Гісторыя Ізраіля

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
 link=template:  Гісторыя яўрэйскага народа
Star of David.svg     Menora.svg

Храналогія яўрэйскай гісторыі
Біблейская храналогія
Біблейская гісторыя
Гісторыя антысемітызму
Хрысціянства і антысемітызм

Перыяды яўрэйскай гісторыі:

Катэгорыі:

Гісторыя яўрэйскага народа

Антысемітызм · Яўрэі
Гісторыя іўдаізму
Плыні ў іўдаізме

Першая яўрэйская дзяржавай на тэрыторыi сучаснага Iзраiля стала Ізраільска-Іўдзейскае царства. Пазней яно распалася на Іўдзейскае i Ізраільскае царства. Апошняе праiснавала ўсяго 70 гадоў. У I стагоддзе нашай эры пала Іўдзейская дзяржава. На працягу наступных 2 тысячагоддзяў гэты рэгiён прыналежыў розным iмперыям. Увесь гэты перыяд яўрэі не мелі ўласнай дзяржавы. Толькi ў 1948 г. яны змаглi аднавіць сваю дзяржаўнасць, стварыўшы Ізраіль.

Старажытнасць[правіць | правіць зыходнік]

Найстаражытная гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Самымі старажытнымі насельнікамі сучаснай тэрыторыі Ізраіля былі неандэртальцы. Першыя людзі сучаснага тыпу з’явіліся ў гэтым рэгіёне прыкладна 75 тысяч гадоў таму[1].

У 10-8 тысячагоддзях да н. э. сучасная тэрыторыя Ізраіля ўваходзіла ў арэал натуфійскай культуры, носьбіты якой упершыню ў гісторыі пачалі культываваць збожжавыя.

Прыкладна 9 тысяч гадоў таму ў гэтых месцах пачалася неалітычная рэвалюцыя і з'явіліся першыя паселішчы. Прыблізна гэтым перыядам датуецца з'яўленне першага вядомага гісторыі горада, акружанага сцяной, — Ерыхона. Ханаан, першыя семіцкія плямёны, з'явіліся тут прыкладна ў 4-3 тысячагоддзі да н. э. Наступныя 2-3 тыс. гадоў краіна знаходзілася пад кіраваннем Старажытнага Егіпта.

Ізраільска-Іўдзейскае царства[правіць | правіць зыходнік]

Каля 1200 г. да н.э. ў Ізраілі з'яўляюцца першыя яўрэйскія паселішчы. У канцы XI стагоддзя да н.э. яны ствараюць у рэгіёне Ізраільска-Іўдзейскае царства. Згодна з Бібліяй, дзяржава заснавана прарокам Самуілам і першым ізраільскім царом Саулам.

Найбольш вядомым кіраўніком дзяржавы з'яўляецца цар Саламон. Пры ім старажытнаяўрэйская рабаўладальніцкая дзяржава дасягнула свайго росквіту. Ажыццявіў адміністрацыйна-тэрытарыяльную рэформу і замест былога племяннога падзелу краіны ўвёў у ёй сістэму акруг, дзякуючы якой стварыўся разгалінаваны адміністрацыйны апарат. Устанавіў цвёрдую сістэму падаткаў, працоўную і воінскую павіннасці, ажыццяўляў шырокае будаўніцтва гарадоў, умацаваў сталічны Іерусалім, а для ўзвышэння яго дзяржаўна-палітычнага значэння і цэнтралізацыі культу бога Яхве пабудаваў у сталіцы пышны храм.

Пасля смерці цара Саламона дзяржава распалася на Іўдзейскае i Ізраільскае царства. Апошняе праiснавала ўсяго 70 гадоў.

Іўдзейскае царства[правіць | правіць зыходнік]

Першым царом Іўдзейскага царства быў сын Саламона Раваам (928—911 да н.э.). Дзяржава вяла войны з Ізраільскім царствам, Егіптам, філістымлянамі, Дамаскам, Асірыяй. Значнай вяхой у гісторыі царства было валадарства Іасіі, калі яно вызвалілася ад асірыйскай няволі і нават далучыла да сябе значную частку былога Ізраільскага царства. Тады было аблегчана становішча рабоў-даўжнікоў і праведзена цэнтралізацыя культу Яхве ў Іерусаліме. Нягледзячы на сваю слабасць, Іўдзея праявіла сваю жывучасць і праіснавала даўжэй, чым Ізраільскае царства.

Пасля заваявання вавілонскім цар Навухаданосарам, значная частка іудзеяў выведзена ў Вавілонію (вавілонскі палон). Персідскі цар Кір II вярнуў палонных у Палесціну (538 да н.э.), дазволіў аднавіць Іерусалім; улада перададзена ў рукі калегіі жрацоў пад наглядам персідскага сатрапа. Толькі праз 70 гадоў пасля вавілонскага палону Іўдзея аднавіла сваю дзяржаўнасць.

У VI стаг. н.э. Іўдзейскае царства падначалена Аляксандрам Македонскім. Пасля смерцi палкаводца царства стала незалежным пад уладай дынастыі Хасманеяў.

Да канца I стагоддзя нашай эры дзяржава была заваявана Рымскай імперыяй.

Рымскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

63 г. да н.э. — Іўдзейскае царства становіцца васалам Рымскай імперыі.

1-ая палова I стаг н.э. — дзейнасць Ісуса і апосталаў ў Іўдэі.

66—73 гады н.э. — Іўдзейская вайна, Іўдзея страчвае аўтаномнасць.

132—135 гады н.э. — паўстанне Бар-Кохбы ва Іўдзеi.

135 г. н.э. — рымляне пераназвалі правінцыю Іўдзея ў «Сірыя Палесціна».

395 г. н.э. — у выніку распаду Рымскай імперыі тэрыторыя сучаснага Ізраіля пераходзіць да Візантыі.

Сярэдневечча[правіць | правіць зыходнік]

У 614 годзе сучасны Iзраiль быў заваяваны Персіяй і ўвайшоў ў склад імперыі Сасанідаў. Авалодаўшы Іерусалімам, персы перадалі яго яўрэям. Аднак, кантроль над Іерусалімам заставаўся ў ix руках толькі на працягу трох гадоў.

Пасля перамогі над Персіяй ў 629 годзе візантыйскі імператар Іраклій урачыста ўступіў у Іерусалім. Палесціна (тагачасная назва Ізраіля) зноў стала візантыйскай правінцыяй. У 629-630 гадах, у выніку масавых забойстваў і ганенняў на яўрэяў, пачатых Іракліем, яўрэяская прысутнасць у рэгіёне дасягнула свайго мінімуму за ўсю трёхтысячелетнюю гісторыю. Тым не менш, яна на тэрыторыi сучаснага Ізраіля ніколі не спынялася цалкам.

У 638 годзе Палесціну заваявалі арабы. З гэтага перыяду пачалася арабізацыя рэгіёну і пранікненне ісламу.

Эпоха арабскага валадарства ў Палесціне дзеліцца на чатыры перыяды: заваяванне і засваенне краіны (638660 гады), дынастыя Амеядаў (661750), дынастыя Абасідаў (750969), дынастыя Фацімідаў (9691099).

З 1099 па 1187 год крыжакі заснавалі тут Іерусалімскае каралеўства. Аднак ужо ў 1187 годзе Салах-ад-Дын узяў Іерусалім, а ў 1291 годзе пала апошняя крэпасць крыжакоў Акра.

У 1260 годзе Палесціна перайшла ў рукі дынастыі Мамлюкаў.

Асманскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У 1517 годзе тэрыторыя Ізраіля была заваяваная туркамі-асманамі пад правадырствам султана Селіма I. На працягу 400 гадоў яна заставалася часткай велізарнай Асманскай імперыі (Бліскучай Порты), якая ахоплівала значную частку Паўднёва-Усходняй Еўропы, усю Малую Азію і Блізкі Усход, Егіпет і Паўночную Афрыку[2].

У Асманскай імперыі іудзеі мелі статус «зімі» — гэта значыць карысталіся адноснай грамадзянскай і рэлігійнай свабодай, але не мелі права насіць зброю, служыць у войску і ездзіць на конях, а таксама былі абавязаныя плаціць асаблівыя падаткі[3]. У гэты перыяд яўрэі Эрэц-Ісраэль жылі галоўным чынам за кошт дабрачынных паступленняў з-за мяжы («халука»). На працягу XVI стагоддзя вялікія яўрэйскія абшчыны раслі і развіваліся ў чатырох святых (для юдаізму) гарадах: Іерусаліме, Хеўроне, Цфаце beru і Цверыі beru.

На пачатку XVIII стагоддзя была распачата адна з самых значных спроб аліі з Еўропы і абнаўлення яўрэйскага рэлігійна-нацыянальнага цэнтра ў Іерусаліме. На чале гэтага руху стаяў рабі Іегуда Хасід, які прыбыў у Іерусалім у 1700 годзе на чале прыкладна тысячы сваіх паслядоўнікаў — выхадцаў з розных краін Еўропы. Аднак сам Іегуда Хасід пасля прыбыцця ў краіну раптам памёр, а абшчына распалася з-за даўгоў. Ашкеназская сінагога была спаленая крэдыторамі-арабамі (1720), а яўрэі-ашкеназы выселены з горада. Доўгі час пасля гэтых падзей яўрэйскія імігранты з Еўропы сяліліся галоўным чынам у Хеўроне, Цфаце і Цверыі.

На пачатку 1799 года ў Палесціну уварваўся Напалеон. Французам атрымалася авалодаць Газай, Рамлой beru, Лодам beru і Яфай beru. Аднак французскі палкаводзец не здолеў авалодаць крэпасцю Акка і быў вымушаны адступіць у Егіпет.

У 1800 годзе насельніцтва Палесціны не перавышала 300 тыс., 5 тыс. з якіх складалі яўрэі (галоўным чынам, сефарды). Большая частка яўрэйскага насельніцтва была сканцэнтравана па-ранейшаму ў Іерусаліме, Цфаце, Цверыі і Хеўроне. Галоўныя месцы канцэнтрацыі хрысціянскага насельніцтва (каля 25 тыс.) — у Іерусаліме, Назарэце і Віфлееме — кантраляваліся праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі. Астатняе насельніцтва краіны складалі мусульмане, амаль усе — суніты.

У перыяд 1800-31 гадоў тэрыторыя краіны дзялілася на дзве правінцыі (вілаеты). Цэнтральна-ўсходні горны раён, які распасціраўся ад Шхема на поўначы да Хеўрона на поўдні (уключаючы Іерусалім), адносіўся да Дамаскага вілаета; Галілея і прыбярэжная паласа — да вілаета Акка. Большая частка Негева знаходзілася ў гэты перыяд па-за асманскай юрысдыкцыяй.

У 1832 тэрыторыя Палесціны была заваяваная Ібрахім-пашай, сынам і ваенным начальнікам віцэ-караля Егіпта Мухамада-Алі. Палесціна, паўночная мяжа якой дасягала Сідона, стала адзінай правінцыяй з цэнтрам у Дамаску. Егіпцяне, якія кіравалі краінай восем гадоў (1832-40), правялі некаторыя рэформы па еўрапейскім узоры.

У XIX стагоддзі Іерусалім зноў ператварыўся ў важнейшы яўрэйскі цэнтр Эрэц-Ісраэль. Цфат, які сапернічаў з Іерусалімам за духоўнае першынство, моцна пацярпеў у выніку землятрусу (1837), які забраў жыцці каля 2 тыс. яўрэяў, і прыйшоў у заняпад.

У 1841 годзе Палесціна і Сірыя вярнуліся пад непасрэдны кантроль Турцыі. Да гэтага часу колькасць яўрэйскага насельніцтва Палесціны падвоілася, у той час як хрысціянскага і мусульманскага — засталася без змены.

Да 1880 года насельніцтва Палесціны дасягнула 450 тыс. чалавек, з якіх 24 тыс. складалі яўрэі. Большасць яўрэяў краіны жылі ў чатырох гарадах: Іерусаліме (дзе яўрэі складалі больш за палову ўсяго насельніцтва ў 25000 чал), Цфаце (4 тыс.), Цверыі (2,5 тыс.) і Хеўроне (800), а таксама ў Яфе (1 тыс.) і Хайфе (300). Іерусалім стаў найбуйнейшым горадам у краіне.

Імкненне яўрэяў да Сіёну і зараджэнне палітычнага сіянізму[правіць | правіць зыходнік]

Сярод яўрэяў, якія жылі ў дыяспары, заўсёды было распаўсюджана моцнае імкненне вярнуцца да Сіёна. Пачынаючы з XII стагоддзя пераслед яўрэяў хрысціянскай царквой прывёў да іх прытоку на Святую зямлю. У 1492 годзе гэты паток істотна папоўніўся яўрэямі, выгнанымі з Іспаніі, якія заснавалі яўрэйскую суполку Цфата.

Першая вялікая хваля сучаснай іміграцыі, вядомая як Першая Алія been (іўр.: עלייה), пачалася ў 1881 годзе, калі яўрэі былі вымушаныя ратавацца ўцёкамі ад пагромаў ва Усходняй Еўропе[4].

Заснавальнікам палітычнага сіянізму — руху, які ставіў сваёй мэтай пабудову яўрэйскай дзяржавы на зямлі Ізраіля, падымаючы яўрэйскае пытанне на міжнароднай арэне — лічыцца Герцль[5][6]. У 1896 годзе Герцль апублікаваў сваю кнігу «Яўрэйская дзяржава» (ням.: Der Judenstaat), у якой выклаў сваё бачанне будучыні яўрэйскай дзяржавы. Ужо ў наступным годзе Герцль кіраваў першым Сусветным яўрэйскім кангрэсам been[7].

Другая Алія beru (1904-14 гады) пачалася пасля Кішынёўскага пагрому. Прыблізна 40 тыс. яўрэяў пасялілася ў Палесціне[4]. Большасць імігрантаў першай і другой аліі былі артадаксальнымі яўрэямі[8], але другая Алія ўключала таксама і сацыялістаў, якія заснавалі кібуцны рух[9].

Тым не менш, не ўсе яўрэі першапачаткова падтрымлівалі ідэі сіянізму, а значная частка артадаксальных рабінаў лічыла, што рух палітычнага сіянізму супярэчыць законам Торы. Пасля некаторыя ультраартадаксальныя рабіны па гэтай прычыне адмовіліся таксама прызнаваць яўрэйскі характар ​​Дзяржавы Ізраіль[10].

XX стагоддзе[правіць | правіць зыходнік]

У снежні 1916 года ў Палесціне пачынаюцца баявыя дзеянні Першай сусветнай. Тут баявыя дзеянні вяліся паміж брытанскімі і турэцкімі войскамi. Удзел у баях у Палесціне ў 1916-1918 гадах прымалі невялікія сiлы Францыі, Германіі і Аўстра-Венгрыі[11].

У 1922 г. Ліга Нацый ўручыла Вялiкабрытанiі мандат на Палесціну. У той час краіну засялялі пераважна арабы-мусульмане, аднак самы буйны горад, Ieрусалім, быў пераважна яўрэйскім.

Уздым нацысцкай ідэалогіі ў 1930-х гадах у Германіі прывёў да наплыва чвэрці мільёна яўрэяў у Палесцiну, якія ратаваліся ад нацызму. Гэты наплыў скончыўся Арабскім паўстаннем 1936-1939 beru гадоў і выданнем Вялікабрытаніяй «Белай кнігі beru» ў 1939 годзе, якая фактычна прыпыніла іміграцыю яўрэяў у Палесціну. Краіны свету адмаўляліся прымаць яўрэяў, якія ратаваліся ад Катастрофы, што разам з забаронай Вялікабрытаніі на перасяленне ў Палесціну фактычна азначала смерць для мільёнаў. Для абыходу забароны на іміграцыю ў Палесціну была створана падпольная арганізацыя «Масад ле-Алія Бэт», якая дапамагала яўрэям нелегальна дабрацца да Палесціны.

Пасля 1945 года Вялікабрытанія апынулася ўцягнутая ў нарастаючы канфлікт з яўрэйскім насельніцтвам.

У 1947 годзе брытанскі ўрад адмовіўся ад мандата на Палесціну, аргументуючы гэта тым, што ён не здольна знайсці прымальнае рашэнне для арабаў і яўрэяў.

14 мая 1948 г., за адзін дзень да заканчэння брытанскага мандата на Палесціну, Давід Бэн-Гурыён абвесціў стварэнне незалежнай дзяржавы — Ізраіль. Неўзабаве маладая дзяржава ўступіла ў канфлiкт з арабамi.

У наступным, Ізраіль, якога падтрымаў Захад, неаднаразова ўступаў у розныя узброеныя супрацьстаянні з арабскімі краінамі, якія заручыліся падтрымкай СССР.

Канфлікты паміж Ізраілем і арабскімі краінамі ў XX стагоддзі:

Да канца XX стагоддзя стаўленне паміж Ізраілем і Арабскімі краінамі нязначна нармалізаваліся. Усё пачалося з таго, што Іарданія і Егіпет прызналі Дзяржаву Ізраіль. Затым, 23 кастрычніка 1998 года, паміж ізраільскім урадам і ПНА быў заключаны мемарандум Уай-Рывер. Пагадненне прадугледжвала перадачу тэрыторыі Іўдзеі і Самарыі пад кантроль Палестынскай адміністрацыі ў абмен на абавязацельства прыняцця эфектыўных мер па барацьбе з тэрарызмам[12][13].

У ліпені 2000 году пры пасярэдніцтве ЗША прайшла сустрэча паміж палесцінскім лідарам Ясірам Арафатам і прэзідэнтам Ізраіля Эхудам Баракам. Палітыкі разгледзелі план стварэння палестынскай дзяржавы на 97% тэрыторыі Заходняга берага ракi Іардан і сектара Газа. Аднак перамовы ліпеня 2000 года толькі пагоршылі адносіны паміж палестынцамі і ізраільцянамі, што прывяло да Інтыфады Аль-Аксы.

Сучаснасць[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Палестина. «Кругосвет». Праверана 7 июля 2008.
  2. Palestine: The Crusades (англ.)  (10 жніўня 2007). Праверана 19 сентября 2007.
  3. Артыкул «Турция» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
  4. 4,0 4,1 Immigration (англ.) . Jewish Virtual Library. The American-Israeli Cooperative Enterprise. Праверана 12 июля 2007. The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed here.
  5. Kornberg 1993 «How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?»
  6. Herzl 1946, p. 11
  7. Chapter One: The Heralders of Zionism (англ.) . Jewish Agency for Israel. Праверана 12 июля 2007.
  8. Stein 2003, p. 88
  9. Romano 2003, p. 30
  10. Истинные иудеи против государства Израиль (руск.) .
  11. Dale, C. German Forces in the Ottoman Empire 1914–1918 (англ.) . Germancolonialuniforms.co.uk. Праверана 14 июня 2011.
  12. Двусторонние переговоры Израиль-палестинцы на сайте министерства иностранных дел Израиля
  13. Хронология палестино-израильского конфликта. BBC (октябрь 2000). Архівавана з першакрыніцы 10 верасня 2012. Праверана 14 лютага 2012.
  14. News21.by: Израиль атаковал 70 объектов Палестины
  15. Палестинские боевики обстреляли израильских солдат