Гісторыя Таджыкістана

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Сцяг Таджыкістана Гісторыя Таджыкістана
Emblem of Tajikistan.svg
Да нашай эры
Дагістарычная Цэнтральная Азія
Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс (XXIIIXVIII стагоддзе да н.э.)
Авестыйскі перыяд
Штандар Ахеменідаў Імперыя Ахеменідаў (648330 да н.э.)
Грэка-Бактрыйскае царства (250 да н.э. — 125)
Наша эра
Парфянскае царства (250 да н.э.224)
Кушанскае царства (IIII стст.)
Дзяржава эфталітаў (IVVI стст.)
Імперыя Сасанідаў (224650)
Ісламскае заваяванне (661750)
Сцяг Амеядаў Амеядскі халіфат (661750)
Сцяг Абасідаў Абасідскі халіфат (7501258)
Сцяг Абасідаў Тахірыдскі эмірат (821873)
Сцяг Абасідаў Сафарыдскі эмірат (8611003)
Сцяг Абасідаў Саманідскі эмірат (875999)
Цюркскае заваяванне (10051221)
Сцяг Газневідаў Газневідскі султанат (9631187)
Караханідскае ханства (9991141)
Каракітайскае ханства (11411212)
Сельджукідскі султанат (10371194)
Султанат Харэзмшахаў (10771231)
Мангольскае заваяванне (12211231)
Джагатайскі ўлус (12201370)
Сцяг ЦімурыдаўЦімурыдскі эмірат (13701501)
Шэйбанідскае ханства (15011599)
Аштарханідскае ханства (15991753)
Сцяг Бухарскага эмірата Бухарскі эмірат (17531920)
Савецкі перыяд (19201991)
Сцяг Бухарскай НСР Бухарская НСР (19201924)
Сцяг Таджыкскай АССР Таджыкская АССР (19241929)
Сцяг Таджыкскай ССР Таджыкская ССР (19291991)
Сцяг Таджыкістана Рэспубліка Таджыкістан1991)

Партал «Таджыкістан»

Першае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана заснаваў Ісмаіл Самані ў 875 годзе (цэнтрам стаў горад Бухара). Да 1220 года тэрыторыя ўваходзіла ў розныя Персідскія імперыі. Ад 1220 да 1370 года тэрыторыя Таджыкістана была ў складзе Мангольскай імперыі Чынгісхана. Неўзабаве была заснаваная Усходняя Бухара — ханства, якое займала тэрыторыі сучасных Таджыкістана і Узбекістана. У сярэдзіне 19 стагоддзя Усходняя Бухара стала часткай Расійскай імперыі. У 1924 годзе паводле нацыянальнай прыкметы былі ўтвораныя асобныя Туркменская ССР, Узбекская ССР ды Таджыкская АССР ў складзе апошняй. Ад 1929 года Таджыкістан — самастойная саюзная рэспубліка са сталіцай у горадзе Сталінбад, якому ў 1961 годзе была вернутая гістарычная назва — Душанбэ. Незалежнасць абвешчаная 9 верасня 1991 года, але неўзабаве ў краіне пачалася грамадзянская вайна паміж камуністычнымі сіламі і ісламісцкай апазіцыяй. Заканчэнне вайны ў 1997 годзе адбылося пры садзейніцтве Расіі — апазіцыя была ўключаная ва ўрад, а Эмамалі Рахмон застаўся прэзідэнтам.

Найстаражытны перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Да эпохі ранняга (ніжняга) палеаліту ў Таджыкістане ставяцца стаянкі Кульдара, Ханака II, Обі-Мазары-6 (600-900 тыс. г. н.), Кашкурган-1 (400-500 тыс. г. н.), Каратау I і Лахуты I (каля 300-200 тыс. г. н.)[1]. На аснове мікраіндустрыі Кульдары (каля 900 тыс. г. н.) фармавалася індустрыя ранняга і сярэдняга палеаліту Таджыкістана[2].

На стаянцы Ханака III выяўленыя дакладныя сляды прымянення агню — агмені адкрытага тыпу, якія датуюцца узростам 180-240 тыс. гадоў. Для стаянкі дустам на плато Харгушан атрымана тэрмалюмінесцентная дата 71,5 ± 15,6 тыс. гадоў[3].

На стаянцы Худжы самы старажытны мусцьерскі культурны пласт датуецца ўзростам 42110+2440/-1870 г. н. У ім знойдзены зуб Khudji 1[4], які на думку А. А. Зубава і Э. Трінкауса належаў ня неандэртальцу, а архаічнаму Homo sapiens sapiens.

Да верхняга палеаліту ставяцца стаянкі Шугноу і Харкуш. Геаметрычныя мікраліты дамінавалі на мезалітычных стаянках Туткаул, Ак-Таньгі, Обі-Кіікаў.

Старажытная гiсторыя[правіць | правіць зыходнік]

Бактрыя[правіць | правіць зыходнік]

Бактрыя — гістарычная вобласць на сумежных тэрыторыях Узбекістана, Таджыкістана і Афганістана паміж горным ланцугом Гіндукуша на поўдні і Ферганскай далінай на поўначы. Сталіцай краіны быў горад Бактрыі на тэрыторыі паўночнага Афганістана. Бактрыйцы размаўлялi на вымерлай бактрыйска-іранскай мове, якая належыць да індаеўрапейскай моўнай сям’і. Бактрыя была месцам арыйскага засялення да падзелу арыйскіх плямёнаў на іранскія і індыйскія, а таксама месцам нараджэння зараастрызму.

Была падпарадкавана Персідскаму царству пры цары Кіры, была адной з сатрапій. Пазней уваходзіла ў дзяржаву Аляксандра Македонскага і дзяржаву Селеўкідаў. Каля 255 да н.э. на гэтых землях утварылася самастойнае Грэка-Бактрыйскае царства. У 2 ст. да н.э. заваявана тахарамі, затым атрымала назву Тахарыстан. У 139 да н.э. краінай авалодалі кушанскія плямёны, і яна ўвайшла як цэнтральная вобласць у Інда-Скіфскую імперыю, якая праіснавала да 450, калі яе захапілі эфталіты (белыя гуны).

Сагдыяна[правіць | правіць зыходнік]

Сагдыяна (Согд) — яшчэ адна краiна, у склад якой уваходзiлi большая частка Узбекiстана i Сагдыйская вобласць Таджыкiстанa. Назва Согд упершыню згадваецца ў свяшчэннай кнізе «Авесце». Мяркуюць, што гэта слова мела наступныя значэнні «свяшчэнны», «запалены» або «чысты». У VIII стагоддзі да нашай эры тут была заснавана сталіца дзяржавы — Мараканда.

У 329—327 да н.э.[5] насельніцтва Согда на чале са Спітаменам (забіты ў 327 да н.э.[5]) аказала зацятае супраціўленне Аляксандру Македонскаму. Аляксандр Македонскі аб'яднаў Сагдыяну і Бактрыю ў адну сатрапію, кіраваць якой быў прызначаны Філіп. Па некаторых даных, Кіропаль (Істараўшан) быў пераназваны ў Александрыю Эсхату (Александрыя Крайняя) Аляксандрам Македонскім.

Пасля смерці Аляксандра Македонскага (323 да н.э.) праз 2 гады паводле пагаднення ў Трыпарадысе Сагдыяна разам з Бактрыяй дасталася сатрапу Арыі Стасанору[6]. У 305 годзе да н.э. гэтыя ўладанні былі заваяваны царствам Селеўкідаў. У сярэдзіне III ст. да н.э. гэта сатрапія была ператворана Дыядотам у Грэка-бактрыйскае царства, якое праіснавала да II стагоддзя.

Пасля падзення Ахеменідаў[правіць | правіць зыходнік]

З 550 па 330 гг. да н. э. ў Цэнтральнай Азіі пануе Ахеменiдская імперыя, у склад якой уваходзілі Бактрыя, Согд, Вялікі Харэзм, Маргіана і тэрыторыя сако-массагетских плямёнаў. У 330 годзе да н.э. сюды прыйшла армія Аляксандра Македонскага. У гэты час сатрап Бес абвясціў сябе новым персідскім царом, а мясцовыя плямёны арганізавалі абарону Бактрыі і Сагдыяны. На працягу 329—327 да н.э. шла цяжкая барацьба за Сярэднюю Азію, уключаючы сучасны Таджыкiстан. Каля Палітымета плямёны нават перамаглі адзін з атрадаў Аляксандра, аднак грэка-македонская армія у рэшце рэшт заваявала значную частку Сярэдняй Азіі. Для замацавання грэчаскай улады Аляксандр ажаніўся на Раксане, дачцы мясцовага ўладара Аксіярта.

Пасля смерці цара Аляксандра ў 323 годзе яго імперыя распадаецца. Таджыкістан уваходзіць у склад дзяржавы Селеўкідаў. Аднак затым з-за ўнутранага палітычнага крызісу, каля 250 да н.э, намеснікам (эпархам) Бактрыі Дыядотам заснавана Грэка-Бактрыйскае царства ў вніку адасаблення сярэднеазіяцкіх тэрыторый. Праз век гэта царства захапілі масагеты, і паміж 140 — 130 да н.э. яно перастала існаваць. На яго месцы ўзнікла Кушанскае царства.

Сярэднявечча[правіць | правіць зыходнік]

Эфталіты[правіць | правіць зыходнік]

У IV стагоддзi адбываецца аб’яднанне ўсходнеіранскіх плямён у Эфталіцкае царства. Эфталіты пакараюць значную частку Сярэдняй Азіі, Афганістана, паўночна-заходняй Індыі і ўсходняга Туркестана (цяпер тэрыторыя Кітая). У пачатку V ст. яны разгарнулі ваенныя дзеянні супраць дзяржавы Сасанідаў, якую прымусілі плаціць сабе даніну, у 460-я г. пакарылі паўночна-заходнюю Індыю. Эфталіцкае аб’днанне было нетрывалым і распалася пад ударамі войск індыйскіх, сасанідскіх і цюркскіх войскаў: у Індыі ў 530-я г., у Сярэдняй Азіі і Афганістане ў 560-я г. Пасля тэрыторыя Таджыкістана пераходзіць да Сасанідаў. Пасля тэрыторыя Таджыкістана пераходзіць да Сасанідаў.

Iсламскi перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У VII стагоддзі рэгіён пакараюць арабы. З гэтага перыяду ў Таджыкістане пачынаецца распаўсюджванне ісламу. На працягу наступных стагоддзяў краiна знаходзілася пад уладай розных мусульманскіх дынастый: Амеяды, Абасiды, Тахірыды, [[ Сафарыды, Саманiды. Ісмаіл Самані, прадстаўнiк апошняй дынастыi, заснаваў у 875 годзе сваю дзяржаву з цэнтрам у горадзе Бухара. Пры iм навука, мастацтва і культура таджыкскага народа дасягнула высокага ўзроўню. Дзяржава Саманідаў праіснавала больш за 100 гадоў мірнай жыццём, што спрыяла росквіту ў ім гарадоў, рамёствы, развіццю земляробства і гандлю, горнай справы.

У IX—X стагоддзях праходзiла завяршэння працэсу фарміравання таджыкскага народа і яго першай незалежнай дзяржаўнасці. Але паступова класавая барацьба, феадальныя звады і частыя набегі цюркскіх качэўнікаў расхістаў і аслабілі Саманiдскyю дзяржава, якая ў 999 годзе пала пад ударамі цюркамоўных плямёнаў. На яго развалінах заснавалі сваю магутнасць дынастыі Караханідаў (на поўначы) і Газневідаў (на поўдні)[7]

Мангольскi перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У 1215 годзе манголы пачалі вайну супраць Кара-кіданскага ханства, перамогшы якое, яны ўсталявалі мяжу з харэзмшахам Мухамадам ібн Текешам. Харэзмшах Ургенча правіў велізарнй мусульманскай Харэзмскай дзяржавай, якая працягнулася ад Паўночнай Індыі да Каспійскага і Аральскага мораў, а таксама ад сучаснага Ірана да Кашгарыі. Яшчэ ваюючы з імперыяй Цзінь, Чынгісхан пасылаў да харэзмшаха паслоў з прапановай саюза, аднак апошні вырашыў не цырымоніцца з мангольскім прадстаўнікамі і загадаў пакараць смерцю.

У 1219 годзе, прайшоўшы Сямірэчча, мангольская армія напала на квітнеючыя гарады Сярэдняй Азіі. Пад ударамі войскаў Чынгісхана ўпалі горада Отрар і Сыгнак на Сырдар'і, Хаджэндзі і Каканд ў Ферганскай даліне, Дженд і Ургенч на Амудар'і і Самарканд і Бухара. Паводле дадзеных кітайскага паломніка Чан Чуня, ад 400 000-га насельніцтва горада Самарканд засталося ў жывых ўсяго толькі 50 000.

У 1220, падчас распаду Мангольскай імперыі, утварыўся Чагатайскі улус. Аднак гэта дзяржава праiснавала толькi да 1370, калi яе захапiў Тамерлан. Яго нашчадкі кіравалі Сярэдняй Азіяй да пачатку XVI стагоддзя.

Новы час[правіць | правіць зыходнік]

З 1501 года ў рэгіёне пачынаецца перыяд панавання цюркскай дынастыі Шейбанідаў. У пачатку XVII іх выцясняе Дынастыя Аштарханідаў. У 1740 годзе Бухарскае ханства заваяваў іранскі шах Надзір. Пасля яго смерці да ўлады прыйшлі прадстаўнікі дынастыі Мангыт, абразуючы Бухарскае ханства.

У 1867 годзе бухарского дзяржава становіцца васалам Расійскай імперыі. У 1885 годзе на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана адбылося буйное паўстанне супраць падатковай палітыкі бухарского эмірата. У царскі перыяд на тэрыторыі Таджыкістана з’явіліся першыя публічныя бібліятэкі — у 1910 годзе яны былі адкрыты ў Ура-Тюбэ, Джызаке, Хаджэнт, Ката-Кургане.

Савецкi перыяд[правіць | правіць зыходнік]

  • лістапад 1917—пачатак 1918 — устанаўленне савецкай улады ў Таджыкістане.
  • 25 студзеня 1918—1942 — вайна паміж бальшавікамі і басмачамі ў Сярэдняй Азіі.
  • 2 верасня 1920 — звяржэнне бухарского эмірата. Стварэнне Бухарскай Народнай савецкай рэспублікі.
  • 14 кастрычніка 1924 — стварэнне Таджыцкай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (Таджыцкай АССР) у складзе Узбекскай ССР.
  • 2 студзеня 1925 — стварэнне Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласцi, якая ўвайшла ў склад Таджыцкай АССР.
  • 16 кастрычніка 1929 — зацверджана Дэкларацыю аб пераўтварэнні Таджыцкай АССР у Таджыцкай ССР.
  • 1929, 1931, 1937 , 1978 — гады прыняцця Канстытуцый у савецкім Таджыкістане.
  • 1931—1937 — будаўніцтва Вахшского канала і абрашэнне цалінных зямель у Паўднёвым Таджыкістане.
  • 19391941 — будаўніцтва вялікага Ферганскага і Гісарскага каналаў і абрашэнне цалінных зямель у Паўночным і Цэнтральным Таджыкістане.
  • 1941 — пачатак дзейнасці Таджыкскага аддзялення Акадэміі Навук СССР.
  • 22 чэрвеня 1941—9 мая 1945 - Вялікая Айчынная вайна, падчас якой за гераізм, 54 воінаў з Таджыкістана былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза.
  • 1951 — пачатак дзейнасці Акадэміі Навук Таджыцкай ССР.
  • 1959 — пачатак вяшчання Таджыкскага дзяржаўнага тэлебачання.
  • 1961 — пачатак будаўніцтва Нурекскай ГЭС. 1972—1979 гг. увод у дзеянне 9 агрэгатаў Нурекскай ГЭС.
  • 1975 — пачатак вытворчасці алюмінія на Таджыкскім алюмініевым заводзе ў г. Турсунзадзе.
  • 22 ліпеня 1989 — прыняцце «Закона аб мове» на сесіі Вярхоўнага савета Таджыцкай ССР, наданне таджыкскай мове дзяржаўнага статусу.
  • люты 1990беспарадкі ў Душанбэ, якiя пачаліся на міжнацыянальнай глебе.

Рэспубліка Таджыкістан[правіць | правіць зыходнік]

Лiтаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Б. Г. Гафуров. Таджики. Книга 1 и 2. — Душанбе, 1989, 2009.
  • История таджикского народа. Т. I—VI. — Душанбе, 1998—2011.
  • Павел Густерин. История Ибрагим-бека. Басмачество одного курбаши с его слов. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 60 с. — ISBN 978-3-659-13813-3.

Зноскі

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]