Перайсці да зместу

Гродзенская школа дойлідства

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Барысаглебская царква — адзіны захаваны помнік Гродзенскай школы дойлідства

Гро́дзенская шко́ла до́йлідства — асобная архітэктурная школа XII ст. у Гродне, якая вылучаецца сярод іншых старажытнарускіх цэнтраў сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю.

На сённяшні дзень вядома некалькі дакладна пацверджаных помнікаў гродзенскай архітэктурнай школы XII ст.: Ніжняя царква, княжацкі палац, сцяна на мысе і сцяна за ўсходнім палацам (усе на Старым замку), Барысаглебская і Прачысценская цэрквы на пасадах, нядаўна выяўлены храм на тэрыторыі Новага замка (верагодна, Васкрасенская царква), а таксама недабудаваная царква на Замчышчы ў Ваўкавыску. Да гродзенскай школы дойлідства адносяць і так званую Малую царкву на пасадзе.

Інтэнсіўнае мураванае будаўніцтва ў XII ст. з'яўляецца ўнікальнай з'явай для Усходняй Еўропы, якое сведчыць аб заможнасці гараджан і дазваляе казаць аб Гродне як аб магутным эканамічным цэнтры рэгіёна.

Архітэктурныя і канструктыўныя асаблівасці

[правіць | правіць зыходнік]

Падмуркі

[правіць | правіць зыходнік]

У адрозненне ад многіх іншых старажытнарускіх цэнтраў, дзе выкарыстоўваўся раствор, падмуркі ў храмах гродзенскай школы (як і ў Ваўкавыску) складаліся з дробных валуноў, пакладзеных насуха[1]. Для свецкіх пабудоў глыбіня падмурка магла быць зусім нязначнай — напрыклад, у княжацкім цераме яна складала ўсяго 30—40 см. Цікава, што цагляная вымостка вакол церама дакладна супадала з абрэзам паўночнай і ўсходняй сцен, тады як на заходняй сцяне яна выступала вонкі, утвараючы прыступку[2]. Таўшчыня сцен магла дасягаць 1,4 м, а ў месцах апор скляпенняў нават 2,15 м (як у храме на тэрыторыі Новага замка)[3].

Сцены храма Ніжняй царквы. Добра бачны плоскія лапаткі

Муроўка і дэкор сцен

[правіць | правіць зыходнік]

Адна з галоўных адметнасцей школы — тэхніка муроўкі. Гродзенскія майстры адмовіліся ад суцэльнага тынкавання вонкавых сцен і зрабілі стаўку на эстэтыку раўнаслойнай (парадковай) муроўкі з добрай перавязкай швоў. Пры гэтым рады чырвонай цэглы-плінфы чаргаваліся з кантраснымі белымі слаямі вапнава-цамянкавага раствору прыблізна аднолькавай таўшчыні.

Арыгінальнасцю вызначаюцца і канструкцыйныя рашэнні: скошаныя пад 45 градусаў вонкавыя вуглы пабудоў, круглыя цагляныя калоны (у верхняй частцы яны завяршаліся квадратнай плітой, вышэй за якую набывалі крыжовую або квадратную форму для пераходу да арак), размяшчэнне бакавых апсід у тоўшчы сцен[4]. Эвалюцыянавала і форма вонкавых пілястраў: калі ў больш ранняй Ніжняй царкве выкарыстоўваліся простыя плоскія лапаткі, то ў Барысаглебскай царкве і ў храме на Новым замку прымяняліся складаныя раскрапаваныя трохступеньчатыя пілястры са скругленым цэнтральным выступам у выглядзе паўкалоны[5].

Найбольш прывабнай рысай гродзенскіх храмаў з’яўляецца іх дэкаратыўнае афармленне. Фасады цэркваў багата ўпрыгожваліся ўстаўкамі вялікіх каляровых камянёў са шліфаванай вонкавай паверхняй, а таксама крыжовымі кампазіцыямі з рознакаляровых маёлікавых плітак. Такім чынам дасягаўся эфект паліхроміі і святочнасці[6]. Высокая культура будаўніцтва праявілася і ў стаўленні да дэталяў: адтуліны ад драўляных рыштаванняў (пальцаў лесоў) на фасадах Барысаглебскай царквы, як рэдкае выключэнне для таго часу, былі акуратна зароблены растворам і цэглай, з-за чаго яны амаль непрыкметныя на паверхні сцяны[7]. На муроўцы маглі змяшчацца і княжацкія знакі: так, на сцяне храма з Новага замка быў знойдзены двузубец — радавы знак гродзенскіх князёў Усеваладавічаў (галіны Рурыкавічаў)[3].

Сцены храмаў усярэдзіне не тынкаваліся, вапна, якая выступала са швоў муроўкі, проста загладжвалася, і паверхня сцяны ўспрымалася як камбінацыя белых і чырвоных палос.

Галаснікі

[правіць | правіць зыходнік]

Характэрнай асаблівасцю інтэр'ераў было масавае выкарыстанне ў муроўцы керамічных сасудаў — галаснікоў. Па ўсёй паверхні сцен (пачынаючы з вышыні каля 1,5 м) у пэўным парадку размяшчаліся гэтыя сасуды, звернутыя адтулінамі ўнутр. Наведвальнікам былі відаць толькі іх цёмныя гарлавіны. Паколькі інтэр'ер не тынкаваўся, такі рытм адтулін служыў важным элементам дэкаратыўнага афармлення. Акрамя акустычнай і дэкаратыўнай функцый, галаснікі выкарыстоўваліся як пустацелы матэрыял для аблягчэння канструкцыі — яны знойдзены нават у прыступках унутрысценных лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, што іх перакрывалі[8][9].

Падлогі і ўнутрысценныя лесвіцы

[правіць | правіць зыходнік]

Гродзенскія храмы вызначаліся прасторнасцю і багаццем унутранага ўбрання. Падлогі выкладваліся з фігурных маёлікавых плітак зялёнага, жоўтага і карычневага колераў. Рэшткі такіх складаных дэкаратыўных набораў былі выяўлены пры раскопках Ніжняй царквы[10].

Своеасаблівае канструктыўнае рашэнне мелі лесвіцы для ўздыму на хоры. У Ніжняй царкве для размяшчэння лесвіцы ў паўднёва-заходнім куце храма была ўбудавана спецыяльная тонкая сценка ў чвэрць акружнасці, якая вылучала лесвічную клетку. У Барысаглебскай царкве на Каложы, акрамя асноўнай лесвіцы ў заходняй сцяне, захаваліся дзве дадатковыя, якія пачыналіся ў тарцах міжапсідных сценак і праходзілі непасрэдна ў тоўшчы сцен бакавых апсід. Участкі гэтых лесвіц перакрываліся як прыступкавымі цыліндрычнымі скляпеннямі, так і тоўстымі дубовымі дошкамі[11].

Рэшткі Ніжняй царквы

Аўтарства і паходжанне майстроў

[правіць | правіць зыходнік]

Даследчыкі прыйшлі да высновы, што ўсе гродзенскія цэрквы збудаваны за даволі кароткі адрэзак часу — каля 20 гадоў (у 1180-я гады) і што стваральнікам іх быў адзін чалавек ці адна арцель. Па асаблівасцях канструкцыі можна прасачыць, як ад помніка да помніка расло майстэрства дойліда.

Так, Ніжняя царква, якая лічыцца адной з самых ранніх гродзенскіх пабудоў, аказалася не вельмі трывалай. У яе муроўцы не заўжды акуратна рабілі перавязку швоў, дэкаратыўныя шліфаваныя камяні былі вельмі вялікія і займалі амаль усю тоўшчу сцяны. У выніку муроўка аказалася не вельмі трывалай, і ўжо ў 1183 годзе царква ў выніку прыроднай катастрофы (удару маланкі) разбурылася. Барысаглебская царква — больш позні твор — падобных недахопаў пазбаўлена. Дэкаратыўныя валуны маюць памеры не больш за палову таўшчыні сцяны, перавязка швоў усюды дасканала вытрымліваецца. Нават калі ў 1859 годзе палова храма абвалілася ў Нёман, другая яго частка засталася і зараз трымаецца дастаткова надзейна. Вершыняй тэхналагічных магчымасцей гродзенскай арцелі лічыцца і выяўлены храм на Новым замку з яго складанымі раскрапаванымі пілястрамі і фігурнымі парталамі[5]. Гэтая пасадская царква, паводле меркавання дырэктара музея Юрыя Кітуркі, магла абслугоўваць рамеснікаў і гандляроў, якія жылі паблізу замкавых сцен[3].

Паводле даследаванняў П. А. Рапапорта, гродзенская будаўнічная арцель склалася ў 1180-я гады. Аналіз сістэмы фармоўкі цэглы і тэхнікі муроўкі паказаў, што арцель утварылася шляхам зліцця дзвюх розных груп майстроў: непасрэдна муляры прыбылі з Валыні, а вытворцы плінфы («плінфатворцы») пераехалі з Полацка[12].

Пры гэтым кіраўніком арцелі мог быць выбітны дойлід Пётр Міланег, які пазней стаў прыдворным архітэктарам кіеўскага князя Рурыка Расціславіча. На гэтую думку даследчыка навяло падабенства некаторых кампазіцыйных і канструкцыйных прыёмаў. Знойдзеныя ў Гродне рэшткі цагляных муроў дазволілі звязаць іх будаўніцтва з пабудовай у 1199 годзе Пятром Міланегам у кіеўскім Выдубіцкім манастыры цаглянай падпорнай сцяны. У якасці прыкладаў П. А. Рапапорт прыводзіў таксама ўжыванне каляровых шліфаваных камянёў у муроўцы фасадаў оўручскага храма, паліваных плітак у муроўцы царквы Апосталаў у Белгарадзе і зрэзаныя знешнія вуглы Пятніцкай царквы ў Чарнігаве. Усе гэтыя пабудовы ўзводзіліся пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда. Мяркуецца, што разам з Міланегам пазней у Кіеў пераехала і ўся гродзенская будаўнічая арцель. У якасці дадатковага падмацавання гэтай гіпотэзы прыводзіцца факт ужывання галаснікоў у інтэр’ерах Васільеўскай царквы ў Оўручы і амфар у муроўцы чарнігаўскай Пятніцкай царквы, а таксама тое, што некаторыя знакі на плінфах з гродзенскіх пабудоў і з муроўкі чарнігаўскага Пятніцкага храма супадаюць.

Даследаванні

[правіць | правіць зыходнік]

Акрамя даўно вядомых аб'ектаў, новыя адкрыцці адбываюцца і ў XXI стагоддзі. У сярэдзіне красавіка 2026 года падчас будаўнічых прац на тэрыторыі Новага замка быў выяўлены фрагмент паўднёвай сцяны невядомага манументальнага храма XII стагоддзя. Археолагі (з удзелам Івана Спірына з Інстытута гісторыі НАНБ) расчысцілі муроўку з плінфы, разбітыя галаснікі і выразную ніжнюю частку фігурнай трохступеньчатай пілястры са скругленым цэнтральным выступам. Архітэктурныя дэталі дакладна паўтаралі формы Каложскай царквы. Таксама быў знойдзены край уваходнага праёма з фігурным абрамленнем партала і княжацкі двузубец на сцяне[5][3].

Гісторыкі выказалі меркаванне, што гэта могуць быць рэшткі Васкрасенскай царквы, якая згадвалася ў каралеўскіх інвентарах да пажару 1613 года. Аднак, паколькі каля паловы плошчы падмуркаў знаходзіцца непасрэдна пад паўночным флігелем Новага замка (былым будынкам архіва), поўнае раскрыццё помніка было прызнана занадта складаным і дарагім. Пасля дакладнай фіксацыі каардынат і вымання рухомых артэфактаў, раскоп быў акуратна закансерваваны (засыпаны зямлёй) для захавання гістарычнай муроўкі да з'яўлення адпаведных магчымасцей для яе поўнага даследавання і музеефікацыі[3].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Рапапорт 1994, с. 99.
  2. ↑ Рапапорт 1994, с. 104, 172.
  3. ↑ а б в г д Ф. Раўбіч. З двузубам Рурыкавічаў на сценах. Знойдзены на Новым замку ў Гродне храм ХІІ стагоддзя адразу ж закапалі . Наша Ніва (26 красавіка 2026). Праверана 28 красавіка 2026.
  4. ↑ Рапапорт 1994, с. 111, 118.
  5. ↑ а б в Ф. Раўбіч. На Новым замку ў Гродне адшукалі падмуркі старажытнага храма, падобнага па архітэктуры да Каложы . Наша Ніва (22 красавіка 2026). Праверана 28 красавіка 2026.
  6. ↑ Рапапорт 1994, с. 111.
  7. ↑ Рапапорт 1994, с. 177.
  8. ↑ Рапапорт 1994, с. 51—52.
  9. ↑ Воронин 1954, с. 98.
  10. ↑ Рапапорт 1994, с. 72.
  11. ↑ Рапапорт 1994, с. 129—130, 139.
  12. ↑ Рапапорт 1994, с. 198.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Раппопорт П. А. Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.). — СПб.: Наука, 1994. — 160 с.
  • Воронин Н. Н. Древнее Гродно. — М., 1954.
  • А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. 152 с. ISBN 5-343-01429-1
  • Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — Т. 1: А―К. — 496 с. — ISBN 978-985-11-0354-2.
  • Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэкал.: А. А. Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-078-5.
  • Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. 370 с. ISBN 978-93-61617-77-8
  • Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. (Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3
  • В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). Гродна, 1996. 60 с.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Гродзенская_школа_дойлідства&oldid=5134229"