Перайсці да зместу

Беларусь у Халоднай вайне

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Пасляваенная БССР І Беларуская ВА на карце СССР.

Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, як частка Савецкага Саюза, была ўцягнута ў супрацьстаянне сацыялістычнага і капіталістычнага блокаў у гады Халоднай вайны. Беларуская дыпламатыя актыўна падтрымлівала знешнепалітычны курс агульнасаюзнага кіраўніцтва па пытанні барацьбы з Захадам.

У рамках гіпатэтычнай Трэцяй сусветнай вайны паміж СССР і ЗША асаблівая роля адводзілася Беларускай ваеннай акрузе, якой ставілася задача прыкрыцця заходняга напрамку. Для падрыхтоўкі да патэнцыяльных ядзерных удараў на тэрыторыі рэспублікі ўдасканальвалася грамадзянская абарона і сістэма папярэджання аб нападах.

Вайскоўцы Беларускай ВА, этнічныя беларусы, ураджэнцы краіны розных нацыянальнасцяў і будучыя грамадзяне незалежнай Рэспубліка Беларусь прымалі ўдзел у шэрагу лакальных канфліктаў таго перыяду.

На міжнароднай арэне

[правіць | правіць зыходнік]
Гл. таксама: Знешняя палітыка БССР

У ходзе падрыхтоўкі да стварэння ААН савецкія ўлады асцерагаліся, што Масква ў ёй магла апынуцца ў ізаляцыі сярод капіталістычных краін. Як рашэнне гэтай праблемы меркавалася ўключыць у склад дзяржаў-заснавальнікаў Украіну і Беларусь[1][2]. Выхад на міжнародную арэну стала для рэспублікі важнай падзеяй. У лютым 1944 г. ёй было прадастаўлена права ажыццяўлення самастойнай знешнепалітычнай дзейнасці. У Канстытуцыі было замацавана права ўступаць у непасрэдныя дыпламатычныя адносіны з замежнымі дзяржавамі, заключаць з імі дамовы, пагадненні і абменьвацца дыпламатычнымі і консульскімі прадстаўніцтвамі[3]. У 1974—1975 гадах Савецкая Беларусь абрана непастаянным членам Савета Бяспекі[4].

На пленарным пасяджэнні Генеральнай Асамблеі 19 верасня 1947 года выступіў міністр замежных спраў БССР Кузьма Кісялёў. Гэтая прамова кіраўніка беларускай дэлегацыі па форме і змесце адрознівалася ад яго выступлення на 1-й сесіі. Кісялёў спыніўся на ўсіх актуальных тады праблемах сусветнай палітыкі: вынікі дзейнасці ААН; амерыканскія планы сусветнага панавання; барацьба СССР за мір; прынцып аднагалоснасці ў Савеце Бяспекі; праблема раззбраення і ўсеагульнага скарачэння ўзбраенняў; іспанскае і інданезійскае пытанні; выдача і пакаранне ваенных злачынцаў. Рэзка змянілася і танальнасць прамовы міністра замежных спраў БССР. Замест спакойных выказванняў аб неабходнасці супрацоўніцтва вялікіх дзяржаў і ўсіх Аб’яднаных Нацый прыйшла рэзкая абвінаваўчая рыторыка. У асобе ЗША, якія Кісялёў імкнуўся прадставіць пераемнікам фашысцкай ідэалогіі і палітыкі, фармаваўся вобраз ворага[5].

Як пісаў гісторык Уладзімір Снапкоўскі, каментую выступленне, «так беларуская дыпламатыя пачала плаціць суровую даніну халоднай вайне»[5].

На кожнай сесіі ГА беларуская дэлегацыя адстойвала пазіцыі сацыялістычнага лагера[6]. У перыяд Карэйскай вайны дэлегацыя БССР выступала за мірнае ўрэгуляванне і вывад з Карэі ўсіх замежных войск[7]. Дыпламаты рэспублікі асудзілі дактрыну Трумэна і план Маршала[8]. Па кітайскім пытанні краіна выступала за перадачу месца Тайваня ў СБ ААН КНР[9][10]. З пачаткам дэкаланізацыі ў Азіі і Афрыцы грамадскасць рэспублікі рашуча выступала ў падтрымку народаў, якія змагаліся за незалежнасць альбо знаходзіліся ў канфрантацыі з заходнімі дзяржавамі і іх саюзнікамі, у прыватнасці, Інданезіі (па пытанні антыкаланіяльнай вайны), Алжыра (па пытанні антыкаланіяльнай вайны), Егіпта (па пытанні Суэцкага крызісу), арабскіх дзяржаў (у араба-ізраільскім супрацьстаянні)[11]. Датычна Кангалезскага крызісу дэлегацыя БССР заклікала асудзіць інтэрвенцыю Бельгіі і запатрабаваць ад бельгійскага ўрада вываду сваіх войск з Рэспублікі Конга[12]. У 1980 годзе яна прагаласавала супраць рэзалюцыі ГА, якая кваліфікавала ўвод савецкіх войск у Афганістан як замежную інтэрвенцыю[13].

Беларускі народ падтрымлівае законную барацьбу народаў Анголы, Мазамбіка, Гвінеі-Бісау, Зімбабвэ, Намібіі, якія змагаюцца супраць партугальскіх і паўднёваафрыканскіх каланізатараў-расістаў і іх імперыялістычных апекуноў. Беларуская дэлегацыя патрабуе спынення дапамогі і падтрымкі рэжымаў ПАР, Паўднёвай Радэзіі і Партугаліі з боку ЗША, Англіі, ФРГ і іншых заходніх дзяржаў.

— міністр замежных спраў БССР А. Гурыновіч на 25-й сесіі ГА[14].

У перыяд гарбачоўскай перабудовы БССР, таксама як і агульнасаюзнае кіраўніцтва, змяніла падыход да праблематыкі Халоднай вайны: замест канфрантацыі дыпламаты перайшлі да карэктных і ўважлівых выказванняў[15].

Беларускія прадстаўнікі выкарыстоўвалі аргументацыю і ацэнкі, якія даваліся ад кіраўнікоў агульнасаюзнай дэлегацыі, у залежнасці ад сітуацыі ўзмацняючы або саслабляючы іх[16]. Пазіцыя БССР у ААН па пытаннях, якія ставіліся да праблематыкі адносін двух блокаў, дыктавалася неабходнасцю жорсткай падтрымкі агульнасаюзнай знешнепалітычнай лініі. Магчымасць праявы якой-небудзь самастойнасці або ініцыятывы з боку беларускай дэлегацыі па палітычных пытаннях халоднай вайны выключалася. Паводле Снапкоўскага, беларускія прадстаўнікі выконвалі толькі абмежаваныя тактычныя задачы ў рамках размеркавання функцый паміж дэлегацыямі «савецкага блока», пра што сведчылі адзінкавыя прапановы БССР па карэйскаму і кітайскаму пытаннях[17].

Прагаласаваць не так, як саюзная дэлегацыя — скандал, хоць часам мне здавалася, што звычайная чалавечая логіка, годнасць патрабуе ад нас, што б мы галасавалі разам з большасцю, з Амерыкай. Не, палітыка логікі не прызнае. [...] А як галасаваць? Даводзілася падымацца і бегчы да саюзнай дэлегацыі, якая сядзела ў іншым канцы залы, такое, між іншым, было дадзена ўказанне — не саромецца, хоць газеты [амерыканскія] гэта і высмейвалі. Ды і нашы шэфы саюзныя напышліва пасмейваліся. Мне гэта было абразліва.

— пісьменнік і грамадска-палітычны дзеяч І. Шамякін, які неаднаразова ўдзельнічаў у сесіях Генеральнай Асамблеі ААН[3].

Культура і навука

[правіць | правіць зыходнік]

Барацьба дзвюх звышдзяржаў на міжнароднай арэне прывяла да «пахаладання» і ўнутры кожнай з краін. Дзеячы мастацтва ЗША і СССР апынуліся ўцягнутыя ў фарміраванне «вобраза ворага», былі згорнутыя навуковыя і культурныя кантакты. Працэсам духоўнай ізаляцыі спрыялі прапагандысты, журналісты, прадстаўнікі інтэлігенцыі і на мясцовым узроўні[18].

Па меры пагаршэння савецка-амерыканскіх адносін у друку Беларускай ССР з’явіліся антызаходняя рыторыка і ідэя барацьбы з нізкапаклонствам перад Захадам. Адным з першых праяў дадзеных тэндэнцый стаў артыкул «За высокую ідэнтычнасць беларускага тэатральнага мастацтва» ў газеце «Советская Белоруссия», дзе крытыкаваліся некаторыя канцэрты за «безгустоўшчыну, безыдэйнасць і пошласць». На сходзе пісьменнікаў і крытыкаў у Мінску 28 жніўня 1946 года Міхасём Лыньковым агучана, што многія творы нацыянальнай літаратуры недастаткова глыбока адлюстроўваюць савецкую рэчаіснасць, папракнуўшы іх у безыдэйнасці і бяздумнасці. Неўзабаве, 30 жніўня, апублікаваная перадавая «Вышэй ідэйны ўзровень працы тэатраў!», у якой гаворка ішла аб засмечанасці рэпертуараў тэатраў замежнымі п’есамі. У верасні ЦК КП(б)б таксама выступіла супраць багацця твораў амерыканскіх і заходнееўрапейскіх драматургаў[19].

Пасля прыняцця «плана Маршала» антызаходняя рыторыка ўзмацнілася. Крыху пазней пачынаецца барацьба з касмапалітызмам у мастацтве. У Беларускай ССР пад удар трапіў Яўрэйскі тэатр у Мінску. У шэрагу яго спекталяў, як паказвалі партыйныя дзеячы, «бязродны касмапалітызм злучыўся з прамым нізкапаклонствам перад замежжам», а таксама ёсць ўсхваленне ЗША. У падобным таксама абвінавачваліся літаратары з яўрэйскімі прозвішчамі. Беларускія газеты захліснула хваля публікацый з крытыкай касмапалітызму і праслаўленнем нацыянальнага гонару[20].

Аднак сферай мастацтва ўсё не абмежавалася, навука таксама была закранута. Так, генетык і селекцыянер Антон Жэбрак апублікаваў у замежным часопісе артыкул з крытыкай поглядаў біёлага Трафіма Лысенкі, за што быў падвергнуты ганенням і пазбаўлены пасады прэзідэнта АН БССР. У рамках барацьбы з касмапалітызмам і беларускім нацыяналізмам ажыццяўлялася кампанія супраць часопісаў «Беларусь» і «Полымя»[21].

Грамадства прамакаецца духам варожасці і недаверу да замежнікаў, падвышанай пільнасці і сакрэтнасці. У 1950 годзе пад уздзеяннем дадзеных фактараў зменена экспазіцыя Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны ў Мінску, канфіскоўваліся экспазіцыі краязнаўчых музеяў у Віцебску, Оршы і Лепелі, галоўным чынам тое, што тычылася эканомікі, абараназдольнасці, стратах, партызанскім руху і іншага[22].

Беларуская эміграцыя

[правіць | правіць зыходнік]
Манумент «Змагарам за Вольную Беларусь» у горадзе Саўт-Рывер, усталяваны ў 1974 годзе.

Як адзначыў гісторык Анатоль Вялікі, афіцыйны Вашынгтона ставіўся да беларускай эміграцыі вельмі лаяльна. Прыкладам добразычлівасці да яе з’яўлялася тое, што афіцыйныя асобы ЗША на дзяржаўным узроўні аддавалі даніну павагі эміграцыі ў яе імкненні захаваць ідэалы Беларускай Народнай Рэспублікі. Напрыклад, 25 сакавіка 1956 г., дзень святкавання 38-й гадавіны абвяшчэння дзяржавы, мэр Нью-Ёрка Р. Вагнер-малодшы афіцыйна абвясціў Днём Беларусі ў горадзе. У сакавіку 1957 г. губернатары Нью-Джэрсі і Мічыгана таксама афіцыйна абвясцілі 25 сакавіка Днём Беларусі ў сваіх штатах з правядзеннем адпаведных дзяржаўных мерапрыемстваў з нагоды дадзенай даты[3].

У сакавіку 1958 г. з нагоды святкавання 40-годдзя абвяшчэння БНР прэзідэнт ЗША Д. Эйзенхаўэр праз свайго памочніка Ш. Адамса перадаў старшыні Беларуска-амерыканскай асацыяцыі К. Мерляку асабістае пасланне, у якім павіншаваў усіх амерыканскіх беларусаў з тым, што яны адзначаюць гэты дзень на амерыканскай зямлі. Акрамя гэтага, віцэ-прэзідэнт Р. Ніксан напярэдадні прыняў у Капітоліі беларускую дэлегацыю і меў з ёй працяглую гутарку. Больш за тое, упершыню ў гісторыі сената ЗША сенатары ад штатаў Мінесота, Агая, Мічыган, Нью-Джэрсі, Ілінойс і іншыя, усяго больш за 20, выступілі ў Кангрэсе і павіншавалі беларускую эміграцыю з нагоды дня абвяшчэння БНР. 30 сакавіка ў нью-ёрскім гатэлі «Балтымор» адбыўся сход беларускай эміграцыі, на якім з дакладам выступіў прэзідэнт БНР (у выгнанні) М. Абрамчык, зачытаўшы прывітанне Эйзенхаўэра. З прывітальнымі прамовамі выступілі 10 губернатараў штатаў, звыш 20 сенатараў і членаў Палаты прадстаўнікоў. Святкаванне абвяшчэння БНР адзначалася і ў іншых гарадах краіны, як, напрыклад, Чыкага, Кліўленд, Дэтройт. Усе гэтыя мерапрыемствы знайшлі адлюстраванне ў сродках масавай інфармацыі ЗША[3].

У МЗС БССР ахарактарызавалі праведзеныя мерапрыемствы як антысавецкую кампанію, арганізаваную «амерыканскімі рэакцыянерамі», якая была накіраваная «супраць Беларускай ССР і беларускага народа». Савецкая Беларусь таксама выказала шкадаванне, што ў кампанію ўключыліся прэзідэнт, сенатары і члены Палаты прадстаўнікоў. Вялікі падкрэсліў, што амерыканцы выкарыстоўвалі правядзенне падобных мерапрыемстваў і падтрымлівалі беларускую эміграцыю ў піку Маскве, бо менавіта яна цалкам вызначала знешнюю палітыку БССР[3].

Разам з тым эміграцыя трапіла ў поле зроку амерыканскіх спецслужбаў. Супрацоўнікаў ЦРУ ў першую чаргу цікавілі еўрапейскія беларусы, за кошт якіх планавалася правядзенне актыўнай антысавецкай работы. Амерыканцы дзялілі ўсю беларускую пасляваенную эміграцыю на два асноўныя лагеры: адзін — на чале са Старшынёй Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (у выгнанні) М. Абрамчыкам, другі — Беларуская цэнтральная рада пад старшынствам Р. Астроўскага[23]. Многія з пасляваенных эмігрантаў адзначыліся супрацоўніцтвам з нацыстамі, але, як паказана ў кнізе былога разведчыка Дж. Лофтуса «Нацысцкі сакрэт Амерыкі», ва ўгоду патрэбам Халоднай вайны былых беларускіх калабарацыяністаў улады засцерагалі ад правасуддзя[24].

Галоўным чынам ЗША падтрымалі першую групу, паколькі яна была найбольш уплывовай. У самым пачатку мэты супрацоўніцтва ЦРУ з Радай БНР зводзіліся да дапамогі ў публікацыі прапагандысцкіх матэрыялаў, разлічаных на насельніцтва Беларусі, і эмігранцкіх газет. Так, напрыклад, з 1951 года спецслужба адказвала за фінансаванне газеты «Бацкаўшчына», а з 1952 — часопіса «Шэршань»[24].

ЦРУ распрацавала некалькі праграм, накіраваных на прымяненне эміграцыі ў барацьбе з Масквой. Сярод такіх[25]:

  • REDCAP: меркавала работу агентаў з афіцыйнымі прадстаўнікамі БССР, якія прыязджаюць у Заходнюю Еўропу і ЗША, у складзе савецкіх дэлегацый.
  • REDSKIN: курыраванне дзейнасці студэнтаў, рэкамендаваных БНР на навучанне ў БССР па праграмах абмену, а таксама паездкі з Польшчы ў Савецкую Беларусь пасля зняцця абмежаванняў на перасячэнне мяжы і турыстычныя паездкі з ЗША ў БССР.
  • AEQUOR: падрыхтоўка і закід на тэрыторыю Беларусі дыверсійных і разведвальных груп. Праект ажыццяўляўся з 1951 па 1961 уключна.

Ажыццяўленню апошняй праграмы спрыяла тое, што аж да сярэдзіны 1950-х у Савецкай Беларусі дзейнічаў узброены антысавецкі супраціў. Рух быў прадстаўлены польскай Арміяй Краёвай і Украінскай паўстанцкай арміі, а таксама калабарацыяністамі. Акрамя таго, існавалі падпольныя моладзевыя арганізацыі ў Слоніме, Баранавічах, Жыровічах Ганцавічах, Паставах, Навагрудку, Лідзе, Мядзелі, Смаргоні, Маладзечна, якія ставілі сваёй мэтай абарону нацыянальных правоў і свабод, барацьбу супраць русіфікацыі, за захаванне і развіццё беларускай культуры, мовы, гісторыі, за пашырэнне нацыянальнай самасвядомасці[26][21]. Некаторыя з дадзеных груп і ўзброеных фарміраванняў былі звязаны з амерыканскімі і брытанскімі спецслужбамі. На тэрыторыі БССР дзейнічалі эмісары замежных разведак, якія спрабавалі каардынаваць іх дзейнасць[27].

Гл. таксама: Пасляваенны антысавецкі рух у БССР

Ваенныя аспекты

[правіць | правіць зыходнік]

Калі да Вялікай Айчыннай вайны тэрыторыя рэспублікі была рэгіёнам Савецкага Саюза на мяжы з капіталістычным светам, то пасля вайны Беларусь стала унутраным рэгіёнам сусветнай сацыялістычнай садружнасці. У краіне разгарнулася будаўніцтва аб’ектаў цяжкай прамысловасці, у тым ліку і ваенна-прамысловага комплексу[28]. Разам з навукова-тэхнічнай рэвалюцыяй 1950-х — 1960-х гадоў[29] да 1980-х гадоў гэта ператварыла яе ў індустрыяльную рэспубліку з магутным вытворча-эканамічным і навукова-тэхнічным патэнцыялам[30].

У такіх умовах у краіне развіваўся ваенна-прамысловы комплекс. Былі пабудаваны розныя прадпрыемствы, такія як «Інтэграл», Мінскі механічны завод. Акрамя гэтага ў складзе Мінскага аўтамабільнага завода была створана вытворчасць спецыяльных колавых цягачоў. Створаны навукова-даследчыя інстытуты (НДІ) і канструктарскія бюро (КБ): НДІ сродкаў аўтаматызацыі; Мінскі НДІ радыёматэрыялаў; Мінскі навукова-даследчы прыборабудаўнічы інстытут; НДІ электронных вылічальных машын; КБ «Дысплей» на базе аддзела прыкладнога тэлебачання Віцебскага тэлевізійнага завода; Цэнтральнае КБ «Пеленг» і Гомельскае КБ «Луч». Усяго ў савецкі час у БССР працавалі 120 арганізацый абаронна-прамысловага комплексу, уключаючы 15 навукова-даследчых інстытутаў і канструктарскіх бюро. Буйныя вытворчасці, як правіла, не размяшчаліся[31].

Як было заяўлена ў працы «Армія беларускага народа» ад Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь, у гады Халоднай вайны групоўка войск Беларускай ваеннай акругі ўносіла вялікі ўклад у забеспячэнне бяспекі дзяржавы на заходнім напрамку, з’яўляючыся па сутнасці найважнейшым фактараў стратэгічнага стрымлівання для НАТА, у выпадку пагрозы пачатку класічнай вайны[32]. Яна лічылася адной з самых магутных з 17 ваенных акруг ва Узброеных Сілах СССР. Рэгіён абсталёўваўся найноўшым узбраеннем і ваеннай тэхнікай. У ліку першых акруга атрымала ракетную зброю, а ў пачатку 1960-х гадоў сілы акругі ў ліку першых былі забяспечаны новымі баявымі машынамі пяхоты і бронетранспарцёрамі. Менавіта тут адпрацоўваліся найноўшыя формы і спосабы кіраўніцтва войскамі ў баі і аперацыі, актыўна ўдасканальвалася арганізацыя палявой і паветранай вывучкі, а таксама спецыяльнай, агнявой і тактычнай падрыхтоўкі[33].

Беларуская паштовая марка 2009 года, прымеркаваная да 20-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана.

Этнічныя беларусы, ураджэнцы рэспублікі розных нацыянальнасцяў, вайскоўцы БВА і будучыя грамадзяне незалежнай Беларусі ўдзельнічалі ў лакальных канфліктах Халоднай вайны. Так, напрыклад, даследчыца Ірына Варанкова адзначыла ўдзел авіяцыйных, зенітных і медыцынскіх часцей 338-га і 439-га авіяпалкоў з Баранавічаў у Карэйскай вайне. Паводле яе звестак, у замежнай кампаніі загінула 12 ураджэнцаў краіны, уключаючы 6 пілотаў[34]. Сярод савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме таксама былі беларусы; адзін з іх, ураджэнец вёскі Забычанне Касцюковіцкага раёна Міхаіл Брындзікаў, які служыў зенітчыкам, загінуў[35]. Праз вайна ў Анголе, па даных навуковага супрацоўніка Інстытута гісторыі НАН Беларусі і кандыдата гістарычных навук Аляксандры Кузняцовай-Ціманавай на 2020 год, прайшло 167 чалавек, у тым ліку 6 загінулых[36]. Каля 30 тысяч у складзе АКСВА змагаліся ў Афганскай вайне 1979—1989 гадоў. Звыш 700 беларусаў загінулі.

На 2023 год А. Кузняцова-Ціманава заяўляла наступныя лічбы загінулых: Афганістан — 840 (уключаючы беларусаў, народжаных у іншых рэспубліках СССР), Ангола — 7, Карэя — 12, Эфіопія — 5, Сірыя — 3, Емен — 1, Венгрыя — 14, В’етнам — 1, Егіпет — 4[37].

Згодна з Рэспубліканскай кнігай памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў на 2024 год, у В’етнаме ваяваў 201 прадстаўнік Беларусі (1 загінуў), у Егіпце — 619 (3 загінула), у Анголе — 127 (2 загінула), у Эфіопіі — 113 (загінула 5). Кузняцова-Ціманава паказвала, што складанасць у вызначэнні колькасці ветэранаў вызначана наступнымі фактамі: 1) некаторыя вайскоўцы прайшлі праз дзве ці больш «гарачых кропак»; 2) далёка не ўсе ўдзельнікі лакальных ваенных канфліктаў, у тым ліку кадравыя ваенныя, маюць афіцыйны статус воіна-інтэрнацыяналіста; 3) амаль поўная закрытасць крыніцавай базы; 4) адсутнічаюць выразныя крытэрыі ўдзелу ў тым ці іншым ваенным канфлікце вайскоўцаў і грамадзянскіх спецыялістаў[38].

Гл. таксама: Воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі, Беларусы ў далёкаўсходніх канфліктах СССР, Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе і Беларусы ў Афганскай вайне

Ядзерная пагроза

[правіць | правіць зыходнік]

Беларускія гарады трапілі ў шматлікія амерыканскія планы па ядзерных бамбардзіроўках СССР. У 1956 годзе па існуючай канцэпцыі «масіраванай адплаты» ў выпадку пагрозы ЗША павінны былі нанесці ядзерны ўдар, які разбурыць савецкую інфраструктуру і выключыць магчымы адказ. Сярод беларускіх гарадоў ЦРУ вылучыла Оршу і Быхаў (ідуць пад першымі нумарамі), другарадныя цэлі – Бабруйск, Мінск і Гомель. Станам на 1956 год ракетная зброя толькі развівалася, і СССР з ЗША не валодалі дастатковай колькасцю такіх узбраенняў для дыстанцыйнага знішчэння праціўніка, таму прымаліся пад увагу аэрадромы стратэгічнай авіяцыі. Менавіта ў Оршы і Быхаве знаходзіліся рэактыўныя цяжкія бамбардзіроўшчыкі Ту-16 — машыны, якія валодалі радыусам дзеяння звыш трох тысяч кіламетраў і ўяўлялі пагрозу Еўропе. Для знішчэння савецкіх мэтаў амерыканцы планавалі выкарыстоўваць бамбардзіроўшчыкі B-47, а таксама цяжкія звышдалёкія міжкантынентальныя стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі B-52. Самалёты планавалі абсталёўваць ядзернымі і тэрмаядзернымі боегалоўкамі[39].

На выпадак ажыццяўлення падобных планаў у СССР паўсталі контрмеры. Першапачаткова была створана сістэма мясцовай супрацьпаветранай абароны (МСПА), у 1961 г. яна была ператворана ў сістэму грамадзянскай абароны (ГА).

У пастановах Савета Міністраў Беларускай ССР 1948, 1951, 1957 гг. утрымліваліся падрабязныя інструкцыі па арганізацыі абароны насельніцтва, гарадоў, важных прадпрыемстваў у выпадку пачатку ваенных дзеянняў. Праектаваліся і будаваліся камандныя пункты МСПА, прытулкі, распрацоўваліся навучальныя праграмы па навучанні насельніцтва супрацьатамнай абароне, было забаронена будаўніцтва новых і пашырэнне існуючых прамысловых прадпрыемстваў у гарадах і іншае[40].

У 1960-я гады структура грамадзянскай абароны зведала больш маштабнае ўдасканаленне. На фоне абвастрэння міжнароднай абстаноўкі ў Беларускай ССР на працягу 1962 г. было праведзена тры буйнамаштабных вучэнні, у якіх было задзейнічана больш за 300 тыс. чалавек. Беларускія вайсковыя фармаванні і фармаванні ГА былі прыведзеныя ў стан «павышанай гатоўнасці». Пасля ўрэгулявання канфліктнай сітуацыі грамадзянская абарона заставалася важным элементам ваеннага патэнцыялу СССР і Беларускай ССР і працягвала ўдасканальвацца. Асаблівую актуальнасць набыла праблема забеспячэння ўстойлівай работы эканомікі ў ваенны час. За аснову абароны была прынятая ідэя правядзення масавай эвакуацыі насельніцтва гарадоў — верагодных мэтаў нападу — у загарадныя зоны. Персанал, задзейнічаны ў рабоце прадпрыемстваў, забяспечваўся сховішчамі[40].

У 1970-я грамадзянская абарона была пераведзена пад кантроль Міністэрства абароны СССР. На мясцовым узроўні адказнасць за выкананне мерапрыемстваў ускладалася на Савет Міністраў БССР. Нягледзячы на ваенна-палітычны парытэт і пацяпленне ў адносінах паміж СССР і ЗША, удасканаленне сістэмы па абароне насельніцтва было працягнута. У прыватнасці, у гэты час праводзілася работа па павелічэнні колькасці ахоўных збудаванняў, быў ажыццёўлены комплекс іншых навуковых і практычных мерапрыемстваў. У адпаведнасці з навуковымі распрацоўкамі будаваліся новыя віды супрацьрадыяцыйных хованак, распрацоўваліся больш эфектыўныя планы забеспячэння ўстойлівай работы эканомікі ў ваенны час[41].

Уплыў

[правіць | правіць зыходнік]

За гады Халоднай вайны ў беларускага насельніцтва сфармаваўся вобраз НАТА як ворага. Дадзеная акалічнасць пасля распаду СССР ўскладняла наладжванне супрацоўніцтва рэспублікі з блокам[42][43]. Пры ўсім тым, меўся і станоўчы ўплыў умоў Халоднай вайны. Калі да Вялікай Айчыннай вайны тэрыторыя рэспублікі была рэгіёнам Савецкага Саюза на мяжы з капіталістычным светам, то пасля вайны Беларусь стала унутраным рэгіёнам сусветнай сацыялістычнай садружнасці. У краіне разгарнулася будаўніцтва аб’ектаў цяжкай прамысловасці, у тым ліку і ваенна-прамысловага комплексу[28]. Разам з навукова-тэхнічнай рэвалюцыяй 1950-х — 1960-х гадоў[29] да 1980-х гадоў гэта ператварыла яе ў індустрыяльную рэспубліку з магутным вытворча-эканамічным і навукова-тэхнічным патэнцыялам[30].

У незалежны перыяд краіне дасталася вялікая спадчына: 1410 воінскіх фарміраванняў БВА, групоўка стратэгічных ядзерных сіл (каля 180 злучэнняў, часцей і ўстаноў колькасцю каля 40 тыс. чалавек). Канцэнтрацыя войскаў у рэспубліцы з’яўлялася самай высокай у Еўропе. Так, напрыклад, адзін вайсковец прыходзіўся на 43 чалавекі грамадзянскага насельніцтва. Да Беларусі цалкам адышлі вайсковыя часці сухапутных войскаў і СПА, прыкладна 90% знішчальнай і бамбардзіровачнай авіяцыі, полк транспартнай авіяцыі, полк стратэгічных бамбардзіроўшчыкаў, паветрана-дэсантная дывізія. На тэрыторыі маладой дзяржавы знаходзілася групоўка ў 240 тысяч чалавек. З іх 125 тысяч чалавек вясной 92-га непасрэдна склалі беларускую армію[44]. Беларусь не магла ўтрымліваць такі кантынгент, а таму правяла скарачэнне арміі. У пачатку 1990-х у рэспубліцы скарочаны 1773 танкі, 130 баявых самалётаў, 1341 баявая браніраваная машына[45]. Асабісты склад паменшаны да 65 000[46]. Праведзена ядзерная дэмілітарызацыя[47].

Ваенныя Беларусі вывучалі вопыт Халоднай вайны. У дадзены перыяд у еўрапейскіх дзяржавах атрымала распаўсюджванне канцэпцыя тэрытарыяльных войскаў, прызначаная практычна выключна для абароны сваёй краіны ў выпадку нападу. Сфармаваныя ў асноўным з рэзервістаў, яны дазвалялі атрымаць у выпадку мабілізацыі часці значнай колькасці, якія добра ведаюць свой рэгіён, але не маюць патрэбу ў вялікім фінансаванні ў мірны перыяд. Тэрытарыяльныя войскі таксама прызначаліся для вядзення партызанскай вайны. Ваенны эксперт Аляксандр Гелагаеў пісаў, што амаль усе прычыны, па якіх у гады Халоднай вайны ў Еўропе развіваліся часці тэрытарыяльнай абароны, апынуліся актуальныя і для незалежнай Беларусі: адносная таннасць у мірны час, гнуткасць — здольнасць быць рознай у залежнасці ад умоў канкрэтнай краіны, абмежаванне міжнародных ваенных абавязацельстваў, падкрэслена абарончая накіраванасць, маральна-псіхалагічная падрыхтоўка насельніцтва і ўцягванне шырокіх слаёў грамадства. Абапіраючыся на гэта, былі сфармаваныя Тэрытарыяльныя войскі Беларусі[48].

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Н.Н. Мезга Вступление Белорусской ССР в ООН и дипломатическая деятельность А. А. Громыко // Современная Европа : журнал. — 2019. — № 6. — С. 194—205.
  2. ↑ Снапковский 2021, pp. 15–16.
  3. ↑ а б в г д Великий 1999.
  4. ↑ Снапковский 2021, p. 174.
  5. ↑ а б Снапковский 2021, p. 80.
  6. ↑ Снапковский 2021, p. 154.
  7. ↑ Снапковский 2021, с. 83—85.
  8. ↑ Снапковский 2021, с. 158.
  9. ↑ Снапковский 2021, с. 122—126.
  10. ↑ В. Г. Шадурский Сердечность дружеских встреч // Беларуская думка : журнал. — 2011. — № 9. — С. 30—35.
  11. ↑ Снапковский 2021, p. 152.
  12. ↑ C. Ф. Свилас Конголезский кризис 1960—1963 гг. и дипломатия Белорусской ССР // журнал международного права и международных отношений 2010 — № 3
  13. ↑ Снапковский 2021, с. 186.
  14. ↑ Снапковский 2021, p. 155.
  15. ↑ Снапковский 2021, с. 250.
  16. ↑ Снапковский 2021, p. 81.
  17. ↑ Снапковский 2021, p. 86.
  18. ↑ Яковлева 2013, p. 256.
  19. ↑ Яковлева 2013, pp. 253–254.
  20. ↑ Яковлева 2013, pp. 254–255.
  21. ↑ а б Новик 2011, p. 445.
  22. ↑ Яковлева 2013, pp. 255–256.
  23. ↑ Кодин 2023, p. 975.
  24. ↑ а б Кодин 2023, p. 977.
  25. ↑ Кодин 2023, pp. 978–979.
  26. ↑ История Беларуси в контексте европейской цивилизации : учеб. пособие / С. А. Елизаров [и др.]. – 2-е изд., испр. – Минск : Вышэйшая школа, 2016 – 399 с. ISBN 978-985-06-2704-9.
  27. ↑ Краско, Г. Г. Причины и особенности организационного развития советских органов государственной безопасности в 1946-1947 гг. (на примере Белорусской ССР) // Ученые записки. Электронный научный журнал Курского государственного университета. — 2017. — № 3 (43).
  28. ↑ а б Новик 2011, p. 439.
  29. ↑ а б Новик 2011, p. 448.
  30. ↑ а б Новик 2011, p. 456.
  31. ↑ К. П. Курылев, Н.П. Пархитько, Д. В. Станис Основные направления военно-технического сотрудничества Белоруссии и его особенности // Постсоветские исследования. — 2023. — Т. 6. — № 2. — С. 145—159.
  32. ↑ Армия белорусского народа 2023, p. 114.
  33. ↑ Армия белорусского народа 2023, p. 103.
  34. ↑ Ирина Воронкова. На полуострове раздора // Беларуская думка : часопіс. — 2018. — № 8. — P. 84—91.
  35. ↑ Беларусь-Вьетнам: Вьетнамский народ посетил могилу Михаила Брындикова (фото и видео)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2022. Праверана 30 верасня 2023.
  36. ↑ Кузнецова-Тимонова, А. В. Белорусские воины-интернационалисты: на примере ветеранов войны в Анголе (1975—1992) / А. В. Кузнецова-Тимонова // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2020. — № 9. — С. 85-87.
  37. ↑ Кузнецова-Тимонова А.В. Увековечение памяти воинов-интернационалистов, погибших в ходе локальных воин и военных конфликтов 1950 - 1991 гг., в Беларуси: проблемы и перспективы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. — № 1. — С. 83—85.
  38. ↑ А. В. Кузнецова-Тимонова СОВЕТСКИЕ ВОЕННОСЛУЖАЩИЕ В ЛОКАЛЬНЫХ ВОЙНАХ 2-й ПОЛОВИНЫ ХХ В. (НА ПРИМЕРЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ БЕЛАРУСИ): ИСТОРИКО-СТАТИСТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. — 2024. — № 3(71). — С. 85-87.
  39. ↑ Орша и Быхов во время холодной войны могли оказаться целями №1 для США
  40. ↑ а б Бурик и Альбиновская 2015, p. 25.
  41. ↑ Бурик и Альбиновская 2015, pp. 25–26.
  42. ↑ Петрович-Белкин, О.К. Беларусь и НАТО в 1990-е годы: история отношений, основные проблемы и тенденции развития // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения. — 2011. — № 1. — С. 60—67.
  43. ↑ Русаков, А.В. Основные проблемы взаимоотношений между Республикой Беларусь и Организацией Североатлантического договора в 1990-х гг. // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 2003. — № 2.
  44. ↑ Армия белорусского народа 2023, pp. 125–126.
  45. ↑ Армия белорусского народа 2023, p. 135.
  46. ↑ Цена специалиста. Сколько стоят военные? Архівавана 2 студзеня 2022. // Белорусский Партизан, 14 ноября 2021
  47. ↑ Армия белорусского народа 2023, p. 134.
  48. ↑ А. Гелогаев Территориальная оборона — уроки Холодной войны для Беларуси // Belarus Security Blog, 21 апреля 2016

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Яковлева, Г. Н. Начало "холодной войны" и культурные процессы в БССР (конец 1940-х - начало 1950-х гг.)[Текст] / Галина Николаевна ; Г. Н. Яковлева // Актуальные проблемы международных отношений и дипломатии (вторая половина XX - начало XXI в.) : материалы междунар. науч.-практ. конф., Витебск, 25-26 апреля 2013 г. – Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2013. – С. 252-256. – Библиогр. : с. 256 (14 назв.).
  • Кодин Е. В. Американская разведка и белорусская эмиграция против Советской Белоруссии в годы холодной войны // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2023. Т. 68. Вып. 4. С. 974–990.
  • Снапковский, В. Е. Белорусская ССР в ООН : отряд советской дипломатии в действии // Право и экономика (Серия «Гуманитарные науки»). — Минск: 2021. — P. 318. — ISSN 978-985-552-988-1.
  • Гура А.Н., Бузин Н.Е., Даниилов А.М. и др. Армия белорусского народа : к 105-летию вооруженных сил Республики Беларусь. — Минск: «Беларусь», 2023. — 347 с. Архівавана 2 снежня 2024.
  • Бурик, Е. А., Альбиновская, А. И. Международная обстановка в годы «холодной войны» и гражданская оборона БССР (1945—1976 гг.). — 2015. — P. 25—26.
  • Анатолий Великий. БССР-США: дипломатия периода «холодной войны» // Советское фото : журнал. — 1999.
  • Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик. История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.. — Минск: «Вышэйшая школа», 2011. — 526 с. — ISBN 978-985-06-1917-4.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Беларусь_у_Халоднай_вайне&oldid=5080124"