Гісторыя эсперанта

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Гісторыя эсперанта - гісторыя развіцця штучнай мовы, распрацаванай у 1870-1880 гадах Лазарам Людвігам Заменгофам і ўпершыню апублікаванага ў 1887 годзе. Колькасць гаворачых павялічвалася паступова, але мова не мела вялікай падтрымкі з боку улад ці міжнародных арганізацый, а падчас і наогул была забаронена.

Развіццё мовы да публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Асноўны артыкул: Прота-эсперанта

Гісторыя эсперанта з мамента апублікавання да першага канрэса[правіць | правіць зыходнік]

Спачатку эсперанта-рух інаваў ў асноўным у Расійскай імперыі і ўсходняй Еўропе, але хутка распаўсюдзіўся ў заходнюю Еўропу і за яе межы: у Аргентыну ў 1889 годзе; у Канаду ў 1901 годзе; у Алжыр, Чылі, Японію, Мексіку і Перу ў 1903; у Туніс у 1904; у Аўстралію, ЗША, Гвінею, Індакітай, Новую Зеландыю, Танкін і Уругвай у 1905 годзе. У першыя гады існавання мова ужывалася ў асноўным для публікацый Заменгофа і яго паслядоўнікаў, такіх як Антон Грабоўскі, у шырокай перапіске (зараз амаль страчанай), а таксамі ў часопісе "La Esperantisto", які выдаваўся напрацягу 1889-1895 гадоў, і толькі зрэдку падчас асабістых сустрэч. У 1894 годзе пад націскам Вільгелльма Трампетэра, выдаўца часопіса "La Esperantist", і некаторых іншых вядучых эсперантыстаў, Заменгоф неахвотна прапанаваў радыкальную рэформу на галасаванне чытачоў. Ён прапанаваў скарачэння алфавіта да 22 літар (за кошт устранення акцэнтаваных літар, і большасці іх гукаў), змены канчатка множнага ліка на -i, ужыванне пазіцыйнага вінавальнага склона замест канчатка -n, устранення розніцы паміж прыметнікамі і прыслоўямі, скарачэння кольасці форм дзеепрыметніка з шасуі да двух, і замены табліцы карэлятаў больш лацінскімі словамі ці фразамі. Гэтыя рэформы былі адхілены большасцю эсперантыстаў, але некаторыя былі падхоплены падчас наступных рэформ (такіх як Іда і крытыкамі мовы. У наступныя дзесяцігоддзі эсперанта распаўсюджваецца ў заходняй Еўропе, галоўным чынам ва Францыі. Да 1905 года выдавалася 27 эсперантамоўных журналаў. У 1904 годзе адбылася малая міжнародная канферэнцыя, якая прывяла да Першага сусветнага кангрэса ў жніўні 1905 у горадзе Булонь-сюр-Мэр (Францыя). На кангрэс прыехалі 688 удзельнікаў 20 нацыянальнасцей. Падчас гэтага з'езда Заменгоф афіцыйна падаў у адстаўку з кіраніцтва эсперанта-руха, паколькі ён не жадаў, каб асабістыя прадузятасці (антысемітызм) аб ім шкодзілі развіццю мовы. Ён прапанаваў дэкларацыю аснавапалагаючых прынцыпаў эсперанта-руха, якая была адобрана удзельнікамі кангрэса.

Гісторыя эсперанта пачынаючы з першага кангрэса[правіць | правіць зыходнік]

Сусветныя кангрэсы адбываюцца штогод, пачынаючы з 1905 года, Выключэннем з'яўляліся перыяды двух сусветных войн. У маленькай дзяржаве Морэснэт, якая знаходзілася паміж Бельгіяй і Германіяй існавала значная колькасць эсперантамоўных сярод невялікага і шматмоўнага насельніцтва. Былі прапановы зрабіць эсперанта афіцыйнай мовай. У пачатку 1920 гадоў былі прапановы прыняць эсперанта ў якасці рабочай мовы Лігі Нацый. Падчас Асамблеі Лігі Нацый у 1920 годзе гэта прапанова была пастаўлена на галасаванне. Дзесяць дэлегатаў падтрымалі гэту прапнову, але французсскі дэлегат прагаласаваў проціў. Яму не падабалася, штофранцузская мова страчвае свае пазіцыі ў якасці міжнароднай і бачыў у эсперанта пагрозу. Але, праз два года Ліга Нацый прапанавала дзяржавам-членам уключыць эсперанта ў свае вучэбныя планы. Многія людзі бачаць 1920-я гады як росквіт эсперанта-руха. Пачынаючы з 1930-ых гадоў Гітлер і Сталін знішчылі шмат эспераныстаў з-за іх антынацыяналістскіх схільнасцяў. Гітлер пісаў у "Майн кампф", што эсперанта быў створаны як універсальная мова дзяля аб'яднання яўрэйскіх дыяспар. Стварэнне Свабоднай ад яўрэяў Нацыянальнай Германскай эсперанта-лігі было недастатковым, каб уміратварыць нацыстаў. Вывучэнне эсперанта было забаронена ў нямецкіх лагерах для ваеннапалонных падчас Другой сусветнай вайны. Эсперантысты часам абыходзілі гэтую забарону, пераконваючы ахову, што яны вучаць італььянскую мову - мову саюзніка Германіі. У першыя гады існавання СССР эсперанта мпеў дзяржаўную падтрымку, ствараліся афіцыйна прызнаныя Савецкія Эсперанта-Асацыяцыі. Але, у 1937 годзе сталін адмяніў гэтую палітыку. Ён асудзіў эсперанта як "мову шпіёнаў", а многія эсперантамоўныя былі сасланыя ці расстраляныя. Ужыванне эсперанта было фактычна забаронена да 1956 года. З іншага боку фашысцкая Італія прыкладала вялікія намаганні для развіцця турызма праз лістоўкі на эсперанта і высока ацэньвала падабенства італьянскай мовы і эсперанта. У салазарскай Партугаліі эсперанта праследваўся з 1936 года да рэвалюцыі гваздзік у 1974 годзе. Пасля грамадзянскай вайны ў Іспаніі франкісцкі рэжым праследваў анархістаў і каталонскіх нацыяналістаў, сярод якіх было распасюджана эсперанта, але ў 1950 гадах эсперанта-рух дазваляе Франсіска Франка стаць ганаровым патронам Сусветнага кангрэса эсперанта ў Мадрыдзе. Падчас халоднай вайны, асабліва ў 1950-ыя і 1960-ыя гады эсперанта рух быў збіты з панталыку, і меліся асцярогі з абодвух бакоў аб тым, што эсперанта можа ўжывацца дла варожаў прапаганды. але ў 1970 гады мова перажыла адраджэнне, і распаўсюдзілася ў новыя рэгіёны света, такія як Іран, дзе стела вельмі папулярна. Да 1991 года стала дастаткова афрыканскіх эсперантытаў для правядзення Панафрыканскага кангрэса. Мова прадаўжае распаўсюджвацца, хаця афіцыйна не прызнаны не адной краінай, і з'яўляецца часткай дзяржаўных адукацыйных праграмтолькі некаторых дзяржаў.

Гісторыя эсперанта у Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Адным з першых эсперантыстаў на Беларусі быў даследчык прыроды Уладзіслаў Дыбоўскі. Ён, разам з братам Бенядзіктам, сабраў вялікую, на той час бібліятэку выданняў на эсперанта. Эсперанта вывучылі ў той час Янка Маўр (1904 год), Цішка Гартны (1905-1906 гады). Эсперантысты былі ў Холмечы, каля Рэчыцы, Рэчыцы, Віцебску, Вільні. Пасля рэвалюцыі эсперантысцкі рух ажывіўся. Эсперантысты не толькі прапагандуюць мову, але і пачынаюц яе выкладаннем на курсах і ў гуртках. У чэрвені 1921 года у Петраградзе адбыўся III Усерасійскі з'езд эсперантыстаў, які адначасова быў аб'яўлены I З'езам Саюза эсперантыстаў савецкіх краін (СЭСК) (пасля пераіменаваны ў Саюз Эсперантыстаў Саецкіх Рэспублік - СЭСР). У ЦК СЭСК быў абраны эсперантыст з Віцебска Б. Шабер. У 1924 ў Мінску была створана Цэнтральнае Бюро Беларускай Арганізацыі СЭСР. Ужо да I Усебеларускай канферэнцыі СЭСР, якая адбылася 28-29. 05.1925 у Мінску, ў БССР налічвалася 37 эсперантысцкіх гурткоў: у Мінску, Віцебску, Рэчыцы, Слуцку, Талочыне, Жлобіне, Смілавічах і інш. У 1924 Цэнтральнае бюро Беларускай Арганізацыі СЭСР пачынае выпускаць "Інфармацыйныя лісты", што паспрыяла аб'яднаню эсперантыстаў у цэластую арганізацыю за максімальн кароткі срок. Мінская радыёстанцыя пачала выпускаць у лютым 1926 года урокі міжнароднай мовы (45 мінут па панядзелках), і раз у месяц эсперантамоўныя перадачы па пісьмах эсперантысцкіх карэспандэнтаў. Курсы эсперанта на радыё вёў Янка Маўр. Колькасць перадач на эсперанта з цягам часу павялічылася да 10 у месяц у 1935 годзе. Пра гэтыя перадачы згадвае Кандрат Крапіва ў адным са сваіх апавяданняў. Зм. Снежка склаў беларуска-эсперанцкі і эсперанта-беларускі слоўнікі, падручнік эсперанта на беларускай мове, пераклаў п'есу "Гута" Р. Кобеца на эсператна, але выдаць гэтыя нігі не паспелі. Іх далейшы лёс невядомы. На эсперанта перакладаліся творы Якуба Коласа, Янкі Купалы, П. Галавача, Цішкі Гартнага. Падчас рэпрэсій у 1936 годзе шмат хто з актывістаў эсперанта-руху быў арыштаваны, вернуліся на радзіму адзінкі. У заходняй Беларусі беларускі руэх эсперантыстаў развіваецца ў цеснай сувязі з Польскім Саюзам эсперантыстаў, але адчуаўся уплыў беларускіх паліычных і грамадскіх арганізацый. У Заходняй Беларусі да эсперанта далучыліся Максім Танк і Сяргей Новік-Пяюн. Існавалі суполкі эсперантыстаў у Беластоке, Брэсце, Баранавічах, Пінску і іншых гарадах. Нярэдка можна было сустрэць эспераныстаў і ў заходнебеларускіх вёсках. Адраджэнне эсперантысцкага руху на беларусі адбылося ў 1957 годзе, калі была заснаваны Саюз Эсперантыстаў Беларусі (СЭБ). У студзені 1958 года Цэнтральнае Бюро СЭБ накіравала ў Савет Міністраў БССР пісьмо, з просьбай аб рэгістрацыісаюза і тлумачальнай запіскай. Адтуль пісьмо было накіравана ў ЦК КПБ. Адказу беларускія эсперантысты не дачакаліся. Існавалі эсперантысцкія гурткі у розных гарадах Беларусі. У гады перабудовы была заснавана Асацыяцыя эсперантыстаў Рэспублікі Беларусь (AERoBo), праўленне размяшчалася ў Гродна, але ў сярэдзіне 1990-ых гадоў яна не прайшла перарагістрацыю ў Мінюсце[1].


Літаратура па пытанню Адам Паўлюкавец. Мова эсперанта: практычны дапапможнік. Мн. 1991 "Навука і тэхніка". 160 с. Раздзел I Эсперанта на Беларусі с. 5-17

Эвалюцыя мовы[правіць | правіць зыходнік]

Асноўная стацця Сучаснае развіццё эсперанта

Heckert GNU white.png Артыкул часткова або цалкам з'яўляецца перакладам старонкі «История эсперанто» з Рускай Вікіпедыі. Арыгінальны тэкст, як і гэты пераклад, апублікаваны на ўмовах ліцэнзій Creative Commons Attribution-ShareAlike License і GNU Free Documentation License. Глядзіце пералік аўтараў на старонцы гісторыі правак арыгінальнага артыкула.