Грэцыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Грэчаская Рэспубліка
грэч.: Ελληνική Δημοκρατία
Flag of Greece.svg Герб Грэцыі
Сцяг Грэцыі Герб Грэцыі

Каардынаты: 38°18′04″ пн. ш. 23°44′28″ у. д. / 38.301111° пн. ш. 23.741111° у. д. (G) (O) (Я)

EU-Greece.svg
Дэвіз: «Ἐλευθερία ἢ Θάνατος (Свабода або смерць)»
Гімн: «Гімн свабодзе (Ύμνος εις την Ελευθερία)»
Дата незалежнасці 25 сакавіка 1821 (ад Асманскай імперыі)
Афіцыйная мова грэчаская
Сталіца Афіны
Найбуйнейшыя гарады Афіны, Салонікі, Пірэй
Форма кіравання Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Каралас Папульяс
[[]]
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
96-я ў свеце
131.957 км²
0,86
Насельніцтва
• Ацэнка (2011)
• Перапіс (2011)
Шчыльнасць

11.306.183 чал.
10 787 690[1] чал.
85,3 чал./км²  (88-я)
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2011)
  • На душу насельніцтва

$294, 339 млрд.[2]
$24,543[2]
ВУП (намінал)
  • Разам (2011)
  • На душу насельніцтва

$292,065[2]
$24,073
ІРЧП (2011) 0,861 (вельмі высокі) (29-ы)
Валюта Еўра[3] (EUR, код 978)
Інтэрнэт-дамен .gr Таксама .eu,[4]
Код ISO GR
Тэлефонны код +30
Часавы пояс +2 (летам +3)

Грэ́цыя (грэч.: Ελλάδα), Грэ́чаская Рэспу́бліка (грэч.: Ελληνική Δημοκρατία) — краіна на поўдні Еўропы. Знаходзіцца на Балканскім паўвостраве. На поўначы мяжуе з Албаніяй, Былой югаслаўскай Рэспублікай Македоніяй і Балгарыяй, на паўночным усходзе — з Турцыяй. На ўсходзе і поўдні абмываецца Эгейскім морам, на захадзе — Іанічным морам. Краіна названая па этноніме народа — грэкі.

Сталіца — горад Афіны.

Прызнаная калыска заходняй цывілізацыі, першая ў гісторыі дэмакратычная дзяржава. Член ЕС з 1981, НАТА — з 1952.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Грэцыя была заселена з незапамятных часоў. Астанкі старажытных архантрапаў узростам ў 360 тыс. гадоў знойдзены ў пячоры Петралоне. Вядомыя таксама астанкі неандэртальцаў, якія жылі 40 тыс. гадоў таму на тэрыторыі Пелапанеса.

Дагрэчаская Эгейская цывілізацыя датуецца 30-12 стагоддзямі да н.э.

Першая культура на тэрыторыі Грэцыі, дзе дамінуе ўласна грэчаскае насельніцтва — гэта Мікенская культура, якая аб'яднала ў сабе дасягненні ранейшых эгейскім культур.

«Цёмныя стагоддзі» або «Гамераўская Грэцыя» — перыяд у гісторыі Старажытнай Грэцыі, які ахоплівае каля 1200—800 да н.э., пачаўся пасля заняпаду Мікенскай культуры і меркаванага дарыйскага ўварвання, і скончыўся з пачаткам росквіту грэчаскіх полісаў (перыяду архаікі).

Традыцыйна, уласна старажытнагрэчаскі перыяд пачаўся з першых Алімпійскіх гульняў у 776 да н.э. і працягваўся да смерці Аляксандра Македонскага ў 323 да н.э.

Эліністычны перыяд гісторыі Грэцыі працягваўся ад смерці Аляксандра Македонскага да далучэння Пелапанескага паўвострава і грэчаскіх астравоў да Рыма ў 146 да н.э.

Рымская Грэцыя — перыяд грэчаскай гісторыі пасля перамогі Рыма над карынфянамі ў бітве пры Карынфе ў 146 да н.э. да перайменавання горада Візантыя ў 330 у Новы Рым, пазней Канстанцінопаль, рымскім імператарам Канстанцінам I і пераносу ў яго сталіцы Рымскай імперыі.

У складзе Візантыі значэнне Грэцыі зноў павышаецца. У 14 стагоддзі гэты перыяд заканчваецца з далученнем Грэцыі да імперыі турак-асманаў. Большая частка Грэцыі з'яўлялася часткай Асманскай імперыі да абвяшчэння незалежнасці ў 1821.

Першым кіраўніком незалежнай Грэцыі быў Іаан Кападзістрыя.

Аднак, на тэрыторыі незалежнай Грэцыі тады пражывала толькі каля 1/6 часткі грэкаў Міжземнамор'я (каля 0,8 млн з 5 мільёнаў). Таму да 1970-х гадоў галоўным вектарам ўнутранай і знешняй палітыкі былі планы па аднаўленні грэчаскага адзінства, якія атрымалі ў 19 стагоддзі назву Вялікай ідэі (грэч.: Μεγάλη Ιδέα), а на сумежных грэчаскіх тэрыторыях узнік тэрмін энозіс, або імкненне да ўз'яднання з Грэцыяй.

Пасля стварэння Турэцкай Рэспублікі Грэцыя ўцягнулася ў 1919-22 у вайну супраць яе і прайграла. У 1941-44 акупіравана італьянска-нямецкімі войскамі. У 1944-49 у Грэцыі ідзе грамадзянская вайна паміж камуністамі і раялістамі, аднак манархія будзе скасавана толькі ў 1973 сіламі ваенных.

Дзяржаўны лад[правіць | правіць зыходнік]

Грэцыя — унітарная дзяржава, парламенцкая рэспубліка. Палітычны рэжым — дэмакратычны. Жанчыны Грэцыі атрымалі выбарчае права ў 1952.

Згодна з Канстытуцыяй Грэцыі 1975 года, заканадаўчыя функцыі ажыццяўляюцца Парламентам і Прэзідэнтам Рэспублікі, выканаўчыя функцыі ажыццяўляюцца Прэзідэнтам Рэспублікі і Урадам, судовыя функцыі ажыццяўляюцца судамі, рашэнні якіх выконваюцца ад імя грэчаскага народа.

Кіраўнік дзяржавы — Прэзідэнт, які выбіраецца Парламентам на 5-гадовы тэрмін. Прэзідэнт прызначае Прэм'ер-міністра, а па рэкамендацыі апошняга — іншых членаў Урада. Прэзідэнт з'яўляецца вярхоўным галоўнакамандуючым. Першапачаткова шырокія канстытуцыйныя паўнамоцтвы Прэзідэнта Грэцыі былі абмежаваныя ў 1986 папраўкамі да Канстытуцыі.

Парламент Грэцыі — аднапалатны орган — выбіраецца шляхам усеагульных прамых выбараў на 4-гадовы тэрмін. Парламент складаецца з не менш як 200 і не больш як 300 дэпутатаў.

Урад фарміруецца партыяй, якая перамагла на парламенцкіх выбарах і набрала большасць месцаў у Парламенце. лідар гэтай партыі, як правіла, прызначаецца Прэм'ер-міністрам.

Адміністрацыйнае дзяленне[правіць | правіць зыходнік]

Адміністрацыйны падзел Грэцыі ўключае ў сабе 13 адміністрацыйных акруг (абласцей, або перыферыі (грэч.: περιφέρειες)), якія затым падзяляюцца на 54 нома, або прэфектуры. Дадаткова да гэтых акруг існуе адзін аўтаномны рэгіён — Аян-Орас (грэч.: Άγιον Όρος — «Святая Гара») у раёне гары Афон.

13 адміністрацыйных акруг
  1. Атыка
  2. Цэнтральная Грэцыя
  3. Цэнтральная Македонія
  4. Крыт
  5. Усходняя Македонія і Фракія
  6. Эпір
  7. Іанічныя астравы
  8. Паўночныя Эгейскія астравы
  9. Пелапанес
  10. Паўднёвыя Эгейскія астравы
  11. Фесалія
  12. Заходняя Грэцыя
  13. Заходняя Македонія

Геаграфічныя дадзеныя[правіць | правіць зыходнік]

Агульныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Грэчаскі паўвостраў, змешчаны на паўднёвым усходзе Еўропы, займае плошчу 131.944 кв. км. Грэцыя размешчаная ў паўднёвай частцы Балканскага паўвострава і на прылеглых да яго і да ўзбярэжжа Малой Азіі астравах. Мяжуе з Албаніяй, Македоніяй, Балгарыяй і Турцыяй. Абмываецца Міжземным морам, у тым ліку: Іанічным, Эгейскім морамі, а паўднёвае ўзбярэжжа Крыта — Лівійскім морам. У склад Грэцыі ўваходзіць каля 2 тысяч астравоў, на якія прыходзіцца амаль 20 % усёй краіны.

Тэрыторыя Грэцыі можна ўмоўна падзяліць на тры часткі.

Рэльеф[правіць | правіць зыходнік]

Грэчаскі ландшафт — гэта чаргаванне скалістых, звычайна бязлесных гор, густанаселеных далін, шматлікіх астравоў, праліваў і бухт. Маляўнічыя скалы, пляжы, экзатычныя гроты падаюць велізарныя магчымасці для адпачынку на моры і горнага турызму. Шырокае распаўсюджванне вапнякоў, асабліва ў заходняй частцы краіны, прывяло да фарміравання карставых варонак, пячор, якія надаюць ландшафту своеасаблівае дзікае аблічча і што прываблівае аматараў выпрабаваць свае сілы ў спелеалогіі. Горныя масівы займаюць амаль чвэрць паверхні тэрыторыі краіны. Гэта пераважна сярэдняй вышыні горы (да 1200—1800 м). Вышэйшая кропка Грэцыі — гара Алімп (2917 м). Вышэй 2000 метраў паднімаюцца таксама Пінд, Парнас, горны ланцуг на поўначы Пелапанеса і Тайгет. Раўнін мала, засяроджаныя яны ва ўсходняй палове краіны, за выключэннем Пелапанеса, дзе раўніны пераважаюць на заходнім узбярэжжы. Пад лесам і хмызняком каля 44 % тэрыторыі. Нацыянальныя паpкі: Вікас-Аос, Мікра-Прэспа, Эта і інш.

Рэкі[правіць | правіць зыходнік]

На вузкім і гарыстым Грэчаскім паўвостраве не маглі ўтварыцца вялікія рачныя сістэмы. Пераважаюць горныя рэкі, кароткія, бурныя, з маляўнічымі парогамі і вадаспадамі, часта бягучыя да мора ў вузкіх каньёнах. Самая доўгая рака Грэцыі — Альякмон (амаль 300 км). Іншыя буйныя рэкі — Эбрас, Нестас, Стрымон, Вардар, Ахелас. Рэкі не прыдатныя для суднаходства, але гуляюць даволі вялікую ролю як крыніцы энергіі.

Азёры[правіць | правіць зыходнік]

У Грэцыі налічаецца звыш 20 азёр плошчай 10-100 км². Самыя буйныя і глыбокія з іх тэктанічнага паходжання. Да іх прыналежаць азёры Трыхоніс (95,5 км²), Волві (75,6 км²), Вегарытыс (72,5 км²). Шмат карставых азёр. Яны, як правіла, невялікія, сілкуюцца ў асноўным падземнымі водамі. Найбуйнае з іх — Яніна (22 км²).

Астравы[правіць | правіць зыходнік]

У склад Грэцыі ўваходзіць больш за 2 000 астравоў, ад буйных (Крыт, Эўбея) да дробных (Патмас, Хрысі, Кастэларыза). На іх долю прыпадае каля 20 % усёй грэчаскай тэрыторыі.

Усе астравы падзяляюцца на некалькі груп:

Карысныя выкапні[правіць | правіць зыходнік]

Грэцыя не валодае значнымі запасамі якіх-небудзь карысных выкапняў. Найбольш распаўсюджаным і здабываемым з'яўляецца лігніт, або слабавуглефікаваны буры вугаль. Ён з'яўляецца галоўным паліўным рэсурсам Грэцыі. У канцы XX стагоддзя ў Эгейскім моры былі знойдзеныя нязначныя запасы нафты і газу. Вядзецца іх распрацоўка.

Адносна багатая Грэцыя руднымі карыснымі выкапнямі. Сярод іх жалезныя, марганцавыя, нікелевыя, хромавыя, медныя і поліметалічныя руды. Значныя запасы баксітаў, або алюмініевых руд. Паводле ацэнак геолагаў у нетрах Грэцыі залягаюць каля 650 млн.т. гэтай каштоўнай руды, што робіць Грэцыю адным з найбуйнейшых яе здабытчыкаў ў Еўропе.

Флора і фауна[правіць | правіць зыходнік]

На тэрыторыі Грэцыі захавалася няшмат відаў дзікіх жывёл і папуляцыі іх невялікія. Гэта звязана са шматтысячагадовай гісторыяй гэтай краіны — больш за 8000 гадоў людзі актыўна палявалі на жывёл і вынішчалі расліны на тэрыторыі Грэцыі. Найбольш распаўсюджаныя тут невялікія жывёлы: зайцы, барсукі і розныя віды мышэй.

З прыкладна 5 000 відаў раслін Грэцыі найбольш распаўсюджаныя невялікія расліны і кусты. На паўвостраве Халкідыкі часта сустракаюцца хваёвыя лясы. Распаўсюджаныя кіпарысы і платаны. Узрост некаторых дасягае некалькіх тысяч гадоў. Вельмі распаўсюджаная аліва — адно з каштоўных дрэў Грэцыі і ўсяго Міжземнамор'я.

У цэлым бедная расліннасць Грэцыі тлумачыцца шырокім распаўсюджваннем коз у Старажытнай Грэцыі, якія абгрызалі кару дрэў, з прычыны чаго тыя гінулі, а дробныя растліны проста вытоптваліся. Існуе нават прымаўка — «Грэцыю з'елі козы».

Гарады Грэцыі[правіць | правіць зыходнік]

Для Грэцыі характерная дыспрапорцыя гарадскога рассялення: пераразвітая агламерацыя Афін (з агульным насельніцтвам звыш 4 млн чалавек — 7-я па памерах агламерацыя ў ЕС) і невялікія іншыя гарады (толькі 4 з іх, што не ўваходзяць у афінскую агламерацыю, маюць насельніцтва звыш 100 тыс. чалавек).

Паводле перапісу 2007 буйнейшымі гарадамі Грэцыі з'яўляюцца:

  1. Афіны (720 тыс. жыхароў у рысе горада)
  2. Фесалонікі (350 тыс. жыхароў)
  3. Пірэй (170 тыс. жыхароў, частка афінскай агламерацыі)
  4. Патры (165 тыс. жыхароў)
  5. Іракліён (140 тыс. жыхароў)
  6. Перыстэры (137 тыс. жыхароў, частка афінскай агламерацыі)
  7. Ларыса (130 тыс. жыхароў)
  8. Каліфея (107 тыс. жыхароў, частка афінскай агламерацыі)
  9. Нікея (95 тыс. жыхароў, частка афінскай агламерацыі)
  10. Каламарыя (94 тыс. жыхароў, частка фесалонікскай агламерацыі)

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Грэцыя — індустрыяльна-аграрная краіна з высокаразвітым сектарам паслуг. Грэцыя з'яўляецца адным з найважнейшых еўрапейскіх і сусветных турыстычных цэнтраў. Вялікі аб'ём экспарту сельскагаспадарчай прадукцыі. Суднаходныя кампаніі валодаюць найбуйнейшым марскім гандлёвым флотам у свеце.

Прамысловасць[правіць | правіць зыходнік]

Дзяржаўны сектар прамысловасці дае каля 20 % ВУП. Найбольш развітыя лёгкая і харчовая прамысловасць. У прамысловасці занята 21 % працаздольнага насельніцтва. Вядзецца здабыча баксітаў, пірытаў, нікелевых руд, магнезітаў. Развітая металургічная прамысловасць, хоць у адпаведнасці з рашэннямі ЕС вытворчасць сталі ў Грэцыі скарочаная на 30 %. Маюцца прадпрыемствы машынабудаўнічай, нафтахімічнай і дрэваапрацоўчай галін. Прыярытэтнае развіццё атрымалі тэкстыльная, харчовая галіны і вытворчасць будматэрыялаў (лічыцца, што ў горадзе Волас размешчана самая буйная ў свеце фабрыка па вытворчасці цэменту).

Сельская гаспадарка[правіць | правіць зыходнік]

Таварная сельская гаспадарка недастаткова развіта з-за недахопу ўрадлівых глебаў, невялікай колькасці ападкаў, выпадаючых за год, і неэфектыўнай сістэмы землеўладання (аснову яе складаюць невялікія фермы). Каля 30 % зямель Грэцыі ворныя. Толькі ў далінах Фесаліі, Фракіі і Македоніі магчыма буйнамаштабная вытворчасць. Тут вырошчваюць пшаніцу, кукурузу, ячмень, цукровы бурак, бавоўну і тытунь. Грэцыя — лідар сярод краін ЕС па вытворчасці апошніх двух культур.

Добра развіта садоўніцтва і агародніцтва. Вырошчваюць масліны (большая частка адразу ж перапрацоўваецца ў алей), вінаград, дыні, персікі, апельсіны, памідоры. Цытрусавыя і бахчавыя культуры Грэцыя экспартуе ў краіны ЕС. Гістарычна ў Грэцыі выпускаюць віны з дабаўкамі смалы, але ў апошні час на экспарт сталі вырабляць гатункі без такіх спецыфічных дабавак, хоць грэчаскія віны пакуль па папулярнасці не могуць параўнацца з вінамі з іншых краін Еўропы. Грэчаская сельская гаспадарка — галоўны атрымальнік субсідый ЕС.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Папулярныя курорты Грэцыі: Касторыя, востраў Корфу, Крыт, востраў Родас

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Большасць насельніцтва Грэцыі складаюць грэкі (92 %). Адзінай афіцыйнай меншасцю з'яўляюцца мусульмане Фракіі і Дадэканескіх астравоў, улучаючы туркаў (0,8 % насельніцтва Грэцыі), памакаў (балгарамоўныя мусульмане, 0,3 %) і цыган-мусульман (0,1 %). Іншыя меншасці вылучаюцца ў асноўным на моўных падставах і афіцыйна не прызнаюцца ў Грэцыі: албанцы (1 %; у тым ліку арваніты), «славянамоўныя грэкі» або македонскія славяне (блізкія македонцам, 1,6 %), арамуны (1,1 %, уключаючы мегленітаў), праваслаўныя цыгане (яшчэ 1,8 %), сербы (0,3 %), арабы (0,3 %), армяне (0,3 %), яўрэі (0,05 %) і інш.

Рэлігія[правіць | правіць зыходнік]

Артыкул 3-ці Канстытуцыі Грэцыі абвяшчае:

«Пануючай у Грэцыі рэлігіяй з'яўляецца рэлігія Усходне-Праваслаўнай Царквы Хрыстовай»[5].

Абсалютная большасць веруючага (98 % у 2006[6]) насельніцтва краіны — члены Эладскай Праваслаўнай Царквы.

ЭПЦ фармальна аддзеленая ад дзяржавы, паводле часткі 1, раздзела У, артыкула 3 Канстытуцыі 1975 года, але карыстаецца шырокай дзяржаўнай падтрымкай, празелітызм сярод праваслаўных афіцыйна забаронены.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Культура Грэцыі развіваецца на працягу некалькіх тысячагоддзяў, пачынаючы ад Мікенскай і Мінойскай цывілізацый, працягам былі класічная Грэцыя, Эліністычны перыяд, уплыў у Рымскай, Візантыйскай і Асманскай імперыях.

Кухня[правіць | правіць зыходнік]

Грэчаская кухня прадстаўляе сабой прыклад тыповай міжземнаморскай або балканскай кухні. Але шмат у чым кухня грэкаў адрозная ад кухняў яе бліжэйшых суседзяў — Балгарыі, Албаніі і Італіі. Перш за ўсё спецыі: іх грэкі дадаюць у сваю ежу часцей за іншых у Еўропе. Разам з тым грэчаская кухня не з'яўляецца вострай.

Другая адметная асаблівасць грэчаскай кухні гэта мноства аліўкавага алею. Ён дадаецца практычна ва ўсе стравы і выкарыстоўваецца не толькі як духмяная прыправа, але і падчас тэрмічнай апрацоўкі ежы. Яшчэ адным незаменным кампанентам з'яўляецца лімон.

Асаблівы гонар грэкаў — сыр. У Грэцыі яго вырабляецца не менш за 50 гатункаў (у кожным рэгіёне свой асаблівы рэцэпт). Грэкі спажываюць сыру больш за ўсіх у свеце — больш за 25 кг у год на чалавека. Самы папулярны гатунак носіць назву «фета»: менавіта ён выкарыстоўваецца ў прыгатаванні знакамітага «грэчаскага салата», які ў самой Грэцыі называецца «харыятыкі» (вясковы).

Не менш папулярнае ў Грэцыі мяса. Перавага аддаецца свініне, бараніне і казляціне. Мусака — адна з самых вядомых страў, прыгатаваная з дабаўленнем як мяса, так і традыцыйнай для Грэцыі гародніны. Вельмі папулярныя рыба, малюскі і іншыя морапрадукты.

Святы[правіць | правіць зыходнік]

Дата Беларуская назва Мясцовая назва Заўвагі
1 студзеня Новы год ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ
Багаяўленне ΑΓΙΑ ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ
ΚΑΘΑΡΗ ΔΕΥΤΕΡΑ
Дабравешчанне ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Папулярная культура[правіць | правіць зыходнік]

У 2006 годзе Афіны прымалі ў сябе конкурс песні Еўрабачанне пасля перамогі на папярэднім конкурсе спявачкі Хелены Папарызу.

Дачыненні з Беларуссю[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 5 сакавіка 1992 года[7].

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі