Іліяда

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Гамер
Рукапіс «Іліяды» V стагоддзя

Iлiяда — старажытнагрэчаская эпiчная паэма аб Iлiёне (Троi), якая прыпiсваецца легендарнаму эпiчнаму паэту Старажытнай Грэцыi Гамеру.

Прынята лiчыць, што «Iлiяда» ўзнiкла ў 9—8 стагоддзях да н. э. у грэчаскiх iянiйскiх гарадах Малой Азii, на аснове паданняў крыта-мiкенскай эпохi. Паэма напiсаная гекзаметрам (каля 15 700 радкоў), у 4—3 стагоддзях падзеленая антычным фiлолагам Зенадотам Эфескiм на 24 песнi. «Iлiяда» распавядае пра гераiчную асаду Троi шматплямённым ахейскiм апалчэннем на чале з мiкенскiм правадыром Агамемнанам. Галоўныя героi паэмы — Ахiл, Менелай, Гектар i iншыя правадыры.

«Iлiяда» прадстаўляе свет цэласным, усёвымерным, якасна аднастайным. У старажытнасцi паэма лiчылася зводам ведаў, крынiцай фiласофii i паэзii, разам з тым захавала высокую мастацкую i гiстарычную каштоўнасць. Рэальнасць значнай колькасцi гiстарычных i геаграфiчных фактаў эпiчнай асновы засведчаная археалагiчнымi раскопкамi, якi пачаў нямецкi археолаг Генрых Шлiман. У 1869 годзе ён выказаў смелую думку, што месцам Троi з'яўляўся курган Гiсарлык у Малой Азii. Раскопкi 1870—1890 гадоў падцвердзiлi яго гiпотэзу, што гамераўскi эпас меў салiдную фактычную аснову.

Прычынай Траянскай вайны была царэўна Алена са Спарты, дачка Зеўса-лебедзя і царыцы Леды. Алена была настолькі прыгожая, што ўсе грэчаскія цары хацелі ажаніцца з ёй. У Старажытнай Грэцыі быў наступны звычай выбару жаніхоў. У горад, дзе цар меў дачкуня-весту, з'язджаліся юнакі з іншых краін і гарадоў. Для іх наладжваліся спаборніцтвы, дзе яны дэманстравалі свой спрыт, сілу, адвагу. Алена ж выбрала і не самага дужага, і не самага разумнага (праўда, самага багатага) — Менелая, брата цара Агамемнана з Мікенаў. На няшчасце, багіня прыгажосці і кахання Афрадыта паабяцала Алену Парысу — сыну траянскага цара Прыама. Яна прымусова закахала Алену ў Парыса, і пара закаханых збегла ў Трою. Славуты і найбольш аўтарытэтны ў Грэцыі Агамемнан быў раз'юшаны прыніжэннем брата. Ён арганізаваў паход грэчаскіх цароў на Трою, каб вярнуць Алену.

Троя на той час была магутнай крэпасцю, што кантралявала шлях з Прычарнамор'я да Міжземнамор'я. Дзесяць гадоў грэкі асаджалі горад. Траянцы мужна абараняліся. I з аднаго, і з другога боку ваяры дэманстравалі мужнасць і адвагу. Дзеянне «Іліяды» ахоплівае апошнія тыдні Траянскай вайны.

Завязка паэмы — сутычка Агамемнана, вярхоўнага правадыра ахейцаў і арганізатара экспедыцыі, з Ахілесам, самым магутным грэчаскім ваяром. Пакрыўджаны Агамемнанам, Ахілес адмаўляецца далей ваяваць. Яго «забастоўка» мела цяжкія наступствы для ахейскага войска. Грэкі да таго наступалі, цяпер пераходзяць да абароны, церпяць тры цяжкія паразы ад асмялелых траянцаў, якімі кіруе Гектар — таксама, як і Парыс, сын траянскага цара Прыама. Гектар рыхтуецца спаліць грэчаскія караблі і скінуць войска супраціўніка ў мора.

Абараняе караблі Патрокл — лепшы сябра Ахілеса. Але Патрокл гіне ў двубоі з Гектарам, праўда, не без дапамогі бога Апалона, які, як і Афрадыта, быў на баку траянцаў. Смерць сябра прыводзіць у адчай Ахілеса. Пакуты вяртаюць яго да рэчаіснасці, да дзейнасці. Ён зноў уступае ў вайну. Паядынак Гектара і Ахілеса — кульмінацыя паэмы. Гектар абараняе радзіму, жонку, сына, таму змагаецца мужна. Але Ахілес — мацнейшы (сын марской багіні Фетыды) — і перамагае. Потым ён здзекуецца з мёртвага Гектара, цягаючы яго цела вакол Троі. Цар Прыам прыходзіць у палатку да Ахілеса і прыніжана просіць яго вярнуць цела сына. Крануты горам бацькі, Ахілес згаджаецца. Паэма заканчваецца плачам траянцаў над Гектарам.

Пра далейшыя падзеі распавядае іншая гамераўская паэма — «Адысея».

На беларускую мову паэма была ўпершыню перакладзеная Браніславам Тарашкевічам.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Шамякіна Т. Антычная літаратура // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 213—242. ISBN 978-985-02-0925-2.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:ЛЭ Шаблон:Эпічны цыкл