Балтыйскія мовы
|
Індаеўрапейцы |
|---|
| Індаеўрапейскія мовы |
| Албанская · Армянская Балтыйскія · Кельцкія Германскія · Грэчаская Арыйскія · Італійскія Славянскія мёртвыя: Анаталійскія · Палеабалканскія |
| Індаеўрапейцы |
| Албанцы · Армяне Балты · Кельты · Германцы Грэкі · Індаарыйцы Іранцы · Раманцы · Славяне гістарычныя: Хеты · Кельты · Германцы · Скіфы |
| Протаіндаеўрапейцы |
| Мова · Грамадства · Рэлігія |
| Прарадзіма індаеўрапейцаў |
| Курганная гіпотэза Анаталійская гіпотэза Армянская гіпотэза Індыйская гіпотэза Тэорыя палеалетычнай бесперапыннасці |
| Індаеўрапеістыка |
Балтыйскія мовы — моўная група, асобная галіна індаеўрапейскіх моў. Агульная колькасць носьбітаў у наш час - каля 4,7 млн. чал., галоўным чынам у Літве і Латвіі, а таксама ў суседніх рэгіёнах Польшчы, Расіі (Калінінградская вобласць) і паўночным захадзе Беларусі (Гродзенская вобласць).
Змест |
Тэрмін[правіць]
Балтыйскія мовы пачалі актыўна вывучацца з пач. XIX ст. Прычым, іх аб'ядноўвалі пад рознымі назвамі. У 1845 г. нямецкі даследчык Георг Несельман прапанаваў для прускай, літоўскай і латышскай моў адзіную назву - балтыйскія.
Гісторыя[правіць]
Лічыцца, што балты як моўная і культурная група сфарміраваліся на тэрыторыі Еўропы пасля заканчэння неаліту (з 3 тыс. да н. э.). У бронзавым - жалезным вяках носьбіты балтыйскіх моў насялялі вялізарны рэгіён ад ракі Одэр на захадзе да Волгі на ўсходзе. На поўдні мяжа балтаў дасягала ракі Прыпяць і ахоплівала захад сучаснай Украіны. Але ў друг. пал. 1 тыс. н. э. яны страцілі значную частку сваіх тэрыторый у выніку міграцыі іншых народаў, у першую чаргу славянскіх. У выніку, у перыяд высокага і позняга сярэднявечча (XI - XV ст.) існавалі наступныя падгрупы балтыйскіх моў і гаворак:
- Усходняя балтыйская
- Літоўская
- Жамойцкая
- Латгальская
- Земгальская
- Селонская
- Куршская (часам яе адносяць да заходняй падгрупы)
- Заходняя балтыйская
- Дняпроўска-Окская
- Мова голядзі
У пісьмовым выглядзе захаваліся толькі сярэднявечныя літоўская, ранняя латышская і пруская мовы. Прычым, апошняя з'яўляецца мёртвай. Астатнія мовы і гаворкі захаваліся ў форме тапонімаў і часам асобных імён.
На думку некаторых навукоўцаў, шэраг падобных рыс балтыйскіх і славянскіх моў дазваляе аб'ядноўваць іх у балта-славянскія мовы або меркаваць, што ў старажытнасці існавала балта-славянская моўная злучнасць. Расійскі мовазнавец У. М. Тапароў высунуў тэорыю, згодна якой славянскія мовы вылучыліся спярша як падгрупа балтыйскіх моў. Таксама абмяркоўваецца цесная сувязь старажытных балтыйскіх моў з кельцкімі мовамі.
Сучаснасць[правіць]
У наш час існуюць жывыя балтыйскія літоўская і латышская мовы, якія адрозніваюцца багаццем розных дыялектаў. Асабліва вылучаюцца жамойцкі дыялект літоўскай і латгальскі дыялект латышскай моў.
Сувязь беларускай мовы з балтыйскімі[правіць]
Балтыйскія мовы паўплывалі на фарміраванне беларускай мовы, што тлумачыцца асаблівасцямі этнагенезу беларусаў, у тым ліку на лексіку, вымаўленне гукаў, а таксама на тапонімы і імёны. Дакладна колькасць слоў балтыйскага паходжання ў беларускай мове не падлічвалася (высоўваюцца розныя лічбы), але відавочна, што ўплыў балтыйскіх моў на беларускую быў найбольшым сярод усіх славянскіх моў.
Спасылкі[правіць]
- Людміла Дучыц. Балты i славяне на тэрыторыі Беларусі ў пачатку II тысячагодзьдзя / Артыкул
- В.Н. Топоров "Балтийские языки"
- Мария Гимбутас, Балты. Люди янтарного моря
- Балтыйскія мовы
