Айва

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Айва
Агульны выгляд квітнеючай расліны.
Агульны выгляд квітнеючай расліны.
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Cydonia Mill.

Сінонімы
  • Cydonia vulgaris Pers.
  • Pyrus cydonia L.
Адзіны від
Cydonia oblonga Mill.
— Айва звычайная
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   25159
NCBI   36610
EOL   637321
GRIN   g:12779
IPNI   724549

Айва — расліна роду Cydonia. Адзіны від Айва звычайная (Cydonia oblonga, сінонім Cydonia vulgaris Pers).

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Cydonia oblonga - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-049.jpg

Некалючае лістападнае дрэва або куст вышынёй ад 1,5 да 4-5 м (часам да 7 метраў[3]), з галінамі, якія ўзнімаюцца коса ўверх.

Кара тонкая, лускаватая і лупіцца[3], на ствале і старых галінах цёмна-шэрая, чырванавата-бурая або чарнавата-карычневая, гладкая; на маладых — буравата-шэрая, шарсціста-лямцавая; парасткі шэра-зялёныя, густа лямцаваапушаныя[3].

Лісце ад дробнага да буйнога, чарговае, яйкападобнае або авальнае, часам шырока эліптычнае, радзей круглявае, суцэльнакрайняе, на вяршыні вострыя або тупыя, з клінаватым, радзей круглявым або злёгку сэрцападобным аснаваннем, зверху цёмна-зялёнае, голыя, знізу шараватае ад войлачнага апушэння, даўжынёй 5-10, да 12 см, шырынёй да 7,5 см, з хвосцікам да 2 см. Прылісткі ападаючыя, з залозістымі валасінкамі, зваротна-даўгавата-яйкападобныя, радзей ланцэтныя, даўжынёй 6-12 мм, шырынёй 4-6 мм[3].

Кветкі правільныя, большай часткай адзіночныя, буйныя, з далікатным тонкім пахам, на кароткіх лямцава-апушаныя кветаножках[3]. Чашачка пяціраздельная, застаецца пры пладах. Венчык бледна-ружовы, белы або ружовы, нагадвае кветкі яблыні, буйны, да 4,5-5 см у дыяметры; пялёсткі зваротна-яйкападобныя, з кароткім кіпцікам. Тычынак 15-25, звычайна 20. Песцік з ніжняй пяцігнёздавай, зрослай з гіпантыям завяззю; слупкоў пяць, густа апушаныя, кожны з іх заканчваецца касым выемкавым лычыкам; пладалісцікаў пяць з залозіста-пільчатымі бакамі, звонку лямцава-апушаныя, прымацаваныя да верхняга краю гарлачыкападобна пашыранай часткі гіпантыя; Чашалісцікаў пяць, суцэльныя, даўгаватыя, адагнутыя. Цвіце ў маі-чэрвені[3].

Плод — несапраўдны яблык з пяццю шматнасеннымі гнёздамі, валасісты, амаль шарападобны або грушападобны, нярэдка тупарабрысты, лімоннага або цёмна-жоўтага колеру, часам з чырванаватым аднабаковым «загарам», дыяметрам 2,5-3,5 см у дзікіх і да 15 см у культурных формаў і масай 30—40 г у дзікарослых, 140—200 г і больш у культурных сартоў і форм. Залаціста-жоўтыя плады ўкрыты густым светлым лямцам, які пры выспяванні пладоў лёгка сціраецца[3].

Мякаць пладоў жоўтая, цвёрдая, вельмі духмяная, маласакавітая, жорсткая ад шматлікіх камяністых клетак (асабліва вакол асяродка). Густ даўкі, вяжучы, саладкавы[3].

Насенне нагадвае нассенне яблыні, чырванавата-карычневае, зваротна-яйкападобнае, няправільна вуглаватае, з моцна слізнеючай звонку лупінай; вага 1000 штук насення 24—44 г[4]. Плады паспяваюць у верасні-кастрычніку.

Святлолюбівая і засухаўстойлівая расліна. Размнажаецца насеннем і вегетатыўна.

Cydonia oblonga leaves.jpg
BirsVirag4.JPG
Quitte Cydonia oblonga-2.jpg
Cydonia oblonga Fruit 1.jpg
Злева направа: галіна з лісцем; кветка; плады; папярочны зрэз плада

Таксанамія[правіць | правіць зыходнік]

Від Айва звычайная ўваходзіць у род Айва (Cydonia) падсямейства Spiraeoideae сямейства Ружавыя (Rosaceae) парадку Ружакветныя (Rosales).


  яшчэ 8 сямействаў (згодна Сістэме APG II)   яшчэ 7 трыб  
         
  парадак Ружакветныя     падсямейства Spiraeoideae     манатыпны род Айва
адзіны від — Айва звычайная
               
  аддзел Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя     сямейства Ружавыя     трыба Pyreae    
             
  яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін
(згодна Сістэме APG II)
  яшчэ 2 падсямействы
(згодна Сістэме APG II)
  яшчэ каля 60 родаў
     

Формы[правіць | правіць зыходнік]

У рамках віду вылучаюць шэраг формаў:

  • Cydonia oblonga f. pyramidalis C.K.Schneid. — з пірамідальнай кронай;
  • Cydonia oblonga f. marmorate C.K.Schneid. — лісце з жоўтымі і белымі плямамі;
  • Cydonia oblonga f. maliformis C.K.Schneid. — з яблыкападобнымі пладамі;
  • Cydonia oblonga f. pyriformis Rehd. — з грушападобнымі пладамі;
  • Cydonia oblonga f. lusitanica C.K.Schneid. — з грушападобнымі, рабрыстымі пладамі.

Раслінная сыравіна[правіць | правіць зыходнік]

Айва,
спелыя сырыя плады

Харчовая каштоўнасць на 100 г прадукта
Энергетычная каштоўнасць 57 ккал 238 кДж
Вада 83,80 г
Бялкі 0,10 г
Тлушчы 0,40 г
Вугляводы 15,30 г
харчовыя валокны 1,90 г 

Ніяцын (B3) 0,2 мг
Аскарбінавая кіслата (віт. C) 15 мг

Кальцый 11 мг
Магній 8 мг
Фосфар 17 мг
Калій 197 мг
Натрый 4 мг

Крыніца: USDA Nutrient database

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Насенне ўтрымлівае слізь (да 22 %)[3], гліказід амігдалін (0,53 %), крухмал, дубільныя рэчывы, фермент эмульсін, тлусты алей (8,15 %), які змяшчае гліцэрыды мірысцінавай і ізалеінавай кіслот[3].

У спелых пладах змяшчаецца цукар (да 10,85 %, у тым ліку фруктоза — да 6,27 %)[4], дубільныя рэчывы (0,66 %), протапектыны (4,7 %), эфірны алей і арганічныя кіслоты (1,22 %: яблычная, лімонная, вінная). У скурцы пладоў знойдзеныя энант-этылавы і пеларгонава-этылавы эфіры, якія надаюць пладам спецыфічны пах. Сок з пладоў змяшчае яблычную кіслату (каля 3,5 %), цукры і камедзь[3].

Нарыхтоўка[правіць | правіць зыходнік]

У лячэбнай практыцы ўжываюць плады, насенне і лісце.

Плады збіраюць спелымі, мякаць адпраўляюць на далейшую перапрацоўку, а насенне сушаць пры тэмпературы 40-50 ° C.

Лісце збіраюць у чэрвені — ліпені, пасля сушаць пад падстрэшкам або ў сушылцы, пры тэмпературы 40-50 °C.

Насенне і лісце захоўваюць у шчыльна закрытай тары на працягу аднаго года.

Распаўсюджанне[правіць | правіць зыходнік]

У прыродзе арэал ахоплівае Каўказ, Закаўказзе і Сярэднюю Азію[5]: Азербайджан, Дагестан і Туркменістан (Капетдаг)[4]. Шырока распаўсюдзілася і натуралізавана па ўсім Міжземнамор'і, умераных раёнах Азіі, паўднёвых і цэнтральных раёнах Еўропы. Культывуецца ў многіх раёнах Еўропы (да Шатландыі і Нарвегіі, 63°50’ п. ш.), Паўночнай і Паўднёвай Афрыкі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, Аўстралія і Акіяніі.

Святлолюбівая і засухаўстойлівая расліна.

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Quince flowers.jpg
Кветкі айвы

Расце на раўнінах у лясах па ўзлесках, на палянах і высечках, па берагах вадаёмаў і па схілах ў ніжнім поясе гор, паднімаючыся да 1400 м над узроўнем мора. Аддае перавагу глыбокай друзлай, урадлівай і вільготнай глебе. Сустракаецца на пясчаных, алювіяльных глебах, чырваназёмах, чарназёмах, а таксама на затапляемых багністых месцах.

На Каўказе расце на сухой глебе разам з дубам (Quercus), Mespilus, кізілам (Cornus), глогам (Crataegus), шыпшынай (Rosa); пры гэтым часта расце вакол зарастаюць вадаёмаў, утвараючы зараснікі паміж прыбярэжнымі травамі і Parrotia persica. Доўгі час можа расці пры недахопе вільгаці або без арашэння; пры гэтым лёгка вытрымлівае моцнае ўвільгатненне — так, у Астраханскай вобласці айва менш за іншыя пладовыя дрэвы пакутуе ад паводкі.

Айва найбольш ураджайная на цяжкіх суглінках, але на супесных глебах раней плоданасіць. Пры гэтым на сухіх глебах плады драбней і сушэй, а на вільготных — больш сакавітыя, але дравяністыя і звязальныя. Плады культурных дрэў дасягаюць 2 кг, дзікіх — 60-100 грамаў. Дзікая айва плоданасіць дрэнна — па 2-10 пладоў на расліну.

Размнажэнне насеннем (атрымліваюцца моцныя дзічкі), тронкамі, каранёвым параснікам і прышчэпкай.

Агратэхніка[правіць | правіць зыходнік]

Quittenbaum cydonia oblonga.jpg
Куст айвы з пладамі

Для пасадкі айвы звычайнай выбіраюць выраўнаваныя ўчасткі або нястромкія схілы, якія ахаваны ад халодных вятроў і праграюцца сонцам, з глыбокімі ўрадлівымі глебамі. Схема пасадкі 5—6x3—4 м. Пасадку праводзяць восенню і вясной. Для атрымання рэгулярных высокіх ураджаяў высаджваюць 2—3 сарты або формы айвы, каб забяспечыць іх перакрыжаванае апылкаванне.

У перыяд плоданашэння праводзяць падкормку раслін. Пры абрэзцы пладаносных раслін выразаюць хворыя, паламаныя галінкі і парасткі, а таксама тыя, якія труцца, аслаблены і растуць унутр кроны. Праводзяць і ўкарочванне моцных парасткаў, таму што ўтварэнне добрага прыросту — перадумова высокай ураджайнасці раслін у наступпым годзе.

Захворванні[правіць | правіць зыходнік]

Амаль усе старыя дрэвы пашкоджаны сэрцападобнай гнілатой, выкліканай грыбком Fomes fulva. Грыбок Sclerotinia cydoniae пашкоджвае лісце, што моцна адлюстроўваецца на агульным памеры дрэва і яго ўраджайнасці.

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Quince.jpg
Плод айвы

Айва ў Міжземнамор'і лічылася ў старажытнасці сімвалам любові і ўрадлівасці і была прысвечана багіні Венеры[6].

Айва разводзіцца як пладовае дрэва, якое дае прыгожыя і духмяныя плады, і як прышчэпа для прышчэпкі груш ў фармавой культуры.

Слізь ўжываюць у тэкстыльнай вытворчасці для навядзення глянцу на тканіны; водны адвар можа замяніць аравійскую камедзь.

Айва таксама разводзіцца як дэкаратыўная расліна; гэта расліна прыдатна для арганізацыі жывых агароджаў(руск.) бел., добра пераносіць стрыжку.

У кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

Quince crostata (168056799).jpg
Пірог з айвой
Dulce de membrillo.jpg
Мармелад з айвы

Плады у свежым выглядзе малаядомыя, іх часцей за ўсё выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі ахаладжальных напояў, кампотаў, жэле, варэння, мармеладу, цукатаў і як заправу да мяса. Айву спажываюць печаную, для надання паху дабаўляюць да іншых прадуктаў перапрацоўкі з пладоў і ягад.

Спажываюць спелыя плады толькі асобных каўказскіх і сярэднеазіяцкіх сартоў, у якіх мала дубілыіых рэчываў, а колькасць цукроў дасягае 15 %.

Пасля 5— 6-месячнага захоўвання плады становяцца мяккімі і прыдатнымі да спажывання. Скурку выкарыстоўваюць на прыгатавання цукровага сіропу для варэння і кампоту.

У медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

Фармакалагічныя ўласцівасці[правіць | правіць зыходнік]

Лекавыя прэпараты айвы валодаюць агульнаўмацавальным, мачагонным, звязальным, супрацьязвавым і супрацьбактэрыяльным дзеяннем. Свежыя плады выкарыстоўваюць як жоўцегонны і мачагонны сродкі. Насенне айвы ў выглядзе адвару прымяняюцца ў медыцынскай практыцы ў якасці ахінальным сродкаў для памяншэння мясцовага раздражняльнага дзеянні іншых лекавых рэчываў і запаволенні іх ўсмоктвання .

Насенне ўжываюць унутр як слабільнае, адхарквальнае і змякчальнае.

У народнай медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

У народнай медыцыне насенне прымяняюцца пры запорах(руск.) бел., калітах(руск.) бел., метэарызме, захворваннях дыхальных шляхоў, маткавых крывацёках(руск.) бел., пры кашлю. Спелыя плады ўжываюць пры сухотах, бранхіяльнай астме(руск.) бел., страўнікава-кішачных захворваннях. Водны раствор слізі ўжываецца для вырабу вочных прымочак, з касметычнымі мэтамі, для ўмацавання валасоў.

Уласцівасці і характарыстыкі драўніны[правіць | правіць зыходнік]

Драўніна забалонная(руск.) бел., светла-жоўтая або ружавата-жоўтая, рассеянасасудзістая, з дрэнна прыкметнымі гадавымі кольцамі(руск.) бел., цвёрдая, добра паліруецца. У прамысловасці выкарыстоўваецца вельмі рэдка. У Расіі эксплуатацыя не перспектыўная з-за малых запасаў. На поўначы Індыі выкарыстоўваецца ў саматужнай і дробнасерыйнай вытворчасці разьбяных і такарных вырабаў, сувеніраў, дробных вырабаў.

Таксічнасць[правіць | правіць зыходнік]

Насенне ўтрымлівае нітрылы, якія з'яўляюцца агульнымі ў насенні ружавых. У страўніку ферменты, страўнікавая кіслата або абодва гэтыя фактары выклікаць гідроліз некаторых з нітрылаў, у выніку чаго вырабляецца сінільная кіслата, якая з'яўляецца лятучым газам. Насенне, верагодна, можа быць таксічнымі, калі з'едзена вялікая колькасць[7].

Айва ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

У Турцыі выраз (ayvayı yemek) (літаральна: з'есці айву) выкарыстоўваецца як прыніжальны тэрмін, які паказвае любую непрыемную сітуацыю. Гэта выкарыстанне прыпадабняецца даволі горкім рэхам смаку айвы ў роце.

Калі нараджаецца дзіця ў Славоніі (Харватыя), садзяць дрэва айвы, як знак урадлівасці, любові і жыцця.

У літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Чырвоным засыпаны пылам
Рамантыкі даўняй сляды.
Маскітаў раі абляпілі
Айвы залатыя плады.

Пімен Панчанка. Рамантыка".[8]

Старажытнагрэчаскія паэты (Івік, Арыстафан) выкарыстоўвалі слова айва (kydonia) як мякка непрыстойнае абазначэнне для дзявочых грудзей.

Нягледзячы на тое, што Кніга Быццё не называе канкрэтны тып плоду, якія Адам і Ева пакаштавалі ад дрэва пазнання дабра і зла(руск.) бел. ў Эдэмскім садзе(руск.) бел., некаторыя старажытныя тэксты мяркуюць, што гэта была айва[9]

У Параўнальных жыццяпісах(руск.) бел.Плутарха Салон, як кажуць, пастанавіў, што «жаніх і нявеста павінны быць зачыненыя ў камеру, і з'есці айву разам.»[10]

У геральдыцы і філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

У мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

На сваіх палотнах выяву айвы змяшчалі такія мастакі, як Поль Сезан, Аманда Альміра Ньютан, Федэ Галіцыя(руск.) бел., Хуан Санчас Катан(руск.) бел., Франсіска дэ Сурбаран, Мабюз, Ян Давідс дэ Хем(руск.) бел., Хуан Ван дэр Гамен(руск.) бел., Міхаіл Стэфанеску(рум.) бел., Іштван Нагі(венг.) бел., Петрэ Іаргулеску-Ёр(рум.) бел., Панкрацэ Бесса(польск.) бел., Франс Снейдарс, Віктар Цяцерын(руск.) бел., Вільгельм Буш і іншыя.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Двухдольныя».
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Айва // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 17-18. — 200 с. — 130 000 экз.
  4. 4,0 4,1 4,2 Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. акад. Н. В. Цицин — м: Медгиз, 1962. — С. 11. — 702 с.
  5. Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
  6. Гладкова, 1981, с. 184
  7. Plants for a Future database entry for Quince
  8. Пімен Панчанка. «Рамантыка»
  9. Cyclopaedia of Biblical, theological, and ecclesiastical literature, Volume 1 By James Strong
  10. Wikisource: Lives by Plutarch, translated by John Dryden: Solon.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.