пагадзілася саступіць Жамойць і дапамагчы Тэўтонскаму ордэну ў кампаніі супраць Пскова, а ордэн пагадзіўся дапамагчы Літве ў кампаніі супраць Ноўгарада[47].

Падтрымліваючы распачатую Вітаўтам палітыку на скасаванне ўдзельных княжанняў у складзе ВКЛ, Ягайла выслаў войскі на задушэнне бунту свайго брата Свідрыгайлы, які намагаўся захапіць віцебскае княжанне. Неўзабаве паўстанне падтрымалі Орша і Друцк, хоць узброенае супраціўленне аказала толькі Орша[49].

Неафіцыйна Вітаўт заручыўся на Саліне згодай Ордэна са сваімі планамі дабівацца поўнай незалежнасці ад Польшчы; на святкаваннях у гонар падпісання Салінскага дагавора Вітаўт быў адзінадушна абвешчаны князямі і баярамі ВКЛ «каралём Літвы і Русі». Гэта выклікала насцярожанае стаўленне да дагавора польскага караля Ягайлы, а планы захопу Ноўгарада і Пскова прывялі да пагаршэння адносін ВКЛ з гэтымі землямі, а таксама з вялікімі княствамі Маскоўскім і Цвярскім. Сур'ёзнай рэальнай падтрымкі ў рэалізацыі сваіх экспансіянісцкіх планаў Вітаўт не атрымаў, што, у прыватнасці, абумовіла паражэнне войскаў ВКЛ у бітве на Ворскле (1399).

Войска Вітаўта і яго саюзнікі, у тым ліку хан Тахтамыш з Белай Арды(руск.) бел., былі раздушаныя цімурыдамі ў бітве на Ворскле, што прыпыніла яго імперскія амбіцыі на ўсходзе, абавязаўшы Вітаўта зноў звярнуцца па пратэктарат Уладзіслава[7][48].

Пасля смерці Ядвігі. Кароль Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

Раннія падзеі[правіць | правіць зыходнік]

Саркафаг Ядвігі ў Вавельскі саборы.

22 чэрвеня 1399 года Ядвіга нарадзіла дачку, якую ахрысцілі пад імем Альжбета Баніфацыя(англ.) бел., але праз месяц і маці, і дачка сканалі, пакінуўшы Ягайлу адзінаўладным кіраўніком Каралеўства Польскага.

Ядвігіна смерць дала Ягайлу права на сталец, але адсутнасць нашчадкаў і старыя канфлікты паміж шляхтай Малой Польшчы, якая ў асноўным сімпатызавала Уладзіславу, і шляхтай Вялікай Польшчы выплылі на паверхню.

У 1400 годзе Ягайла рэарганізаваў Кракаўскі ўніверсітэт (заснаваны ў 1364 годзе Казімірам III) на ўзор Парыжскага ўніверсітэта, і з таго часу ўніверсітэт завецца Ягелонскім.

У пачатку XV стагоддзя, ідучы насустрач ваенным стратам Вітаўта, Ягайла ў 1401 годзе заключыў Віленска-Радамскую унію. Яна пацвярджала статус Вітаўта ў якасці вялікага князя пад вяршэнствам Уладзіслава, абяцаючы пры гэтым тытул вялікага князя для спадчыннікаў Уладзіслава, а не Вітаўта. У выпадку, калі пасля смерці Ягайлы спадчынніка не будзе, літоўская шляхта мусіла абраць новага манарха[50][51]. Паколькі на момант падпісання дакумента законныя спадчыннікі адсутнічалі, наступствы уніі былі непрадказальныя, але яе заключэнне будавала сувязі паміж польскай і літоўскай шляхтай, а абарончы саюз дзвюх дзяржаў узмацняў пазіцыі літоўскай дзяржавы ў барацьбе супраць Тэўтонскага ордэна, пры гэтым Польшча афіцыйна ў гэтай вайне ўдзел не прымала. Хоць гэты дакумент пакідаў прывілеі польскай шляхты некранутымі, ён гарантаваў павелічэнне ўлады літоўскай шляхты. Такім чынам, Віленска-Радамская унія павялічыла падтрымку Ягайлы з боку Літвы[47].

У канцы 1401 года новая вайна супраць ордэна адцягнула рэсурсы літоўцаў, якія вялі барацьбу на двух франтах пасля паўстанняў ва ўсходніх правінцыях. Яшчэ адзін з братоў Уладзіслава, незадаволены Свідрыгайла, выбраў гэты момант, каб распачаць паўстанне на ўсходзе і абвясціць сябе вялікім князем[52]. 31 студзеня 1402 года ён явіўся ў Марыенбург, дзе ён заваяваў падтрымку рыцараў з саступкамі, падобнымі на тыя, што былі зробленыя Ягайлам і Вітаўтам у ходзе папярэдніх выбараў кіраўніка ў Вялікім княстве[50].

У 1402 годзе Уладзіслаў адказаў на выступленні супраць яго ўлады новым шлюбам. Ягайла ўмацаваў сувязь з Пястамі шляхам саюзу з унучкай Казіміра Вялікага і дачкой графа Цэльскага(руск.) бел., Ганнай(руск.) бел.. Гэты крок зноў зрабіў легітымным яго праўленне.

Рацёнжскі дагавор 1404 года, заключаны фактычна з тымі ж перадумовамі, таксама падпісваўся ў тым ліку і ад імя Ягайлы і прадугледжваў прызнанне вяршэнства Ягайлы ў ВКЛ, замацаванне ў складзе вотчын Вітаўта заходняга Падолля, абавязак ВКЛ па дапамозе Тэўтонскаму ордэну (акрамя войнаў з Польшчай), дапамогу Тэўтонскага ордэна ў здабыцці Ноўгарада і Пскова, права Польшчы на выкуп у Ордэна Добжынскай зямлі.

Супрацьстаянне з Тэўтонскім ордэнам[правіць | правіць зыходнік]

Каралеўская пячатка Уладзіслава II Ягайлы.

Падтрымка Свідрыгайлы з боку Ордэна прыпынілася з падпісаннем Рацёнжскага дагавора, умовы якога фактычна паўтаралі ўмовы Салінскага дагавору 1398 года: ВКЛ прызнавала ўсходнюю частку Жмудзі за Ордэнам; Вітаўт абавязваўся не прымаць да сябе збеглых жамойтаў і дапамагаць Ордэну супраць любых ворагаў, апрача Польшчы. У адказ вялікі магістр Конрад фон Юнгінген ад імя Ордэна пацвердзіў атрыманне Польшчай права выкупу ад Ордэна спрэчнай Добжынскай зямлі і горада Златарыі(руск.) бел. за 40 тысяч злотых. Ордэн мусіў садзейнічаць ВКЛ у здабыцці Смаленска і Ноўгарада[50].

Абодва бакі мелі практычныя прычыны для падпісання дагавора ў гэты момант: ордэну патрабаваўся час, каб умацаваць свае зноў набытыя землі, палякі і літоўцы мусілі вырашыць справу з тэрытарыяльнымі праблемамі на ўсходзе і ў Сілезіі.

Паводле дамоўленасці паміж Ягайлам і Вітаўтам апошняму пажыццёва перадавалася Заходняе Падолле(укр.) бел., якім у якасці васала Вітаўта мусіў кіраваць Свідрыгайла. Узамен Вітаўт 20 верасня ў Камянцы-Падольскім прынёс Ягайлу новую васальную прысягу.

Акрамя гэтага, у 1404 годзе Уладзіслаў правёў перагаворы ва Уроцлаве з Вацлавам IV, які прапанаваў вярнуць Сілезію Польшчы, калі Уладзіслаў падтрымае яго ў барацьбе за ўладу ў межах Свяшчэннай Рымскай Імперыі[53]. Ягайла адмовіўся ад прапановы са згоды як польскай, так і сілезскай шляхты, не жадаючы абцяжарваць сябе новымі ваеннымі абавязацельствамі на захадзе[54].

Вялікая вайна[правіць | правіць зыходнік]

У снежні 1408 года Ягайла і Вітаўт правялі стратэгічныя перамовы ў Новагародскім замку, дзе яны вырашылі распаліць жамойцкае паўстанне(руск.) бел. супраць Тэўтонскага ордэна, каб прыцягнуць нямецкія войскі ад Усходняга Памор'я. Уладзіслаў паабяцаў аддзячыць Вітаўту за яго падтрымку вяртаннем Жамойці Літве ў будучым мірным дагаворы[55]. Паўстанне, якое пачалося ў маі 1409 года, спачатку вызвала слабы водгук ад Ордэна, які яшчэ не паспеў замацаваць сваё валадаранне ў Жамойці будаўніцтвам замкаў. Але ўжо ў чэрвені дыпламаты Ордэна пры каралеўскім двары ў Абарніках(руск.) бел. дамагаліся праз шляхту ад Польшчы нейтралітэту ў супрацьстаянні паміж Літвой і Ордэнам[56]. Уладзіслаў, аднак, абыйшоў увагай меркаванні прыдворных і паведаміў вялікаму магістру Ульрыху фон Юнгінгену, што калі тэўтонцы будуць дзейнічаць на задушэнне Жамойці, то Польшча ўмяшаецца. Гэта падштурхнула Ордэн абвясціць вайну супраць Польшчы 6 жніўня, аб чым Ягайла даведаўся 14 жніўня ў Новым Корчыне(англ.) бел.[56].

Замкі, якія ахоўвалі паўночныя межы, былі ў такім дрэнным стане, што тэўтонцы з лёгкасцю іх захапілі Златарыю(руск.) бел., Добжынь(укр.) бел. і Бабраўнікі(польск.) бел., сталіцу Добжынскай зямлі, у той час як нямецкія бюргеры запрасілі іх у Быдгашч (ням.: Бромберг).

Уладзіслаў прыбыў на месца падзей у канцы верасня, адваяваў Быдгашч на працягу тыдня і пры пасрэдніцтве караля Вацлава IV 8 кастрычніка прыйшоў да пагаднення з Ордэнам, паводле якога было заключана перамір'е «да заходу сонца» 24 чэрвеня 1410 года. Па ім абодва бакі захоўвалі ўладанні на час падпісання пагаднення, а палякі абавязваліся не дапамагаць жамойтам і іх саюзнікам. На працягу зімы два войскі рыхтаваліся да галоўнага сутыкнення. Уладзіслаў падрыхтаваў стратэгічнае сховішча прыпасаў у Плоцку ў Мазовіі і зладзіў пантонны мост, пабудаваны і перанесены на поўнач уніз па Вісле[57].

Між тым абодва бакі развязалі наступленне на дыпламатычным фронце. Рыцары накіравалі лісты манархам Еўропы, прапаведуючы свой звычайны крыжовы паход супраць язычнікаў[58], а Уладзіслаў супрацьпаставіў гэтаму свае пасланні да манархаў, абвінавачваючы Ордэн у планах скарэння ўсяго свету[59]. Такія меры паспяхова прыцягнулі шмат замежных рыцараў на кожны бок. Вацлаў IV падпісаў абарончы саюз з палякамі супраць Тэўтонскага Ордэна; яго брат, Жыгімонт Люксембургскі, уступіў у саюз з Ордэнам і абвясціў вайну супраць Польшчы 12 ліпеня, хоць яго венгерскія васалы адмовіліся ад яго закліку да зброі[60].

Грунвальдская бітва[правіць | правіць зыходнік]

Альфонс Муха. «Пасля Грундвальдскай бітвы».

Калі вайна аднавілася ў чэрвені 1410 года, Уладзіслаў прасунуўся ў глыб Тэўтонскіх тэрыторый на чале[3] арміі з каля 20 тысяч конных шляхціцаў, 15 тысяч узброеных простых людзей, і 2 000 прафесійных вершнікаў, якіх у асноўным нанялі ў Чэхіі. Пасля перасячэння Віслы цераз пантонны мост(польск.) бел. у Чэрвінску(бел. (тар.)) бел., яго войскі сустрэліся з арміяй Вітаўта, якая налічвала 11 тысяч лёгкіх кавалерыстаў, сярод якіх былі літоўцы, русіны і татары[61]. Войска Тэўтонскага ордэна налічвалася каля 18 тысяч кавалерыі, у асноўным немцаў і 5 тысяч пяхоты. 15 ліпеня бакі сышліся ў Грунвальдскай бітве, адной з самых буйных і лютых бітваў Сярэднявечча[62]. Ягайла ўзначальваў усе саюзныя войскі (90 харугваў, каля 32 тысяч чалавек), якія атрымалі настолькі ўпэўненую перамогу, што войска Тэўтонскага ордэна была практычна знішчана, а большасць яго ключавых камандзіраў загінула ў баі, у тым ліку вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген і вялікі маршал Фрыдрыха фон Wallenrode(ням.) бел.. Страты забітымі склалі тысячы ваяроў з абодвух бакоў[61].

Шлях на сталіцу Тэўтонскага ордэна Марыенбург быў адкрытым, горад не абараняўся, але па прычынах, не асветленых крыніцамі, Ягайла вагаўся з намерам пераследаваць праціўніка да канца[63]. Войскі засталіся на полі бою яшчэ на тры дні, а 17 ліпеня рушылі да сталіцы Тэўтонскай дзяржавы, праходзячы ў сярэднім па 15 км за дзень[64]. Асноўныя саюзныя сілы прыбылі к добра ўмацаванаму Марыенбургу толькі 26 ліпеня 1410 года. Гэтая затрымка дала Генрыху фон Плаўэну(бел. (тар.)) бел. дастаткова часу для арганізацыі абароны[65][66]. Неэфектыўнасць аблогі крэпасці тлумачацца рознымі даследчыкамі непрыступнасцю ўмацаванняў[65], высокімі стратамі ў саюзным войску, нежаданнем Уладзіслава ісці на вялікую рызыку або яго намерам трымаць Ордэн аслабленым, але не пераможаным, каб не парушыць баланс сіл паміж Польшчай (якая хутчэй за ўсё стала б уладальніцай большасці маёмасці Ордэна пры яго татальным знішчэнні) і Вялікім Княствам Літоўскім, але ўсе гэтыя тэорыі за адсутнасцю крыніц застаюцца толькі меркаваннямі[67][67].

Раскол[правіць | правіць зыходнік]

Войны ВКЛ і Польшчы з Тэўтонскім ордэнам, 1377—1434 гады.

Вайна скончылася ў 1411 годзе Таруньскім мірам, у якім ні Літва, ні Польшча не здолелі ў поўнай меры скарыстацца сваёй перавагай і вынікамі разгромнай перамогі над Ордэнам, што выклікала вялікую незадаволенасць у мясцовай шляхты. Польшча вярнула Добжынскую зямлю, Літва атрымала Жамойць, а Мазовія — невялікую тэрыторыю за ракой Вкра(руск.) бел.. Аднак большая частка тэрыторыі Тэўтонскага ордэна, у тым ліку гарады, якія здаліся, засталася некранутай. Уладзіслаў пачаў працэс вызвалення з палону многіх высокапастаўленых асоб з ліку крыжаносцаў за дастаткова сціплыя выкупы. Тым не менш, вялікія памеры ваенных рэпарацый былі значным фінансавым цяжарам для крыжакоў, які спарадзіў унутраныя канфлікты і эканамічны спад. Крыжацкі ордэн так і не здолеў аднавіць сваю былую моц[68]. Перамога ў вайне спыніла агрэсію Тэўтонскага ордэна і абумовіла яго заняпад як дзяржавы, садзейнічала эканамічнаму развіццю Польшчы і ВКЛ, якія атрымалі магчымасць шырэй удзельнічаць у міжнародным гандлі на Балтыйскім моры.

Пры гэтым няздольнасць выкарыстаць перамогу для задавальнення ёй шляхты выклікала рост апазіцыйных выступленняў да рэжыму Ягайлы пасля 1411 года, якія падсілкоўваліся перадачай Вітаўту спрэчнага паміж Польшчай і Літвой Падолля і двухгадовай адсутнасцю кіраўніка ў Літве[69]. У намаганнях абыйсці сваіх крытыкаў Ягайла паспрыяў лідару супрацьлеглай партыі Мікалаю Тромбу(руск.) бел. стаць архібіскупам гнезненскім(руск.) бел. і замяніўшы яго ў Кракаве Войцехам Ястшэмбцам(руск.) бел., які быў прыхільнікам Вітаўта[69].

Ён таксама імкнуўся стварыць больш саюзнікаў у Літве. На Гарадзельскім сойме (1413), які юрыдычна замацоўваў унію ВКЛ і Польскага каралеўства, было вырашана, што ВКЛ без волі польскага караля і сойму не абірае сабе вялікага князя, у сваю чаргу Польшча без ведама ВКЛ не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў феадалаў ВКЛ. Адначасова Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна феадалаў католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць ільготы каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаванне адасобленасці ўлады вялікага князя[51][70].

Апошнія канфлікты[правіць | правіць зыходнік]

Дыспут гусіцкіх тэолагаў у прысутнасці караля Уладзіслава II Ягайлы.

У 1414 годзе са спарадычных сутыкненняў пачаўся новы канфлікт, вядомы пад назвай «Галодная вайна», у якой Ордэн прымяняў тактыку выпаленай зямлі, якая ў Сярэднявеччы абумоўлівалася спальваннем пасеваў на палях з мэтай знішчэння крыніц харчавання для праціўніка. Але і тэўтонцы, і літоўцы былі надта знясіленыя папярэдняй вайной, каб рызыкаваць у вялікіх бітвах, таму барацьба вычарпалася да восені[69]. Ваенныя дзеянні ўспыхвалі аж да 1419 года, калі ў час Канстанцкага сабора іх прыпыніла настойлівасць папскага легата[69].

Канстанцкі сабор аказаўся паваротным момантам для тэўтонскіх крыжовых паходаў, як і для некалькіх еўрапейскіх канфліктаў. Вітаўт атправіў у 1415 годзе дэлегацыю, якая ўключала мітрапаліта Кіеўскага(укр.) бел. Грыгорыя Цамблака і жамойцкіх назіральнікаў. Яны прыбылі ў Канстанц у канцы года, каб выказаць сваю перавагу «хрышчэнню вадой, а не крывёю»[71].

Польскія пасланцы, сярод якіх былі Мікалай Тромба(руск.) бел., Завіша Чорны і Павел Уладковіц(польск.) бел., дабіваліся спынення прымусовага хрышчэння язычнікаў і агрэсіі Ордэна супраць Літвы і Польшчы[72]. У выніку польска-літоўскай дыпламатыі сабор, хоць і шакаваны пытаннем Уладковіца пра легітымнасць манаскай дзяржавы, адмовіў Ордэну ў яго намеры і далей працягваць ваенныя дзеянні, накіраваныя на прымусовую хрысціянізацыю жамойтаў у Польшчы і ВКЛ[73].

Дыпламатычны кантэкст у Канстанцы ўключаў таксама паўстанне багемскіх гусітаў, якія бачылі ў Польшчы саюзніка ў сваіх войнах супраць Жыгімонта, які мусіў стаць новым каралём Багеміі. У 1421 годзе Часлаўскі сойм афіцыйна абвясціў Жыгімонта Люксембургскага зрынутым і прапанаваў карону Ягайле пры ўмове пагаджэння з рэлігійнымі прынцыпамі Чатырох пражскіх артыкулаў, што ён не быў гатовы зрабіць.

Пасля адмовы Уладзіслава, Вітаўт быў пастуляваны (абраны завочна) каралём Чэхіі, але ён запэўніў Папу, што знаходзіцца ў апазіцыі да ератыкоў. Паміж 1422 і 1428 гадамі пляменнік Ягайлы і Вітаўта, Жыгімонт Карыбутавіч быў накіраваны намеснікам у ахопленую вайной Чэхію, але без вялікага поспеху[74]. Вітаўт прыняў прапанову Жыгімонта аб каралеўскай кароне ў 1429 годе, верагодна з блаславеннем Уладзіслава, але польскія войскі перахапілі карону на шляху і каранацыя была адменена[51][75].

У 1422 годе Уладзіслаў быў уцягнуты яшчэ ў адну вайну супраць Тэўтонскага ордэна, вядомую як Голубская. Баявыя дзеянні працягваліся каля двух месяцаў і скончыліся перамогай польска-літоўскага боку яшчэ да падыходу імперскіх падмацаванняў Ордэна. У выніку быў заключаны Мельнскі мір, паводле якога крыжакі саступалі Польшчы частку Куявіі з Нешавай і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзій на Жамойць, якая паводле ўмоў Таруньскага міра мусіла быць перададзенай Ордэну пасля смерці Вітаўта. Такім чынам Мельнскі мір завяршыў апошнюю вайну паміж Ордэнам і ВКЛ і канчаткова ўсталяваў мяжу паміж Прусіяй і Літвой. Літва атрымала вобласць Жамойць з портам Паланга, але Клайпеда засталася ў Ордэна[51]. Гэтая мяжа праіснавала каля 500 гадоў, да 1920 года.

Трэба адзначыць, што ўмовы Мельнскага дагавора можна разглядаць не толькі як перамогу Польшчы, але і як яе паражэнне, бо ў выніку Ягайла адмовіўся ад прэтэнзій на Памеранію, Усходняе Памор'е і Хелмінскую зямлю(руск.) бел., за што атрымаў усяго толькі горад Няшаву(руск.) бел.[76]. Мельнскі мір завяршыў эпоху ў войнах Ордэна з Літвой, але мала што зрабіў для ўрэгулявання доўгатэрміновых праблем Ордэна з Польшчай. Пазней спарадычныя ваенныя канфлікты(руск.) бел. ўспыхвалі паміж Польшчай і Рыцарамі ў перыяд з 1431 па 1435 год.

Раскол паміж Польшчай і Літвой пасля смерці Вітаўта ў 1430 годзе даў Ордэну новую магчымасць умяшання ў Польшчу. Уладзіслаў падтрымаў свайго брата Свідрыгайлу ў якасці вялікага князя літоўскага[77], але калі Свідрыгайла з падтрымкай Тэўтонскага Ордэна і незадаволенай Масковіяй шляхты[78] паўстаў супраць польскага панавання ў Літве, палякі, пад кіраўніцтвам кракаўскага біскупа Збігнева Алясніцкага, акупіравалі Падолле, якое Ягайла аддаў Літве ў 1411 годзе, і Валынь[51]. У 1432 годзе прапольская партыя ў Літве выбрала брата Вітаўта Жыгімонта вялікім князем[77], што прывяло да ўзброенай барацьбы за літоўскую правапераемнасць, якая не згасала на працягу многіх гадоў пасля смерці Уладзіслава[78][51].

Смерць і спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Ягайла на кані. Фрэска ў замкавай капліцы ў Любліне, 1418 год.

Другая жонка Уладзіслава, Ганна Цэльская, памёрла ў 1416 годзе, пакінуўшы дачку Ядвігу(англ.) бел.. У 1417 годзе Уладзіслаў ажаніўся з Эльжбетай Граноўскай(руск.) бел., якая памерла ў 1420 годзе не пакінуўшы яму дзіцяці. Праз два гады новай жонкай стала Соф'я Гальшанская, якая нарадзіла Ягайле трох сыноў, з якіх выжылі двое. Смерць у 1431 годзе прынцэсы Ядвігі, апошняга нашчадка дынастыі Пястаў, дала Уладзіславу магчымасць абвясціць сыноў ад Соф'і Гальшанскай сваімі спадчыннікамі, хоць ён павінен быў улешчыць польскіх вяльможаў саступкамі, каб забяспечыць іх згоду, паколькі манархія была выбарнай.

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем быў абраны брат Ягайлы Свідрыгайла, які распачаў вайну з Польшчай абапіраючыся на праціўнікаў уніі з Польшчай, будучы каталіком быў прыхільнікам праваслаўнай царквы. Супраць яго выступіў брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч, завадатарам змовы быў праваслаўны Сямён Гальшанскі, які быў пакрыўджаны стратай сваіх пазіцый у ВКЛ пасля смерці Вітаўта, таксама змова была падтрымана і Ягайлам.

Саркафаг Ягайлы ў Вавельскім саборы.

У час падарожжа ў Перамышльскую зямлю(руск.) бел. на 86-м годзе жыцця і 48 годзе валадарання, у час міжусобіцы паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам, Ягайла захварэў на прастуду, ад якой не здолеў акрыяць[79][77]. У рэшце рэшт Уладзіслаў памёр у Гарадку(бел. (тар.)) бел. ў 1434 годзе, пакінуўшы Польшчу свайму старэйшаму сыну Уладзіславу III, а Літва малодшаму Казіміру, якія абодва яшчэ былі непаўналетнімі дзецьмі на той момант[80][81]. Згодна Яну Длугашу, Ягайла памёр, слухаючы спеў салаўя.

Ягайла быў першым з літоўскай княжацкай дынастыі Гедзімінавічаў, якія насілі тытул таксама і каралёў польскіх. Заснаваная ім дынастыя Ягелонаў правіла абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. Рускія гісторыкі і пісьменнікі XIX стагоддзя, як правіла, схільныя лічыць яго чалавекам невялікага розуму і слабага характару, які не мог адыграць выдатнай ролі ў сучасным яму жыцці. Наадварот, у польскай гістарыяграфіі яму звычайна прыпісваюць вялікія здольнасці і моцны ўплыў на ход гістарычных падзей.

48-гадовае валадарства Ягайлы было перыядам значных палітычных, эканамічных і культурных поспехаў у гісторыі Польшчы і ВКЛ. Сярод падзей велічэзнай важнасці эпохі яго праўлення вылучаюцца хрышчэнне Літвы і Грунвальдская бітва 1410, якая паклала канец экспансіі нямецкіх рыцараў. Аднак, літоўская спадчына не магла быць прынята як само сабой разумеецца. Са смерцю Ягайлы скончылася асабістая дамоўленасць паміж дзвюма дзяржавамі, і было незразумела, што займе яе месца[82].

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Жонкі і дзеці[правіць | правіць зыходнік]

  1. Лізавета Баніфацыя(англ.) бел. (1399)
  1. Ядвіга(руск.) бел. (1408—1431)
  1. Уладзіслаў III (1424—1444)
  2. Казімір (1426—1427)
  3. Казімір IV (1427—1492)

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Версій паходжання імя Ягайла некалькі, па адной з версій яно паходзіць ад літоўскіх слоў літ.: jóti (ё{{subst:націск}}ці) — ехаць вярхом, літ.: gáilas (га́йлас) — сільны. Гл. таксама Старажытныя літоўскія імёны (руск.) , але форму Jogaila крыніцы не фіксуюць; паводле іншай версіі Ягайла — скажоная форма імя Якаў, якое далі яму пры хрышчэнні; паводле трэцяй Ягайла — крыкун, ад дзеяслова ягаць — крычаць.
  2. Ён вядомы пад рознымі імёнамі: літ.: Jogaila Algirdaitis; польск.: Władysław II Jagiełło; бел.: Ягайла. Гл. таксама: Імёны і тытулы Уладзіслава II Ягайлы(англ.) бел..
  3. Пры гэтым вялікім князем літоўскім заставаўся Вітаўт.
  4. Ганна Ягелонка, апошні член каралеўскай Ягелонскай сям'і, памёрла ў 1596 годзе.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #119009927 // Общий нормативный контроль — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 775.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Ягайло // Биографический справочник — Мн.: Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 714-715. — 737 с.
  4. Витебск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  5. Bojtár 2000, p. 182
  6. Нечаев В. М.(руск.) бел., Ягеллоны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Bojtár 2000, pp. 180–186
  8. Anna Boczkowska(польск.) бел., Sarkofag Władysława II Jagiełły i Donatello, Gdańsk 2011, p. 27.
  9. Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.
  10. Чаропка В. Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх // «Беларускі гістарычны часопіс» № 6 (?), 2001. С. 42—53.
  11. Баранаўскас Т. Древние литовские имена (руск.) . Персанальны сайт Томаса Баранаўскаса (17 кастрычніка 2010).
  12. Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 28.
  13. Галяк Л. Аб паходжанні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына» № 6, 1993. С. 54—62.
  14. Свяжынскі У. Балты і балцкія гаворкі ў старажытнай Беларусі // «Кантакты і дыялогі» № 2/3, 1999.
  15. Урбан П. Старажытныя ліцвіны: Мова. Паходжанне. Этнічная прыналежнасць. — Мн.: Тэхналогія, 2003.
  16. Tęgowski 1999, pp. 124–125
  17. Stone 2001, p. 4
  18. Некаторыя гісторыкі клічуць гэту сістэму дыярхіяй (Sruogienė-Sruoga 1987; Deveike 1950).
  19. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 117-118. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  20. 20,0 20,1 Шабульдо Ф. М(руск.) бел.. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского
  21. Гумилёв Л. Н. От Руси к России (руск.) 
  22. Куликовская битва. Попытка разобраться (руск.) 
  23. 23,0 23,1 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 119. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  24. Греков И. Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — С. 152—153.
  25. Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С.35.
  26. Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч.1. — С.50-51.
  27. Гісторык Іван Меендорф(руск.) бел. выказаў меркаванне, што Ягайла ўжо мог быць праваслаўным: «У 1377 годзе Альгерд памёр, пакінуўшы Вялікае Княства свайму сыну, Ягайле, праваслаўнаму…» (Meyendorff 1989, p. 205). Дзмітрый, аднак, зрабіў умовай шлюбу Ягайлы «павіннасць быць ахрышчаным у праваслаўную веру і аб'явіць сваё хрысціянства ўсім людзям» (Dvornik 1992, p. 221).
  28. 28,0 28,1 Rowell 2000, pp. 709–712
  29. Dvornik 1992, p. 129
  30. Lukowski & Zawadzki 2001, p. 42
  31. Ядвіга была каранавана каралём польскім (rex poloni), таму што польская палітычная сістэма не прадугледжвала каралевы на чале дзяржавы(англ.) бел. Stone 2001, p. 8).
  32. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 123. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  33. Lukowski & Zawadzki 2001, p. 37
  34. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 119-120. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  35. 35,0 35,1 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 120. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  36. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 124. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  37. Гэта «адлюстроўвае выключную дальнабачнасць палітычных элітаў, кіруючых абедзвюма краінамі» (Kłoczowski 2000, p. 55).
  38. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 125. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  39. Любавский М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии ВКЛючительно / М. К. Любавский — Минск: Беларуская навука, 2012. — С. 232. — 395 с. — (Помнікі гістарычнай думкі Беларусі).
  40. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 126. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  41. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 127-128. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  42. Kłoczowski 2000, pp. 54–57
  43. Mickūnaitė 1999, p. 157
  44. Rowell 2000, p. 732
  45. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 128-129. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  46. Stone 2001, p. 10
  47. 47,0 47,1 47,2 Jasienica 1988, pp. 80–146
  48. 48,0 48,1 Dvornik 1992, pp. 222–225
  49. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мн.: Полымя, 1993. — С. 131-132. — 160 с. — ISBN 5-345-00627-Х.
  50. 50,0 50,1 50,2 Jasienica 1988, pp. 103–105
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 51,4 51,5 Stone 2001, p. 11
  52. Housley 1992, p. 354
  53. New Cambridge Medieval History, 348.
  54. Polska Piastów 2005
  55. Karwasińska & Zakrzewski 1935, p. 21
  56. 56,0 56,1 Jasienica 1988, pp. 106–107
  57. Turnbull 2003, pp. 32–33
  58. Delbrück 1990, p. 526
  59. Jasienica 1988, p. 108
  60. Jasienica 1988, p. 110
  61. 61,0 61,1 Stone 2001, p. 16
  62. Bojtár 2000, p. 182; Turnbull 2003, p. 7
  63. Turnbull 2003, p. 7
  64. Urban 2003, p. 162
  65. 65,0 65,1 Stone 2001, p. 17
  66. Turnbull 2003, p. 73
  67. 67,0 67,1 Jasienica 1988, pp. 113–120
  68. New Cambridge Medieval History, 364.
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 Jasienica 1988, pp. 121–124
  70. Dvornik 1992, pp. 342–343; New Cambridge Medieval History, 775-6.
  71. Housley 1992, p. 361; Rowell 2000, p. 733
  72. Kłoczowski 2000, p. 73
  73. Housley 1992, pp. 351–361
  74. Bideleux 1998, pp. 233–235; Turnbull & McBride 2004, pp. 11–12
  75. New Cambridge Medieval History, 353.
  76. Jasienica 1988, p. 130
  77. 77,0 77,1 77,2 Sruogienė-Sruoga 1987
  78. 78,0 78,1 Plokhy 2006, p. 98
  79. Prazmowska 2011, p. 72
  80. Sedlar 1994, p. 282
  81. Rowell 2000, p. 711
  82. Stone 2001, p. 22

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]