Зміцер Жылуновіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Цішка Гартны
Цішка Гартны.jpg
Імя пры нараджэнні:

Зміцер Хведаравіч Жылуновіч

Псеўданімы:

гл. у тэксце

Дата нараджэння:

22 кастрычніка (4 лістапада) 1887

Месца нараджэння:

г. Капыль, Слуцкі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя

Дата смерці:

11 красавіка 1937(1937-04-11)

Месца смерці:

Магілёў, БССР

Род дзейнасці:

, перакладчык, празаік, паэт, драматург, публіцыст, крытык

Мова твораў:

беларуская мова

Дэбют:

у газеце «Наша ніва» (1908); першая кніга — «Pieśni» (1913)

Творы ў Вікікрыніцах.


Цішка Гартны, сапр.: Зміцер (Змітро) Хведаравіч Жылуновіч (23 кастрычніка 1887, м. Капыль, Слуцкі павет, Мінская губерня (цяпер Капыльскі раён, Мінская вобласць) — 11 красавіка 1937, Магілёў, псіхлячэбніца; Іншыя псеўданімы і крыптанімы: Авадзень; Авадзён; Аглядальнік; В.Аса; Беларус; Беларус-Камуніст; Бэйгар; Вар; П.Вартавы; Паўлюк Вартавы; Васа; Сымон Гляк; Габрусь Друк; Сымон Друк; Зета; Зміжыла; Зміцер; Знаёмы; Змітро Капылянін; Янка Кліч; Коммунист Беларус; Мешчанін; Мінчанін; Цішка Г.; Мужык; С.Смык; Я.Смык; Стары С-Д; Твой сын Змітро; Чырвонь; Язэп Чырвонь; Шулятнік; А.; Ц. Г.; Д. Ж.; З. Ж.; У. Ж.; Ул. Ж.; Д.Ж-ч; З.Ж-ч; Я.К-іч і інш.) — беларускі пісьменнік, паэт і перакладчык, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. Акадэмік АН БССР (1928)[1].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

З сялян. Працаваў рамеснікам-гарбаром у Капылі, Літве, Украіне, на заводзе ў Санкт-Пецярбургу.

Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907[1], з 1906 член Капыльскай арганізацыі РСДРП[1].

З лютага па снежань 1918 — сакратар Беларускага нацыянальнага камісарыята[1]. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газеты «Дзянніца(бел. (тар.)) бел.». З кастрычніка 1918 прыняты ў РКП(б). Аўтар маніфеста аб утварэнні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь, з 1 студзеня 1919 па 3 лютага 1919 старшыня Часовага ўрада яе.

У 1919—1920 — сакратар газеты «Красная звезда» (Харкаў), палітработнік на Паўднёвым фронце Чырвонай Арміі. Потым — літаратурны супрацоўнік у штабе Заходняга фронту(руск.) бел.Смаленску). З 1920 года — сакратар і адказны радактар газеты «Савецкая Беларусь».

З 1921 жыве ў Мінску. Узначальваў Дзяржвыдавецтва БССР і Цэнтральны архіў БССР, працаваў намеснікам наркама асветы і старшынёй Галоўмастацтва БССР, з'яўляўся членам прэзідыума Інбелкульта і навуковым сакратаром камісіі па вывучэнні рэвалюцыйнага руху на Беларусі[1].

У сакавіку 1922 наведаў Берлін, наладзіў выданне беларускіх падручнікаў і мастацкіх кніг. За два месяцы было надрукавана 10 назваў агульным накладам 138 500 экземпляраў (у тым ліку кніга паэзіі «Песьні працы і змаганьня» і першая частка рамана «Сокі цаліны» Гартнага). У красавіку 1922 узначаліў беларускае кааператыўнае выдавецтва «Адраджэнне», выпусціўшае за адзін год 14 кніг. Неўзабаве выдавецтва было абвінавачана ў «нацыянал-шавінізме» і было пераназвана, як «Савецкая Беларусь». У снежні выдавецтва выпусціла № 1 часопіса «Полымя», рэдактарам якога стаў Жылуновіч[2]. У гэтым жа годзе разам з часцю іншых творцаў пытае дазволу на стварэнне беларускай літаратурнай арганізацыі «Вір». Статут «Віру» зацверджаны не быў.

У 1925 зноў ездзіў да Берліну з мэтай удзелу ў Другой Усебеларускай канферэнцыі.

Ініцыятар стварэння літаратурнай арганізацыі «Полымя»[3]. Член ЦВК БССР у 1920—1931. Акадэмік БелАН з 1928. Удзельнік Саюза пісьменнікаў СССР з 1934. У 1934—1936 працаваў ў Інстытуце гісторыі БелАн.

Рэпрэсіі[правіць | правіць зыходнік]

Выключаны з ВКП(б) 16.1.1931 з фармулёўкай «за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі». Арыштаваны 15.11.1936, пераведзены (7.4.1937) ў Магілёўскую псіхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (па афіцыйнай версіі ад гангрэны лёгкіх; па іншых звестках — скончыў жыццё самагубствам)[4].

Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў Магілёве. На выяўленым месцы пахавання 11.4.1989 устаноўлены помнік. Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15.10.1955. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10.9.1987.

Яго імем названы вуліцы ў Мінску, Капылі.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Ц. Гартны. Раман «Бацькава воля». Ч. 1. Аўтограф. 1921 г.
Ц. Гартны. Раман «Бацькава воля». Ч. 1. Аўтограф. 1921 г.

Друкавацца пачаў з 1908 — верш «Бяздольны» ў газеце «Наша ніва». Першая кніга «Pieśni» выйшла ў 1913[1].

У 1914—1929 працуе над раманам «Сокі цаліны».

Ц. Гартны пераклаў на беларускую мову першую кнігу рамана А. Фадзеева(руск.) бел. «Апошні з удэге» (Мн.. 1932), пачаў перакладаць «Мёртвыя душы(руск.) бел.» М. Гогаля[5].

Творы Ц. Гартнага перакладаліся на рускую, украінскую і іншыя мовы[1].

Крытыка і прызнанне[правіць | правіць зыходнік]

Вось як адзначыў творчасць Цішкі Гартнага Янка Купала:

" Цішка не «майструе вершаў», а пяе, пяе ўсёй сваёй набалелай душой, усім сваім сэрцам гарачым, кіпучым. Нойдзеце тут і галубіныя песні кахання, і сумныя жальбы, і смелыя жаданні, і ва ўсім чуваць песняра праўдзівага, вынасіўшага кожнае слова ў сваіх набалелых грудзях.
Агляд кніг (1913)
"

Цішка Гартны мог стаць першым Народным паэтам Беларусі — у 1923 пленум ЦК КП(б)Б пастанавіў надаць яму такое званне. З невядомых прычын пастанова не была зведзена ў жыццё[4].

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Зб. тв.: У 4 т. Мн., 1929—1932;
  • Зб. тв: У 4 т. Мн., 1987—1989. т. 1-3;
  • Вершы. Мн., 1967;
  • Насустрач сонцу: Выбр. апавяданні. Мн., 1978.
  • Выбраныя творы / уклад. прадм. і камент. Серафіма Андраюка. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — 604 с. (Беларускі кнігазбор, том 60). ISBN 978-985-08-1411-1.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Гартный Тишка // Биографический справочник — Мінск: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 139-140. — 737 с.
  2. М. В. Нікалаеў і інш. Гісторыя беларускай кнігі — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2011. — Т. 2. Кніжнасць новай Беларусі. — С. 195-199. — 436 с. — 5800 экз. — ISBN 978-985-11-0599-7.
  3. Статут арганізацыі быў зацверджаны ў 1928 годзе.
  4. 4,0 4,1 Янка Купала Поўны збор твораў у 9 тамах // Каментарная частка / Аўтары каментароў: С. В. Забродская, Э. А. Золава, Т. Р. Строева, А. І. Шамякіна — Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. — Т. 9, кніга 1. — С. 616. — 686 с. — 5800 экз. — ISBN 985-02-0552-0.
  5. Збор твораў. У 4 т. / Аўт. прадм. С. Александровіч — Мінск: Маст. літ., 1987. — Т. 1: Вершы, 1909-1935. Апавяданні 1909-1927. — С. 28. — 438 с. 3 л. іл., 1 л. партр. с.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. — Т. 1. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9
    • Клачко А. М. Цішка Гартны: (Крытычна-біяграфічны нарыс). Мн., 1961;
    • Ялугін Э. Без эпітафіі: Дакументальная аповесць. Мн., 1989;
    • Успаміны пра Цішку Гартнага. Мн., 1984;
    • ЭГБ, т. 3;
    • Возвращенные имена.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons