Гісторыя Арменіі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Гісторыя Арменіі — гісторыя Арменіі як дзяржавы і гісторыка-геаграфічнага рэгіёна з дагістарычнай эпохі да нашых дзён. Гісторыя армянскага народа бярэ пачатак сама меней з VI стагоддзя да н.э. і налічвае больш за 2500 гадоў. Працэс жа фармавання армянскага народа пачаўся яшчэ з XIII стагоддзя да н.э.

Старажытная гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Дагістарычная эпоха[правіць | правіць зыходнік]

На поўначы Арменіі (Ларыйскае плато) было выяўлена больш за 20 рознаўзроставых познаашольскіх помнікаў (0,6 млн гадоў), размешчаных, галоўным чынам, у перадгор'ях вулканічнага Джавахецкага хрыбта, найболей падобных з матэрыяламі месцазнаходжанняў даліны ракі Раздан (Джрабер, Фантан, Кендарасы)[1]. Сярод іх пераважаюць паверхневыя месцазнаходжанні (Благадарнае, Даштадэм 3, Нарамут др.), на якіх сабрана звыш тысячы ашольскіх вырабаў з мясцовага гіяладацыта, уключаючы каля 360 ручных рубіл. Яшчэ выявілі тры стратыфікаваныя помнікі (Мурадава, Карахач і Куртан I), якія ўпершыню даставілі сярэдне-ашольскія і раннеашольские індустрыі. Найбольшую цікавасць уяўляе Карахач, дзе раннеашольскія вырабы (чоперы, пікі, грубыя біфасы і інш.), зробленыя з іншых разнавіднасцей дацыту, а таксама андэзіту і алівінавага далерыту, выяўленыя ў пласце вулканічнага попелу і ў ніжэйшых пралювіяльных адкладах. Датаванні попелу уран-свінцовым метадам ляжаць у дыяпазоне 1,75-1,94 млн гадоў назад, што павінна адпавядаць і ўзросту каменных вырабаў[2]. Падобная з вырабамі з Карахача раннеашэльская індустрыя выяўлена таксама ў ніжніх узроўнях блізкага помніка Мурадава. У самых вярхах Мурадава пададзены познаашэльскі матэрыял (пласт 3), а ў сярэдняй частцы тоўшчы — сярэдне-ашольская індустрыя (пласты 4-9). Раннешэльскія і сярэдне-ашольскія комплексы выяўлены таксама на помніку Куртан I, размешчаны ў паўднёва-усходняй частцы Ларыйскага плато. Па сукупнасці дадзеных (абсалютныя датаванні падсцілаючых попелаў, палеамагнітныя дадзеныя, узроставы дыяпазон знойдзеных раней зубоў насарога), узрост культурных адкладаў Куртана I складае каля 1 млн гадоў[1]. Адкрытыя ў паўночнай Арменіі помнікі ўтрымваюць сляды найстаражытнейшых міграцый ранніх людзей за межы Афрыкі. Раннеашэльскія матэрыялы Карахача па ўзросту блізкія найстаражытнейшым раннеашэльскім індустрыям Усходняй Афрыкі (каля 1,5-1,8 млн гадоў назад)[3]. Да ранняга палеаліта адносіцца селішча Сатані-Дар. Стаянка Нор Гехі (325 тыс. г. н.) вядомая тым, што там у адным пласце пад вулканічным лавай знайшлі ўзоры адразу дзвюх тэхнік — біфасіяльнай і больш развітай левалуазнай[4].

Сляды пасялення старажытнага чалавека былі выяўлены ў розных раёнах Армянскага нагор'я: у Арзні, Нурнусе і іншых месцах былі выяўлены стаянкі з каменнымі прыладамі, а ў Разданскай цясніне, Лусакерце і інш. былі знойдзены пячоры-жытлы (Лусакерт I, Ерэван I[5]).

У пячорнай стаянцы Ерэван I выяўлены фрагменты чэрапа і зубы дзіцяці 8-12 гадоў і верхні разец чалавека 30-40 гадоў. У пячорнай стаянцы Лусакерт I выяўлены фрагмент ніжняй сківіцы сталага індывіда. Знаходкі адносяцца да сапіентнай формы з налётам архаізма[6].

На Армянскім нагор'і былі выяўлены сляды селішчаў эпохі неаліту. Адной з ранніх культур эпохі неаліту, выяўленых у Цэнтральным Закаўказзі з'яўляецца Шулаверы-Шомутэпінская культура, якая датуецца VI—IV тыс. да н.э. Іншымі раннімі культурамі з'яўляецца Кура-Оракская (IV—II тыс. да н.э.) і Трыялецкая (2200—1500 гг. да н.э.) культуры.

На тэрыторыі сучаснага Ерэвана ў раёне Шэнгавіта ў было выяўлена селішча пачатку бронзавага веку, што датуецца VIII тысячагоддзямі да нашай эры[7][8].

Дадзеныя археалагічных раскопак пацвярджаюць, што жыхары Армянскага нагор'я яшчэ ў глыбокай старажытнасці авалодалі многімі рамёствамі. Так, вядома, што ўжо ў V—IV тысячагоддзі да н.э. яны ўмелі плавіць медзь, а ў II тысячагоддзі да н.э. — жалеза[9].

На тэрыторыі Рэспублікі Арменія былі выяўлены рэшткі шматлікіх каменных збудаванняў: дольменаў, менгіраў, кромлехаў і сцены цыклапічных збудаванняў. Вялікая колькасць мегалітычных збудаванняў было выяўлена каля гары Арагац, у далінах вакол сучасных гарадоў Ошакан, Парпі, Агтц і Сісіян. Найболей добра захаваліся сакральныя і цыклапічныя збудаванні і крэпасці каля Каша і Агаўнатуна. Вялікую цікавасць уяўляюць рэшткі неалітычнага земляробскага селішча на прытоку ракі Аракс, а таксама мегалітычны комплекс Зорац Карэр (арм.: Զորաց Քարեր), вядомы таксама як Караўндж (арм.: Քարահունջ)[10], размешчаны ў вобласці Сюнік недалёка ад горада Сісіян. Найважнейшыя археалагічныя помнікі былі выяўлены пры раскопках у Шэнгавіце, Лчашэне, Неркін і Верын Навер, Арціку, Карашамбе. У час археалагічных раскопак былі выяўлены помнікі матэрыяльнай культуры: кавалачак тэкстылю XV—XVI стст. да н.э. (Арцік); ідэальнай формы сярэбраная сякерка XXII—XXI стст. да н.э. (Карашамб); вытанчаныя бронзавыя скульптуры XV—XIV стст. да н.э. (Лоры-Берд); залатая чара з выявамі львоў III тыс. да н.э. (Ванадзор), чатырохколавыя вазы III тыс. да н.э. (Лчашэн), статуэтка жабы XIII—XII стст. да н.э. (Лчашэн).

Дзяржава Хаяса (XVI—XIII стст. да н.э.)[правіць | правіць зыходнік]

Карта царства Хаяса.

Хаяса — дзяржава, што згадваецца ў хецкіх клінапісных тэкстах у перыяд з XVI па XIII стст. да н.э. Хаяса знаходзілася на тэрыторыі Заходняй Арменіі. На працягу гэтага перыяду Хаяса часам заключала з Хецкім царствам мір і выплачвала хетам даніну, часам уступала з ім у ваенныя канфлікты і наносіла хетам знішчальныя паражэнні. Сталіцай Хаясы быў горад Кумаха, які адпавядае пазнейшаму армянскаму Кемаху, што знаходзіўся ў вярхоўях рэкі Еўфрат, каля сучаснага горада Эрзінджан[11].

У 1405 годзе да нашай эры, у гады кіравання цара Марыяс, хеты напалі на Хаясу і аднялі ў яе правінцыю Цопк, вайна працягнулася ўжо пры пераемніку Марыя Каранні. Каля 1397 года да н.э. хеты здабылі перамогу над Каране ў бітве ў Катхалаія (у Кападокіі). Развіваючы поспех, хеты зноў напалі на Цопк, але былі адбіты. У тым жа годзе адбылася бітва ў крэпасці Ані (Комах), у выніку якой хецкія войскі вымушаны былі адступіць. Вайна працягвалася да 1380 года да н.э. Войскі Каранні некалькі разоў нападалі на тэрыторыю Хецкага царства і спусташалі яе. У 1380 годзе да н.э. Каранні нават удалося захапіць сталіцу Хатусу і спаліць яе. Помста за доўгія гады вайны была поўнай, хоць сама вайна не скончылася. Каля 1375 года да н.э. хеты паспрабавалі высадзіцца на чарназёмным беразе Хаясы, але ў наступнай пасля таго бітве панеслі сур'ёзныя страты і былі адкінуты. У 1350-м годзе да н.э. Хецкае царства захапіла Цопк, але ў 1349-м годзе да н.э. Хуканне ўдалося адбіць гэту правінцыю. У 1345-м годзе да н.э. хеты зноў занялі Цопк, у выніку якога княства Тогарма і Мелід перайшлі да Хетаў, а Хуканне давялося прызнаць вяршэнства Хецкага царства. Зрэшты, гэта не перашкодзіла яму ў тым жа годзе напасці на Кападокію і гэтым вымусіць хетаў адступіць з тэрыторыі Мітані. У 1324-м годзе да н.э. хеты захапілі крэпасць Дукума і горад Ерзнка, але ў выніку бязлітаснага супраціўлення Анніяса зноў вымушаны былі згадзіцца на мір. У 1324, 1321, 1320, 1319 гадах хеты здзейснілі шэраг паходаў на тэрыторыю Хаясы, але не дабіліся сур'ёзнага поспеху. У тым жа 1319-м годзе да н.э. Хецкае царства спрабавала захапіць крэпасць Ура, але было адбіта. У адплату, армія Ананію захапіла Арыну з Амкувойі, спустошыўшы наваколле, адступіла. Ананія напаў на хетаў гэтак жа і ў 1318-м годзе да н.э., галоўным чынам ужо сіламі падуладнага яму княства Каска.

У 1317-м адбыўся чарговы напад хетаў, аднак пад той жа крэпасцю Ура хеты пацярпелі сур'ёзнае паражэнне. У наступным годзе хеты пацярпелі паражэнне ўжо пад Кануварай. К XIII стагоддзю да н.э., напэўна, Хаяса распалася, і яе тэрыторыя была захоплена хурытамі. У гэты перыяд тэрыторыя Хаясы магла адносіцца да хурыцкага царства Дайэані.

Фарміраванне армянскага народа (XIII стагоддзе да н.э. — VI стагоддзе да н.э.)[правіць | правіць зыходнік]

Армянін, які нясе даніну ахеменідскаму цару[12][13]. Рэльеф з Персеполя, VI—V ст. да н. э.

Па найбольш пашыранай у навуцы тэорыі, армяне сфарміраваліся паміж XIII стагоддзем да н.э. і VI стагоддзем да н.э. на тэрыторыі Армянскага нагор'я. Носьбіты протаармянскай мовы, брыгі (фрыгійцы ці мушкі), яшчэ да ўтварэння дзяржавы Урарту мігравалі у XIII стагоддзі да н.э. з Балкан на Армянскае нагор'е і аселі ў вобласці, вядомай як Мелітэна. Протаармянскае насельніцтва, што знаходзілася ў меншасці, растварыліся ва ўратах, хурытах і лувійцах, захаваўшы пры гэтым аснову сваёй мовы і ўспрыняўшы вялікі пласт запазычанняў з іншых моў.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 Любин В. П., Беляева Е. В. Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015
  2. Древнейший ашель — в Армении?
  3. ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ)
  4. Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления
  5. Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР
  6. Б. Г. Ерицян, А. Ю. Худавердян. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015
  7. Shengavit Shengavit a Kura Araxes Culture Site in Yerevan on the Ararat hills, Republic of Armenia (англ.) . — In those trenches he (Hakop Simonyan) isolated four distinct strata, the earliest from the late fifth millennium and the latest from the early to mid-third millennium BC..
  8. Земледельцы Северного Кавказа и Закавказья (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2012.
  9. История Армении (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2012.[ ]
  10. «Караундж-Стоунхендж Армении» (Carahunge-Armenia's Stonehenge)
  11. Ишханян Р. А. Иллюстрированная история Армении. Ереван, 1989 (арм.) 
  12. University of Oxford. Classical Armenian Studies
  13. Livius. Articles on Ancient History

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]